Ulica Staromłyńska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Luisenstraße)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Staromłyńska
Śródmieście
Ulica Staromłyńska
Ulica Staromłyńska
  Nazwa pełna Staromłyńska
  Inne nazwy Mühlenstraße
  Nazwa niemiecka Louisenstraße (od 1806)
Luisenstraße (od 1904)
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 337,3
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Staromłyńska (niem. Mühlenstraße, Louisenstraße, Luisenstraße), nazwa historyczna „Ulica Młyńska”. W 1945 roku otrzymała nazwę ulicy Staromłyńskiej.

Historia ulicy Młyńskiej

Wylot ulicy i jej najbliższa okolica od strony północnej

Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, zamykającej jej przebieg w kierunku północnym, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w zbiorze dokumentów średniowiecznych Pommersches Urkundenbuch, i dotyczących przebiegu w tym miejscu rozgraniczenia parafii kościoła św. Jakuba i kościoła św. Piotra, cyt.: „[ich granica przebiegała] przy murach miejskich aż do bramy zwanej Młyńską” (usque ad valvam que vocatur molendor). [1]. Jej wygląd poznaliśmy z XVI-wiecznych przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem (1563), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.

Położenie Bramy Młyńskiej i jej otoczenia na współczesnym planie miasta
1. – Zespół bramny średniowiecznej Bramy Młyńskiej,
- A – brama główna,
- B – szyja,
- C – barbakan,
- D – brama przednia,
2. – Brama Królewska,
3. – Fosa miejska,
4. – Wał miejski.
  • Zburzoną w latach 1726-1727 Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu 25 września 1725 roku powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską ("Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen”). Ostatecznie w 1806 roku ta ostatnia otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (Königstor).

C. Fredrich (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (Augustastraße), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku 1815.

  • Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (ackerhoue, 1589), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (buten dem mölendore). Omawiając widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa z roku 1625, E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony kościoła św. Piotra i Pawła, pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (elendshus, 1497), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (Pesthaus). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.
  • L.W. Brüggemann (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. Klinghäuser, posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w 1535 roku). Pod koniec XVIII wieku mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w 1834 roku. Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (Unterm Mühlenthor, 1711).

Nazwa ulicy, jej przebieg na terenie miasta i ważniejsze budowle

Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku XIV wieku (platea molarum, 1305). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: platea molendini (1312, 1323), platea molendinorum (1324) i molenstrate (1397). H. Lemcke (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (Klingende Beke, co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej, o której pierwsza wzmianka pojawia się w 1268 roku. Według Hermanna Heringa (1843, 43), za którym powtarzają także inni historycy, nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. (H. Hering, 1843, 43).

Budynek przy Mühlen- (Luisenstraße Nr. 9) i jego wygląd po kolejnych przebudowach:
1. - Średniowieczny młyn kieratowy (pocz. XVIII w.),
2. - Młyn kieratowy po przebudowie w 1725.,
3. Budynek mieszkalny („das Stettinische Amtshaus” (po 1741),
4. Składnica hurtowa szkła i porcelany (zał. w 1882, tu widok z 1907).

Autorzy tej wersji mieli na myśli przede wszystkim średniowieczny młyn kieratowy służący do przemiału słodu, tzw. koński młyn (Rossmühle), będący własnością książąt i usytuowany w budynku na terenie działki nr 9 (Mühlenstraße Nr. 9). Jak podaje Fredrich (1929, 89), jego wygląd został gruntownie zmieniony w 1725 roku. Przebudowany zgodnie z projektem majora de Prew otrzymał nowy mansardowy dach i ściany szczytowe. Pierwotne gotyckie łuki zamurowano i przebito nowe otwory okienne, natomiast bramy wejściowe pozostawiono na dawnym miejscu. Fasada budynku otrzymała późnobarokowy wystrój, natomiast wewnętrzny układ pięter pozostał bez zmian (z dawnego młyna pozostały do dzisiaj fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „Preussenhof”, który powstał w 1775, Mühlenstraße Nr. 10-12). Dalej pełnił rolę młyna kieratowego i był własnością domeny szczecińskiej (das Stettinische Amtshaus). W 1741 roku był własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna.[2]). Kamienicę przebudowano ponownie w 1788 roku według projektu mistrza budowlanego Davida Christlieba Meyera. Dobudowano kolejne piętro, a fasada po likwidacji jednej z bram wejściowych uzyskała wyraźnie zaznaczone boczne ryzality. Na początku XIX wieku właścicielem kamienicy był handlarz winem Heinrich Schön, mieścił się tu także skład wina Carla L. Wißmanna. W drugiej połowie 1882 roku, po przebudowie części parterowej, kupiec Paul Schlegel założył tu sklep i hurtownię szkła i porcelany.
Na położonej obok, wspomnianej wyżej działce nr 10,usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku 1609, a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w 1713, została uznana w 1720 r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po runięciu ściany szczytowej w listopadzie 1721 roku, a na jej miejscu już w 1726 wybudowano kamienicę mieszkalną (Mühlenstraße Nr. 10).
Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (Ratsmühlenhof, Rossmarkt Nr. 6–7) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. XVII wieku.
Autor hasła opowiada się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia Osówki. Skądinąd wiadomo, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy Schuhstraße, określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (platea molae equinae, 1306.

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Mühlenstrass należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy Kleine Wolweberstraße (późniejsza [[Pałac Klasycystyczny|kamienica Velthusena-Wolkenhauera (Mühlenstraße Nr. 13), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshausu [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3].

W roku 1806 ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstraße”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.

Przypisy

  1. PUB II, nr dokumentu 865 z 23 lipca 1268 roku (cyfra rzymska oznacza tu numer kolejnego tomu Pommersches Urkunden, natomiast arabska numer dokumentu).
  2. Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält. Hrsg. von Ludewig Wilhelm Brüggemann Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart 1779, s. 117.


Galeria

Bibliografia

  • Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält. Hrsg. von Ludewig Wilhelm Brüggemann Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart 1779.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. Stettin 1843.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen, gesammelt und erklärt von H. Lemcke, Professor am Königl. Marienstifts-Gymnasium. Stettin, L. Saunier 1881.
  • Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Herausgegeben von Dr. Martin Wehrmann. Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Lukas E., Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk