Kościół Najświętszej Marii Panny Królowej Świata (Stargard)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 275 z dnia 22 lutego 1958[1]
Kościół NMP Królowej Świata w Stargardzie
Kościół NMP Królowej Świata w Stargardzie
Data budowy 1292-1310
Zobacz Kościół NMP Królowej Świata w Stargardzie na mapie.

Kościół Najświętszej Marii Panny Królowej Świata w Stargardzie Szczecińskim (kościół Mariacki) usytuowany jest w południowo – wschodnim narożu rynku staromiejskiego. Monumentalna ceglana bryła, wzbogacona sylwetami wież zachodnich, dominuje w zabudowie miejskiej Stargardu.

Według danych źródłowych budowę głównej fary miasta rozpoczęto w 1292 roku. Pierwszy kościół Mariacki stanowił gotycką, trójnawową, czteroprzęsłową budowlę halową z jednonawowym, trójprzęsłowym prezbiterium. Bezwieżowa bryła od zachodu zamknięta była schodkowym szczytem, rozczłonkowanym dwudzielnymi, ostrołukowymi blendami i wnęką w kształcie krzyża w wierzchołku. Kościół ukończono około 1310 roku. Badacze zaliczają go do najbardziej monumentalnych halowych budowli Pomorza Zachodniego przełomu XIII i XIV wieku. Jako pierwowzór formy przestrzennej wskazywany jest kościół Mariacki w Greifswaldzie. Kościół stargardzki wykazuje też podobieństwa z budowaną współcześnie kolegiatą Mariacką w Kołobrzegu.

Dla zamożnych mieszczan szybko bogacącego się miasta hanzeatyckiego, bezwieżowa fara wydała się jednak zbyt skromnym kościołem. Około 1380 roku podjęto jej rozbudowę do bardziej okazałych, reprezentacyjnych form bryły, będącej symbolem potęgi i prestiżu Stargardu. Rozebrano wówczas stare prezbiterium, pozostawiając korpus nawowy, a nowy chór wzniesiono jako założenie bazylikowe, z obejściem i wieńcem kaplic pomiędzy wciągniętymi do wnętrza przyporami. Nawę główną prezbiterium podwyższono, oświetlając jej wnętrze oknami ponad dachem nawy obejścia. Dobudowano też zakrystię (po stronie południowej) oraz ośmioboczną kaplicę mariacką po stronie północnej. Budowę ukończono przed 1400 rokiem, o czym świadczy umowa z rodziną Mildenitz o przekazaniu jej jednej z nowo wybudowanych kaplic. Budowniczym był zapewne Henryk Brunsberg, wybitny architekt późnego gotyku.

Po rozbudowie prezbiterium stanowi trójnawową i trójprzęsłową bazylikę, o wielobocznym zamknięciu wschodnim. Nawę główną wieńczą sklepienia gwiaździste, wsparte na ośmiobocznych filarach, opracowanych dekoracyjnie z profilowaniem naroży i fryzem maswerkowych czwórliści w strefie kapitelowej. W górnej części filarów, w każdej ze ścianek, zakomponowane są nisze (pierwotnie umieszczono w nich rzeźby świętych) zamknięte wimpergami z czołgankami i kwiatonem. Ponad arkadami znajduje się triforium, czyli ganek obiegający nawę, z trzema ostrołukowymi prześwitami w każdym przęśle. Jest to wyjątkowe rozwiązanie przestrzenne, niespotykane wcześniej w architekturze Pomorza, nawiązujące do klasycznego układu katedralnego. Ponad triforium ścianę zamykają nisze okienne z kolejnym gankiem. Nawa obejścia przesklepiona jest trójdzielnymi sklepieniami przeskokowymi. Kaplice, w układzie dwukondygnacyjnym, posiadają sklepienia krzyżowo – żebrowe i otwarte są na obejście ostrołukowymi, szerokimi arkadami.

Elewacje prezbiterium rozczłonkowane są oknami w układzie dwukondygnacyjnym (dolne oświetlają kaplice, górne – znacznie wyższe – nawę obejścia). Przyporom wewnętrznym, między kaplicami, odpowiadają na zewnątrz wydatne lizeny, opracowane niezwykle dekoracyjnie maswerkowym detalem z glazurowanych kształtek ceramicznych. Zdobienia mają formę dwudzielnej wnęki, zwieńczonej wimpergami (z wpisanym motywem rozety) i pinaklami po bokach. Opracowane sa w układzie trójstrefowym na całej wysokości lizen. Podobny wystrój otrzymały elewacje kaplicy mariackiej, jednakże o bardziej dekoracyjnej formie, z użyciem masek (realistycznych i fantazyjnych) jako wsporników wimpergowych nisz.

Przed końcem XIV wieku, podjęto budowę nowej fasady zachodniej w formie monumentalnego założenia dwuwieżowego. Jej dolna kondygnacja tworząca masywną scaloną bryłę, rozczłonkowana jest trzema portalami. Umieszczony pośrodku fasady portal główny i portal północny mają ostrołukowe wykroje, z szeroko rozglifionymi, profilowanymi ościeżami. W portalu północnym umieszczony jest wtórnie fryz (ze sztucznego kamienia) zawierający sceny biblijne z księgi Genesis pochodzący prawdopodobnie z pierwotnej XIII - wiecznej hali. Przy portalu elewację zdobi ceramiczna dekoracja architektoniczna w formie ostrołukowej, ślepej arkady zwieńczonej basztą z blankami. W zachodniej elewacji wieży północnej znajduje się - podobnie opracowana - tablica fundacyjna z czytelnym przedstawieniem Marii i klęczącego przed nią fundatora trzymającego model kościoła. Portal południowy, będący obecnie głównym wejściem do świątyni ma unikatową formę, nie znajdującą analogii na Pomorzu Zachodnim, z łukami archiwolty ukształtowanymi z równoległych, zygzakowato łamanych lasek. Motyw ten charakterystyczny jest dla wystrojów romańskiej architektury angielskiej i niemieckiej. Portal ten ujęty jest prostokątnym obramieniem z drobnym maswerkiem sieciowym i trzema rozetami.

Górne partie wież w każdej ze ścian zdobione są wysokimi blendami, które tworzą dekoracyjne układy przedzielone wimpergami z kolistymi rozetami i trójkątnymi rozłamaniami lasek, w wierzchołkach wpisane są duże koła. Kompozycja plastyczna elewacji wież, wzorowana na wystroju wieży kościoła Mariackiego w Greifswaldzie, wzbogacona o detale w stylu Brunsberga, była wielokrotnie naśladowana w późnogotyckiej architekturze miejskiej, a także wiejskich obiektach sakralnych Pomorza Zachodniego. Wieża północna zamknięta tarasem z blankami i narożnymi wieżyczkami, zwieńczona jest barokowym hełmem z latarnią. Niższa wieża południowa nie została nigdy całkowicie ukończona, przekryta jest dwuspadowym zadaszeniem.

Ostatnim etapem rozbudowy świątyni około połowy XIV wieku było nadanie korpusowi kościoła układu bazylikowego przez podwyższenie nawy głównej: nad arkadami nadbudowano górne piętro z niszami okiennymi. Nawę środkową przekryto sklepieniami gwiaździstymi, nawiązującymi do formy sklepień prezbiterium, w nawach bocznych pozostawiono pierwotne sklepienia krzyżowo – żebrowe. Elewacje naw bocznych i kaplic wieńczą malowane fryzy podokapowe z późnogotyckim motywem ornamentalnym rybich pęcherzy.

Prace przy korpusie nawowym zamknęły trwającą ponad pół wieku przebudowę, w wyniku której kościół Mariacki otrzymał kształt zachowany do dziś. W okresie nowożytnym, w ciągu XVI i XVII wieku przeprowadzono tylko prace remontowe i renowacyjne. Poważne straty przyniósł kościołowi wielki pożar miasta w 1635 roku. Spłonęły wówczas dachy prezbiterium, naw i wież, zawaliły się sklepienia nawy głównej, uszkodzone zostały sklepienia naw bocznych, zwieńczenie wieży południowej i szczyt pomiędzy wieżami. Spłonęło też niemal całe średniowieczne wyposażenie wnętrza.

Odbudowę sklepień przeprowadził w 1651 roku mistrz Daniel Zilcher z Berlina, upamiętniając swoje prace inskrypcją zachowaną do dziś na jednym z pól wysklepek w nawie południowej. Całościowa odbudowa zniszczeń trwała od 1639 do 1664 roku. W 1714 roku miał miejsce generalny remont kaplicy Mariackiej, która po odnowieniu sklepień otrzymała, zachowany obecnie, dach namiotowy.

W 1817 roku przeprowadzono regotycyzację świątyni według projektu Karla F. Schinkla, który zaprojektował także neogotyckie wyposażenie wnętrz. Pracami kierował mistrz Karol Wilhelm Liebenow. Wymieniono wówczas większość średniowiecznych kształtek, usunięto figury zdobiące nisze w wystroju prezbiterium. We wnętrzu pomalowano ściany na kolor czerwony, przesłaniając resztki średniowiecznych i barokowych polichromii, wstawiono neogotycki ołtarz i ambonę.

W latach 1901, 19051911 architekt Deneke, po dokładnych badaniach architektonicznych, przeprowadził rekonstrukcję gotyckiej formy świątyni, odtwarzając usunięte wcześniej detale, a także pierwotną kolorystykę wnętrza (w formie malowanych na pobiale kwadr). Przywrócono też dawne wyposażenie liturgiczne.

W 1945 roku podczas walk o miasto, kościół Mariacki został częściowo zniszczony: spłonęły dachy i hełm wieży północnej, popękały sklepienia i górne partie murów, wnętrze zostało zdewastowane. Prace remontowe prowadzono od 1946 do 1959 roku, po czym przekazano obiekt parafii rzymsko – katolickiej.

We wnętrzu świątyni z pierwotnego bogatego średniowiecznego wystroju malarskiego i wyposażenia liturgicznego obecnie przetrwały fragmenty fresków w kaplicy Mildenitzów po wschodniej stronie obejścia (Cykl Maryjny, Sąd Ostateczny, Panny Mądre i Głupie) oraz w zakrystii (Chrystus w Tłoczni Mistycznej) datowane na drugą połowę XV wieku. Z okresu baroku zachowane są polichromie sklepień nawy głównej. Wykonane w 1656 roku przedstawienie Muzykujących Aniołów zakomponowane jest w centralnych partiach wysklepek, a uzupełnieniem są ornamenty geometryczne i roślinne na żebrach sklepień, a także obramieniach i laskowaniach okien. Z drugiej połowy XVII wieku pochodzi polichromowana wić akantu dekorująca łuk tęczowy i emporę organową. Sceny figuralne o tematyce eschatologicznej znajdujące się w kaplicy Trzech Króli datowane są na pierwszą połowę XVII wieku. Wystrój malarski zdobi też kaplicę Gröninga, o tematyce biblijno – symbolicznej, gloryfikującej słynnego burmistrza Stargardu, założyciela Kolegium Stargardzkiego.

Wczesnobarokową formę artystyczną prezentuje XVII - wieczny ołtarz główny będący trójkondygnacyjną nastawą architektoniczną z malarskimi przedstawieniami. W predelli znajduje się Ostatnia Wieczerza, w retabulum obraz z początku XX wieku Chrystus przed Piłatem, wykonany według sztychu Rembrandta przez szczecińskiego malarza Henryka Rehtela. W zwieńczeniu ołtarza zachował się obraz Chrystusa Zmartwychwstałego a także rzeźbiarska Grupa Ukrzyżowania. Uzupełnieniem przedstawień jest ornamentacja snycerska. Ambona wykonana została ok. 1683 roku z fundacji rajcy miejskiego Wende i jego małżonki, uległa jednakże znaczącym przekształceniom w trakcie restauracji wyposażenia kościoła w 1911 roku.

Wysokie wartości artystyczne prezentuje, powstały w początku XX wieku, zespół witraży, szczególnie sceny z życia Chrystusa w kaplicach przy południowej nawie korpusu głównego (Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli, Ukrzyżowanie, Złożenie do Grobu, Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego) a także neogotycki witraż w kaplicy mariackiej z przedstawieniem trzech cnót Wiary, Nadziei i Miłości.

Kościół Mariacki w Stargardzie stanowi wybitną kreację architektoniczną, wyznaczającą ważny etap rozwoju architektury późnogotyckiej regionu kulturowego południowego Pobrzeża Bałtyku. Jest jednym z najcenniejszych zabytkowych obiektów sakralnych w Polsce, w 2010 roku został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (wraz z średniowiecznymi obwarowaniami miejskim).

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. J. Zenkner, Stargard. Klejnot na Pomorskim Szlaku. Stargard 2006, s. 56-57; przez pewien czas epitafium znajdowało się w odbudowanej po wojnie katedrze św. Jakuba w Szczecinie.

Bibliografia

  • Kalita – Skwirzyńska, K. Stargard. Wrocław 1983.
  • Kalita – Skwirzyńska, K. Czternastowieczne kościoły halowe Pomorza Zachodniego. "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki". T. XXVIII, z.1, 1983.
  • Ober, M. Średniowieczna architektura Stargardu na tle regionu południowego pobrzeża Bałtyku. W: Dawny Stargard. Miasto i jego mieszkańcy. Materiały z sesji naukowej 18 – 19 X 2000 w Stargardzie, Stargard 2000.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik