Klejnoty i fragmenty stroju Franciszka I

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wisior IHS księcia Franciszka I
Wisior IHS księcia Franciszka I
fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak
Autor Jacob Mores Starszy (?)
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, wystawa „Złoty wiek Pomorza”
Data powstania ok. 1600
Wymiary {{{wymiary}}}

Klejnoty i fragmenty stroju księcia Franciszka I – zespół biżuterii i fragmentów ubioru z sarkofagu Franciszka I, w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Klejnoty księcia Franciszka tworzą unikatowy i jeden z najwspanialszych zespołów renesansowej biżuterii zachowanych do naszych czasów.

Historia odkrycia

Odkrycia w szczecińskiej krypcie dokonano w listopadzie 1946 r., podczas odgruzowywania zamku książąt pomorskich, zniszczonego w czasie wojennych bombardowań. W jednym z dwóch zachowanych w całości sarkofagów, należącym do Franciszka I znaleziono pełen zestaw złotej biżuterii, w której pochowano władcę: ozdoby kołpaka (egretę i 13 rozet), wisiory, bransolety, pierścienie i przyszywane do stroju rozetki (pontaliki). Ubiór księcia, według protokołu z otwarcia trumny 26 listopada 1946 r., zachował się w złym stanie i zabezpieczono z niego jedynie „kołpak (...) z materiału (...) przetykanego złotem”, „dwie kokardy ze złotej koronki i dwoma złotymi guziczkami” (rozety do obuwia) oraz „trzy kawałki złotej koronki”[1] (fragmenty podwiązek). Jak w całości wyglądał ubiór, w którym pochowano księcia wiemy jednak na podstawie relacji z ceremonii pogrzebowej[2] oraz materiałów ikonograficznych. W zbiorach kolegiaty w Merseburgu zachował się całopostaciowy portret księcia Franciszka I na marach, który, mimo niewielkich rozmiarów, szczegółowo ukazuje zarówno kompozycję stroju, jak też rodzaj tkanin i wygląd poszczególnych precjozów.[3]

Opis stroju

W wydanej drukiem relacji z ceremonii pogrzebowej Franciszka I znajdujemy następujący opis: „Cały strój był z pięknej kwiecistej złotej sztuki materiału, ze złotożółtymi jedwabnymi pończochami i podwiązkami, obszytymi złotą koronką: Na głowie taka sama czapka, ze wstążką na otoku wysadzaną pięknymi dużymi cennymi diamentami i pękiem czarnych piór czaplich: Na szyi piękny szeroki koronkowy kołnierz, i 2 elektorskie saskie odznaki i konterfekty, także inny złoty łańcuch i konterfekt: Na rękach piękne mankiety i bransolety, na lewym palcu wskazującym jasny duży kosztowny diamentowy pierścień, na innym [pierścień] z turkusem, i na małym palcu tej samej prawej ręki mały kunsztowny sygnecik”.[4]

Opis ten zgadza się całkowicie z wizerunkiem księcia Franciszka I zachowanym w zbiorach katedry w Merseburgu. Górę stroju stanowił obcisły wams o lekko wydłużonym przodzie, zapinany na szereg pasmanteryjnych guziczków, zakończony u dołu baskiną. Złocista, broszowana tkanina została obszyta na brzegach i szwach, a także na „skrzydełkach” przy wszyciu rękawów, wąskim złotym galonem. Kołnierz i mankiety wykonano z delikatnej, białej koronki o ząbkowanych brzegach. Na linii wszycia baskiny widać rząd kokardek, którymi łączono wams ze spodniami. Takie same, wiązane na kokardki tasiemki o okutych końcach łączą pończochy z mankietami spodni. Szerokie, obficie marszczone spodnie, sięgające przed kolana, należą do typu nazywanego „marynałami”. Także tę część stroju zdobią naszycia ze złotego galonu lub sznureczka i drobnych, pasmanteryjnych guziczków. Złocistożółte jedwabne pończochy przewiązano pod kolanami szerokimi podwiązkami z czarnego jedwabiu, zakończonymi złotą koronką. Buty na obcasie, z wycięciami po bokach, zostały wykonane ze skóry w kolorze pończoch, a ich główną dekorację stanowiły złote koronkowe rozety. Kołpak na głowie księcia został ozdobiony rzędem barwnie emaliowanych złotych rozet i wspaniałą, wysadzaną diamentami, egretą, podtrzymującą pęk czarnych piór czaplich. Na obrazie widoczne są również inne klejnoty wymienione w opisie ceremonii pogrzebowej: saskie odznaki i medalion z portretem elektora saskiego Jana Jerzego, para bransolet o pancerzowym splocie oraz pierścienie. W bukiecie z ziół, który Franciszek I trzyma w dłoniach, dostrzec można ponadto klejnot z literami IHS. Przy lewym boku księcia widoczna jest złocona rękojeść rapiera, zdobiona przedstawieniem jeźdźca na koniu.

Ozdoby kołpaka

Egreta księcia pomorskiego Franciszka I

Do najcenniejszych klejnotów w zespole należą powstałe ok. 1600 złote ozdoby kołpaka: egreta – klejnot w kształcie rozety zwieńczonej siedmioma piórami, który służył do przypięcia do kapelusza lub kołpaka pęku prawdziwych piór oraz agrafa i dwanaście rozet zdobiących otok. Wysadzana diamentami, zdobiona perłami i barwną emalią egreta odznacza się piękną, klarowną kompozycją i świetnym wykonaniem. Dwa typy rozet oraz agrafa zostały skomponowane przestrzennie z lekkich, ażurowych form schweifwerkowych, na które nałożono kaszty z diamentami oraz mocowane na trzpieniach perły.

Badacze najczęściej łączą egretę, a także rozety Franciszka I z nazwiskiem Jacoba Moresa Starszego, hamburskiego złotnika, wykonującego zlecenia m.in. dla królów Danii, elektorów saskich i książąt szlezwicko-holsztyńskich.

Wisior IHS księcia pomorskiego Franciszka I

Wisior IHS

Z warsztatem Jacoba Moresa Starszego wiązany jest także niewielki, złoty wisior ze splecionych liter IHS (Iesus Hominum Salvator (Jezus Zbawiciel ludzi)), wpisanych w kształt równoramiennego krzyża. Wysadzane diamentami litery i ramiona krzyża tworzą piękną, klarowną kompozycję, której dopełnienie stanowi otaczający je ażurowy ornament, z delikatnymi kwiatami niezapominajek o płatkach pokrytych błękitną emalią.

Medalion portretowy i odznaki elektorskie

Odznaka honorowa elektora saskiego Chrystiana II

Trzy złote zawieszenia, z którymi został pochowany Franciszek I, miały wskazywać na jego rodzinne oraz – co bardzo istotne – polityczne związki. Poprzez małżeństwo w 1610 roku z Zofią saską, siostrą panujących po sobie kolejno elektorów – Chrystiana II (15831611) i Jana Jerzego I (15851656), książę był związany z panującą w Saksonii dynastią Wettynów.

Jedno z zawieszeń podarował Franciszkowi I podczas jego pobytu w Dreźnie w roku 1616 elektor Jan Jerzy I. Był to wykonany przez Christiana Dürra złoty, zdobiony diamentami i perłami medalion z portretami elektora oraz jego żony Magdaleny Sybilli brandenburskiej. Warunki panujące w krypcie zniszczyły miniatury, pozostawiając na blasze abstrakcyjne zielono-szare wzory.

Pozostałe dwa wisiory należą do odznak honorowych elektorów saskich, które ofiarowywane zaprzyjaźnionym władcom i arystokratom, a niekiedy także wysokim urzędnikom dworskim, były oznaką najwyższego uznania i przyjaźni Wettynów. Pierwszą z odznak z herbem elektorów saskich i dewizą „A DEO / PRO IMPERIO” (Od Boga dla cesarstwa) ufundował Chrystiana II w 1601 roku, w związku z objęciem przez niego urzędu elektora saskiego.

Szczeciński egzemplarz został wykonany ok. 1610 roku przez Gabriela Gipfela lub Michaela Botzę. Drugą z odznak, z przedstawieniem czarnego dwugłowego orła cesarskiego, z herbem elektorów saskich na piersi, ufundował w 1611 roku elektor Jan Jerzy I. Klejnot ten, wykonany przez Gabriela Gipfela Franciszek I otrzymał w 1613 roku.

Bransolety

Bransoleta z sarkofagu księcia pomorskiego Franciszka I

Para złotych bransolet wykonana została ze skręconych, przenikających się ogniw, w tzw. splocie pancerzowym, naśladującym splot kolczugi. Na prostokątnych zapinkach wygrawerowano podtrzymywany przez „dzikich mężów” dziewięciopolowy herb Pomorza, ozdobiony barwną emalią (zachowaną szczątkowo).

Bransolety wykonane zostały w 1596 roku dla matki Franciszka I, o czym świadczy inskrypcja na spodzie zapinek z imieniem księżnej Klary brunszwicko-lüneburskiej i datą. Gdy znalazły się w posiadaniu Franciszka, na ich bocznych ściankach dodano skrót oznaczający imię i tytuły księcia: V.G.G. FRANTZ / H.Z.S.Pom. (Von Gottes Gnaden Franz Herzog zu Stettin Pommern – Z Bożej Łaski Franciszek, książę Pomorza na Szczecinie).

Pierścienie

Sygnet księcia pomorskiego Franciszka I

Wśród ozdób wydobytych z sarkofagu Franciszka I znajdują się również trzy pierścienie.

Jeden z nich, pierwotnie z dużym taflowym diamentem w kasetowej oprawie, był pierścieniem zaręczynowym lub ślubnym księcia. Jego szynę zdobi motyw złączonych dłoni (nawiązujący do gestu towarzyszącego przysiędze małżeńskiej) symbolizujący wierność i trwałość związku.

Bardzo efektowny jest też duży pierścień z owalnym turkusem w puklowanej oprawie. Oba te pierścienie książę nosił na palcach wskazujących: zaręczynowy na lewej, a z turkusem na prawej dłoni. Trzeci z pierścieni to niewielki sygnet z ośmiobocznym kamieniem (rubin?), na którym wycięto herb Księstwa Pomorskiego oraz inskrypcję z imieniem i tytułem księcia.

Przypisy

  1. Za Z. Krzymuska-Fafius, Ze studiów nad dziejami klejnotów i ubiorów książąt szczecińskich, [w:] O rzemiośle artystycznym w Polsce. Materiały Sesji Naukowej zorganizowanej przez Oddział Poznański Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Muzeum Narodowe w Poznaniu w dniach 22–24 października 1973 przy współudziale Przedsiębiorstwa Państwowego „Desa” Dzieła Sztuki i Antyki, red. T. Hrankowska, Warszawa 1976, s. 69.
  2. J. Bütow, Franciscus praedicans, exultans & triumphans. Drey Christliche Trawr- und Leichpredigten. Gehalten bey der Fürstlichen Leiche und drauff folgenden Christlichen Begängnis des Weyland Durchleuchtigen und Hochgebornen Fürsten und Herrn / Herrn Francisci I. Hertzogen zu Stettin Pommern… Sampt beygefügter verzeichnis der Leich procession und Begräbnis / wie dieselbe des 17. Januarii angestellet und gehalten worden…, [Stettin] 1621; P. Cradelius, Threni Pomeranici. Das ist / Eine KlagPredigt / Uber den… Seligen Todesfall des… Herrn Primi Hertzogen zu Stettin Pommern… Hochlöblicher Christmilder Gedechtnuß Auß dem 4. Cap. Jeremiae…: Am 1. Sontag des Advents des itz zu end gelauffenen 1620. Jahres / wie seine Hoch S.F.G. in der wochen zuvor / auff dem F. Stettinischen Schloß… entschlaffen / in S. Peters Kirch zu Alten Stettin gehalten, Alten Stettin 1621; J. Matthäus, Christliche LeichPredigt Auff Der Fürstlichen Leichbegengnuß des Weylandt Durchleuchtigen / Hochgebornen Fürsten und Herrn…, Stettin 1621; tekst Cradeliusa przedrukowany został częściowo w Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869, s. 325–360.
  3. Małoformatowy wizerunek pośmiertny Franciszka I został zapewne namalowany jako prezent dla dworu saskiego, na podstawie naturalnej wielkości portretu wykonanego dla dworu szczecińskiego por. C. Kunde, Portret księcia Franciszka I na marach (1577–1620), [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 160–167.
  4. Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869, s. 347.


Bibliografia

  • Frankowska-Makała M., „Cały strój był z pięknej kwiecistej złotej sztuki materiału...” – ubiory i klejnoty książąt pomorskich ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 81–107.*M. Frankowska-Makała, Fragmenty stroju i klejnoty księcia Franciszka I (1577–1620) [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 242–259, 271–287.
  • Hryszko H., Fragmenty ubiorów książąt pomorskich wydobytych w 1946 r. z sarkofagów książęcych w krypcie zamku szczecińskiego, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Warszawie, Pracownia Konserwacji Tkanin, Warszawa 1988 [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • Januszkiewicz B., Klejnoty i stroje z krypty grobowej w zamku szczecińskim, [w:] E. Cnotliwy [i in.], Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 243–264.
  • Januszkiewicz B., Klejnoty i stroje książąt Pomorza Zachodniego XVI–XVII wieku w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, Warszawa 1995.
  • Januszkiewicz B., Nieznany portret Franciszka księcia szczecińskiego, „Materiały Zachodniopomorskie” 1998 (1999), t. 44, s. 343–352.
  • Krzymuska-Fafius Z., Ze studiów nad dziejami klejnotów i ubiorów książąt szczecińskich, [w:] O rzemiośle artystycznym w Polsce. Materiały Sesji Naukowej zorganizowanej przez Oddział Poznański Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Muzeum Narodowe w Poznaniu w dniach 22–24 października 1973 przy współudziale Przedsiębiorstwa Państwowego „Desa” Dzieła Sztuki i Antyki, red. T. Hrankowska, Warszawa 1976, s. 57–85.
  • Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869, s. 325–360.
  • De prinselijke pelgrimstocht. De „Grand Tour” van Prins Ladislas van Polen, 1624–1625, cat. tent., Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 12 oktober–13 december 1997, Gent 1997, s. 150–153.
  • Princely Magnificence. Court Jewels of the Renaissance, 1500–1630, exh. cat., Victoria and Albert Museum, London, 15 October 1980–1 February 1981, London 1980, s. 90–94.
  • Sztuka na dworze książąt Pomorza Zachodniego w XVI–XVII wieku, kat. wyst., Zamek Królewski w Warszawie, wrzesień–listopad 1986; Muzeum Narodowe w Szczecinie, grudzień 1986–marzec 1987, scen. wyst. i oprac. kat. B. Januszkiewicz, red. W. Filipowiak [i in.], Warszawa–Szczecin 1986.
  • Sztuka zdobnicza. Dary i nabytki 1945–1964, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Warszawie, czerwiec–sierpień 1964, red. S. Gebethner, Warszawa 1964, s. 60, 64, 71.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Monika Frankowska-Makała