Kwartał Passawski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kwartał Passawski (niem. Passauer Viertel), jeden z czterech średniowiecznych dzielnic miasta, zwanych także kwartałami. [1]. Położony był w południowo-zachodniej części miasta i powstał na obszarze dawnego otwartego osiedla, którego założycielami byli przede wszystkim koloniści niemieccy na czele których stał frankończyk o nazwisku Beringer (locator). [2]

Zasięg granic i topografia terenu kwartału

Granice Kwartału Passawskiego (I.)

Granice kwartału od południa i zachodu wyznaczały mury miejskie powstałe na przełomie XIII i XIV wieku z usytuowaną w południowo-zachodnim narożniku murów Bramą Passawską. Granica kwartału położona wzdłuż południowego muru miejskiego opadała stromym zboczem wzgórza zwanego Psią Górą i biegnąc obok powstałej na początku XIV wieku Bramy Świętego Ducha osiągała brzeg rzeki Odry koło klasztoru Franciszkanów. Z kolei granica biegnąca w kierunku zachodnim, na wysokości obecnej ulicy Grodzkiej skręcała pod kątem prostym i biegnąc wzdłuż ulicy Grodzkiej dochodziła do obecnej ulicy Sołtysiej. Stąd biegnąc środkiem Targu Węglowego, i dalej ulicą Sołtysią w dół na wysokości obecnej ulicy Kard. Wyszyńskiego wchodziła w obecną ulicę Mściwoja II, a następnie nieistniejącą obecnie wąską uliczką Splittstraße osiągała w rejonie najstarszego portu kolonistów niemieckich (Havening) rzeką Odrę. Biegnąca zwyczajowo środkiem ulicy granica kwartału Passawskiego wewnątrz miasta kilkakrotnie obejmowała zabudowane parcele, w tym zabudowania klasztoru Karmelitów położone po północnej stronie ulicy Mniszej, parcele na południowym skraju obecnego Placu Orła Białego przyległe do Targu Śmierdzącego, a także w dwóch miejscach po lewej i prawej stronie ulicy Splittstraße. [3]
Z ważniejszych średniowiecznych budowli na obszarze tego kwartału należy wymienić: kościół św. Jakuba, dwór opata kołbackiego, zabudowania pierwszych sołtysów szczecińskich na parceli nr 20 przy nieistniejącej obecnie dolnej części ulicy Sołtysiej, zabudowania klasztoru Franciszkanów i dawnego kościoła św. Jan Chrzciciela, Dom Ubogich, czyli budynek dawnego „Pinses Hauß, szkoła miejska przy kościele św. Jakuba (nieistniejąca parcela Mönchenstraße Nr. 20-21), a także wspomniane juz zabudowania zakonu Karmelitów i nie wykończony budynek kościoła św. Anny.
Dawny wiejski charakter kwartału podkreśla szerokość ulicy Breitestraße (czyli Szerokiej), służącej wiejskiemu ruchowi wozów konnych i jednocześnie jako miejsce targowe, nazwa i szerokość części obecnej ulicy Tkackiej - „Rolnicza” oraz części obecnej ulicy Grodzkiej - „Mała Rolnicza”, mających po 20 metrów szerokości, a także górna część obecnej ulicy Podgórnej (Różany Ogród), na której jeszcze w XVIII wieku stały stodoły do przechowywania płodów rolnych i występowały puste place przy murze miejskim po ogrodach. Świadczy o tym również wielkość kwartałów mieszkalnych, jak również kształt parcel, które sięgają przez cały blok mieszkalny do sąsiednich ulic, a także nazwa bramy miejskiej, która jest określeniem bramy umożliwiającej mieszkańcom tej części miasta wyprowadzenie trzody na pobliskie pastwiska miejskie i dojazd na pola miejskie [4]

Przypisy

  1. Nazwy kolejnych kwartałów podał Paul Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina; zob. P. Friedeborn Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Stettin 1613. Das erste Buch, s. 38 i n. Podział ten zniesiono na początku XIX wieku na podstawie ustawy o reformie prawa miejskiego wprowadzonej przez władze pruskie w dniu 19 listopada 1808 roku, w wyniku której miasto Szczecin podzielono na początku 1809 roku na 17 okręgów miejskich: Heumarkts-, Königs-, Passauer-, Wall-, Berliner-, St. Jacobi-, Luisen- (Louisen-), Dohm- (Dom-), Schloss-, St. Nicolai, Oder-, St. Petri-, Speicher-, St. Gertruden-, Oberwiek-, Torney-, Unterwiek-Bezirk; zob. B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2015, s. 24 i n.; a także plany Josta: Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, [wg:] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie, i kolejny Wellnera: Grundriss Stadt Stettin von grossen Nutzen für das Einquartirungs- und Servis-Wesen sowie für die Taxation der Haus-Grundstücke, auf Befehl des hiesigen hochweisen Magistrats gezeichnet von Justus Wellner Ingenieur-Volonteuir.
  2. Jacob Beringer z Bambergu (XII w.), wg różnych źródeł bogaty kupiec lub rycerz, obdarzony przez księcia Bogusława I dobrami ziemskimi pod Szczecinem, jego pobyt w Szczecinie potwierdza dokument z roku 1187: „dobrze urodzony w [Bambergu]...[w] mieście Szczecinie poważany przedsiębiorca” (multo tempore [...] In [...] castro Stettin honeste conversatus, zob. Hermann K. W. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit w: BSt. AF Bd. X, H 1, Stettin 1844, s. 27; „locator” – tu przedsiębiorca dokonujący lokacji wsi lub miasta, także właściciel terenu lokacyjnego.
  3. Przebieg granic kwartału Passawskiego opisano na podstawie planu średniowiecznego Szczecina (Plan von der Stettiner Altstadt), opracowanego przez Carla Fredricha, i stanowiącego załącznik nr 1 (Ryc. 1. Historyczne osiedla szczecińskie, granice kwartałów miejskich i parafii kościelnych, wg stanu do 1808 roku na współczesnym planie miasta z 1925 roku) w: Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  4. Według ustaleń prof. Edwarda Rymara, zob. T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Tom II. Szczecin 2005, s. 23, przyp. 42.

Bibliografia

  • Friedeborn Paul, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin /durch unnd Verlegung/ S. Jochim Rheten Erben Anno MDCXIII.
  • Hering H.K.W., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit, W: BSt. AF Bd. X, H 1, Stettin 1844.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. T. II. Szczecin 2005.
  • Kozińska B., Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2015



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk