Klejnoty i fragmenty stroju Filipa II

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kołpak księcia Filipa II
Kołpak księcia Filipa II
fot. W. Kryński, T. Prażmowski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, wystawa „Złoty wiek Pomorza”
Data powstania przed 1618
Materiał aksamit, nić z oplotem ze srebra złoconego, galon z nici z oplotem ze srebra złoconego, pajetki z miedzi złoconej, wys. 28 cm, obwód: 65 cm
Wymiary {{{wymiary}}}

Fragmenty ubioru i klejnoty księcia Filipa II – fragmenty ubioru i dwie rozety od kołpaka znalezione w krypcie zamkowej w Szczecinie, zidentyfikowane na podstawie portretu pośmiertnego jako należące do księcia Filipa II. Przechowywane w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, eksponowane na wystawie „Złoty wiek Pomorza”.

Historia odkrycia

Odkrycia w szczecińskiej krypcie dokonano w listopadzie 1946 r., podczas odgruzowywania zamku książąt pomorskich, zniszczonego w czasie wojennych bombardowań.

Rękojeść sztyletu księcia pomorskiego

Sarkofag Filipa II był już wcześniej otwarty, a fragmenty jego stroju przemieszane z innymi. Spośród zachowanych fragmentów tekstyliów dwa zidentyfikowane zostały jako należące do Filipa II: haftowany kołpak oraz wykonane ze złoconej nici koronki od podwiązek. W sarkofagu znaleziono również skorodowaną częściowo rękojeść sztyletu, z którym pochowano księcia. Podczas przesiewania gruzu zalegającego posadzkę, 21 listopada 1946 roku, znaleziono ponadto jedną ze złotych rozet z diamentem zdobiących pierwotnie kołpak księcia. Drugą rozetę z tego kompletu odkryto 11 grudnia 1948 roku w trakcie porządkowania zawartości sarkofagów.

Opis stroju

Strój, w którym pochowano księcia Filipa II, znany jest zarówno ze szczegółowego opisu ceremonii pogrzebowej, jak i zaginionego pośmiertnego portretu księcia z kościoła zamkowego w Szczecinie, znanego z fotografii archiwalnych.

Portret pośmiertny księcia pomorskiego Filipa II

Zgodnie z relacją z pogrzebu księcia jego ciało było odziane w „strój z pięknego nacinanego czarnego jedwabnego atłasu wyszywanego pięknie i gęsto w złote wzory, na głowie czapka z czarnego jedwabnego atłasu, także złotem gęsto wyszywana, z wstążką na otoku wspaniale wysadzaną 17 dużymi złotymi połączonymi w szereg rozetami, z pięknymi diamentami i dużymi perłami, i z czarnym pióropuszem, na szyi pięknie wyłożony kołnierz z szeroką koronką, i podwójnie założony złoty łańcuch z wiszącym na nim wspaniałym klejnotem przyozdobionym pięknymi podłużnymi diamentami i perłami, na rękach piękne bogato zdobione mankiety, na serdecznym palcu piękny duży kosztowny pierścień z rubinem i 6 diamentami, na małym palcu inny złoty pierścień wysadzany 5 diamentami w kształt rozety, na stopach nowe czarne jedwabne pończochy i kordobańskie buty, czarne taftowe, ozdobione szeroką złotą koronką, podwiązki i rozety do obuwia dobrze wykonane, po lewej stronie ciała piękny, ażurowy ze złoconego srebra rapier i sztylet”.[1]

Z tym opisem zgadza się wspomniany portret, na którym ukazano księcia ubranego w obcisły wams i sięgające za kolana, obficie marszczone, spodnie typu „marynały”. Przedstawiona na obrazie tkanina, z której wykonano wams i spodnie, ozdobiona jest w całości nacięciami tworzącymi wzór ukośnej kratki. W pola kratki zostały wpisane haftowane, powtarzające się motywy symetrycznych kwiatów na niskiej łodyżce (m.in. goździk, róża, granat). Nieco inny, ale zbliżony wzór z motywem wici roślinnej widoczny jest też na kołpaku księcia. Na jego otoku upięto zestaw klejnotów, złożony z umieszczonej pośrodku romboidalnej agrafy, zdobionej pięcioma diamentami, oraz ułożonych naprzemiennie rozet z czterema perłami oraz pojedynczym diamentem. Na piersi księcia wyobrażono odpowiadający opisowi z relacji z pogrzebu klejnot, mający formę krzyża utworzonego z diamentów o szlifie tablicowym w kasetowych oprawach, otoczonego delikatną złotą dekoracją o motywach roślinnych, z podwieszonymi u dołu i na ramionach krzyża perłami. Niezwykle efektowna jest również dekoracja rękojeści rapiera i sztyletu.

Kołpak

Kołpak[2] księcia Filipa II uszyty został z czarnego aksamitu, skrojony z czterech klinów, z doszytym dwudzielnym otokiem. Krawędzie otoku oraz szwy na główce kołpaka obszyto wąskim srebrnym, złoconym złotym galonem. Kołpak jest bogato ozdobiony linearnym, roślinno-geometrycznym haftem, z charakterystycznym motywem goździka, wykonanym nicią z oplotem ze srebra złoconego oraz cekinami. Czarny aksamit tworzył pierwotnie wyraziste tło dla złotego haftu o subtelnym, manierystycznym rysunku. Oplot nici jest obecnie w większości wykruszony, brakuje też wielu cekinów, jednak haft zachował się w całości. Wnętrze czapki podszyto jedwabną podszewką stebnowaną w drobną, ukośną kratkę.

Fragmenty koronek od podwiązek

Fragmenty koronek od podwiązek

Zachowane w trzech fragmentach złote koronki[3] o ząbkowanych brzegach stanowiły pierwotnie wykończenie brzegów jedwabnych, wiązanych na kokardę podwiązek.

Para rozet z kołpaka

Para rozet od kołpaka

Dwie złote rozety[4] należały do bogatego zestawu siedemnastu, wysadzanych diamentami i perłami klejnotów zdobiących pierwotnie czapkę książęcą. Rozety zostały skomponowane na planie zbliżonym do rombu. Diament o szlifie tablicowym, umieszczony centralnie w wysokiej, kasetowej oprawie o ozdobnie opracowanych ściankach, otoczony jest kunsztowną, ażurową dekoracją.

Część badaczy łączy rozety z warsztatem hamburskiego złotnika Jacoba Moresa Starszego. Typ ornamentu, z którego zbudowane są rozety, nie ma jednak odniesienia we wzorniku Moresa, bliższy jest natomiast, na co zwracał uwagę Michał Woźniak, projektom biżuterii augsburskiego złotnika Daniela Mignota. Na obecnym etapie badań nie jest możliwe określenie autora klejnotów, jednak piękna, klarowna kompozycja i wyjątkowa jakość wykonania tych precjozów wskazują, że należał on do najlepszych niemieckich złotników tamtego okresu.

Przypisy

  1. Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869, s. 291–292.
  2. Pomorze (?), przed 1618, aksamit, nić z oplotem ze srebra złoconego, galon z nici z oplotem ze srebra złoconego, pajetki z miedzi złoconej, wys. 28 cm, obwód: 65 cm, nr inw. MNS/Rz/2216.
  3. Pomorze (?), przed 1618, koronka klockowa z nici z oplotem ze srebra złoconego, fragment tkaniny jedwabnej, szer. koronki 9 cm, nr inw. MNS/Rz/2226/4-6
  4. Niemcy, 1600–1618, złoto, emalia, diament, wys. 4,0 cm, szer. 4,2 cm, gł. 1,9 cm, nr inw. MNS/Rz/2567/1-2


Bibliografia

  • Bądkowska J., Rękojeść sztyletu w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 240–241.
  • Frankowska-Makała M., Fragmenty stroju i klejnoty księcia Filipa II (1573–1618) [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 232–239
  • Hryszko H., Fragmenty ubiorów książąt pomorskich wydobytych w 1946 r. z sarkofagów książęcych w krypcie zamku szczecińskiego, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Warszawie, Pracownia Konserwacji Tkanin, Warszawa 1988 [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • Januszkiewicz B., Klejnoty i stroje z krypty grobowej w zamku szczecińskim, [w:] E. Cnotliwy [i in.], Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 243–264.
  • Januszkiewicz B., Klejnoty i stroje książąt Pomorza Zachodniego XVI–XVII wieku w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, Warszawa 1995, s. 76–77, 92–93, 122.
  • Krzymuska-Fafius Z., Ze studiów nad dziejami klejnotów i ubiorów książąt szczecińskich, [w:] O rzemiośle artystycznym w Polsce. Materiały Sesji Naukowej zorganizowanej przez Oddział Poznański Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Muzeum Narodowe w Poznaniu w dniach 22–24 października 1973 przy współudziale Przedsiębiorstwa Państwowego „Desa” Dzieła Sztuki i Antyki, red. T. Hrankowska, Warszawa 1976, s. 57–85.
  • Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869, s. 291–292.
  • Princely Magnificence. Court Jewels of the Renaissance, 1500–1630, exh. cat., Victoria and Albert Museum, London, 15 October 1980–1 February 1981, London 1980, s. 93.
  • Sztuka na dworze książąt Pomorza Zachodniego w XVI–XVII wieku, kat. wyst., Zamek Królewski w Warszawie, wrzesień–listopad 1986; Muzeum Narodowe w Szczecinie, grudzień 1986–marzec 1987, scen. wyst. i oprac. kat. B. Januszkiewicz, red. W. Filipowiak [i in.], Warszawa–Szczecin 1986, s. 56, 65.
  • Woźniak M., [rec.:] Barbara Januszkiewicz, Klejnoty i stroje książąt Pomorza Zachodniego XVI–XVII wieku w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Warszawa, Wyd. Krupski i S-ka 1995, ss. 143. il. 131 w tym barwn. 105, „Biuletyn Historii Sztuki” 1998, R. 60, nr 3/4, s. 505–508.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Monika Frankowska-Makała