Kolekcja sztuki średniowiecznej Pomorza Zachodniego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zbiory Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w południowym skrzydle zamku szczecińskiego, przed 1913 r., fot. Archiwum MNS.

Kolekcja sztuki średniowiecznej Pomorza Zachodniego – najcenniejsza kolekcja dzieł sztuki średniowiecznej z terenów Pomorza Zachodniego, tworzona od XIX w. Zawiera dzieła z kręgu sztuki sakralnej, głównie plastykę. Reprezentuje niemal wszystkie aspekty związane z kulturą i sztuką epoki w regionie zachodniopomorskim, od XII w. do lat 30. XVI w.; znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Charakterystyka kolekcji

Kolekcja sztuki średniowiecznej znajdująca się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie stanowi najbogatszą kolekcję sztuki średniowiecznej z terenu Pomorza Zachodniego w polskich i zagranicznych zbiorach muzealnych. Tworzą ją głównie dzieła z kręgu pomorskiej sztuki sakralnej, powstałe w ramach kultury chrześcijańskiego okresu Pomorza Zachodniego, od XII wieku, gdy w latach dwudziestych zakończył się ostatecznie proces chrystianizacji, do lat trzydziestych XVI wieku, początku epoki protestanckiej i sztuki nowożytnej. Są to przede wszystkim rzeźby drewniane związane z kultem religijnym, a także elementy wyposażenia i wystroju kościołów oraz przedmioty użytkowe. Stylistycznie prezentują one rozwój i formowanie się kolejnych tendencji ideowo-artystycznych tego okresu – począwszy od stylu przejściowego łączącego cechy późnego romanizmu i wczesnego gotyku, poprzez styl piękny, łamany, aż do realizmu i późnośredniowiecznych tendencji naturalistycznych i manierystycznych.

Kolekcja sztuki średniowiecznej Pomorza Zachodniego w Muzeum Miejskim w Szczecinie, fragm. ekspozycji, ok. 1913 r., fot. Archiwum MNS.

Niezwykle cennym dla kolekcji jest zespół kapiteli pochodzących z nieistniejącego klasztoru cystersów w Kołbaczu (1330 – 1340 r.) nawiązujący formalnie i stylistycznie do dzieł najważniejszych mistrzów gotlandzkich, szczytowej fazy rozwoju tamtejszej sztuki okresu przejściowego. Przedstawienia figuralne i ornamentalne, ilustrują aspekty życia mnichów w zakonie cysterskim. Roślinne i ornamentalne, prezentują całą gamę motywów wykorzystywanych w ówczesnej dekoracji architektonicznej.

Kolumny kołbackie na ekspozycji w Muzeum Prowincjonalnym w Szczecinie, ok. 1928 r., fot. Archiwum MNS.

Perłą kolekcji jest monumentalnych rozmiarów krucyfiks z Kamienia Pomorskiego (ok. 1300 r.) wykonany w stylu gotyku pełnego o genezie artystycznej związanej z kontynentalną plastyką katedralną XIII wieku. Najliczniejszą grupę stanowią późnogotyckie zabytki rzeźbiarskie, wykonane zwykle z miejscowej dębiny, olchy lub lipy, w postaci retabulów ołtarzowych, z których często przetrwały jedynie pojedyncze figurki świętych. Wśród nich znajdują się m. in. monumentalne ołtarze jak Poliptyk stargardzki (1450–1460 r.), zawierający niezwykły w kolekcji cykl obrazów malarskich, czy Ołtarz pasyjny z Ueckermünde (Wkryujścia), wiązany z fundacją księcia Bogusława X (1510–1520 r.) oraz duży zespół obiektów wykonanych przez warsztat Mistrza Pasji Chociwelskiej (np. Tryptyk Jakuba Apostoła z Kołobrzegu, 1500–1520 r.) i Mistrza Ołtarza Pasyjnego z Dąbia Szczecińskiego.

Fragmenty ołtarza z Ueckermünde i sakramentarium z Kołczewa, Muzeum Prowincjonalne w Szczecinie (tzw. Grossen Saal), ok. 1928 r., fot. Archiwum MNS.

Historia kolekcji

Historia kolekcji sztuki średniowiecznej Muzeum Narodowego w Szczecinie sięga XIX wieku. Jej powstanie związane jest z działalnością Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza założonego w 1824 r. w Szczecinie. Dzieła sztuki średniowiecznej przeniesione w obrębie kościołów od 1534 r. luterańskich w mniej znaczące przestrzenie, czy zrzucone niedbale na ich strychach, sukcesywnie gromadzone przez Towarzystwo stanowią zasadniczą część kolekcji.

Rzeźba romańska z kolekcji sztuki średniowiecznej Pomorza Zachodniego, fragment stałej wystawy "Sztuka Pomorza Zachodniego" eksponowanej do 2015 r., Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Staromłyńska 27, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2015.

Eksponaty początkowo prezentowane były w południowym skrzydle zamku szczecińskiego. Później przeniesione zostały do gmachu utworzonego na Wałach Chrobrego Muzeum Miejskiego. Ostatecznie w 1928 r. znalazły miejsce w Pałacu Ziemstwa Pomorskiego, w którym założone zostało Prowincjonalne Muzeum Starożytności. Zbiory muzeum ewakuowane w okresie drugiej wojny światowej tylko częściowo zostały odnalezione w składnicach na terenie Pomorza. Wiele dzieł wywiezionych na terytorium ZSRR powróciło w ramach akcji rewindykacyjnej w 1956 r. Ocalałe zabytki kolekcji oraz obiekty przekazywane w późniejszych latach z okolicznych, często zrujnowanych kościołów, czy z rozwiązanego po wojnie Muzeum w Drawsku, znalazły się w zbiorach utworzonego po wojnie Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie, obecnie Narodowego. Najcenniejsze dzieła kolekcji do niedawna prezentowane były na stałej wystawie poświęconej sztuce średniowiecznej, w gmachu przy Staromłyńskiej 27 (wystawa: "Sztuka Pomorza Zachodniego"). W związku z reorganizacją i modernizacją Muzeum w 2015 r. ekspozycja została zamknięta. Kolekcja sztuki średniowiecznej do czasu utworzenia nowej stałej wystawy prezentowana jest w otwartym dla publiczności magazynie sztuki (Magazyn Sztuki Dawnej) na Wałach Chrobrego w Szczecinie.

Rzeźba gotycka z kolekcji sztuki średniowiecznej Pomorza Zachodniego, Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, Magazyn Sztuki Dawnej, wystawa czasowa, fot. M. Wojtarowicz, 2016.

Bibliografia

  • Die Sammlungen des Vereins für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde in Stettin, Stettin 1886.
  • Kinga Krasnodębska, Sztuka średniowieczna na Pomorzu, [w:] Skarby sztuki. Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. D. Kacprzak, L. Karwowski, Szczecin 2014, s. 68–69.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Studia nad rzeźbą średniowieczną na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 2009.
  • Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840.
  • Otto Kunkel, Rundgang durch die Schausammlungen des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde” 1928, Jg. 42, Nr. 6/7/8, s. 36 (116)–54 (134).
  • Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirkes Stettin, Bd. 1–4, Stettin 1898–1914.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska