Młyn Pedagogium

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geolokalizacja: 53.436819,14.561856

Młyn Pedagogium (niem. Pädagogienmmühle), średniowieczny wiatrak położony na terenie Dolnego Wiku , na stoku Wzniesienia Wikowskiego (Wiekenberge), opadającego na stronę szerokiej bagnistej doliny, zwanej w średniowieczu Świńską Doliną (Im Schwyn Grunde), której środkiem płynął potok Osówka wpadający do rzeki Odry. Na początku XIX wieku przebudowany na siedzibę byłej żony króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, księżniczki Elżbiety.

Historia zabudowań młyna

Wiatrak Pedagogium na tle widoku Dolnego Wiku (nr 14), 1736

Wiatrak zwany „Pedagogium”

Młyn „Pedagogium” po raz pierwszy został wymieniony w dokumencie z dnia 3 listopada 1585 roku, gdzie opisano go jako „wiatrak, który teraz stoi przed naszym domem Oderburg” (Eine Windtmmühle so Itzo vor unsern hause Aderburgk Stehet). Był to dokument nadania wiatraka Pedagogium Książęcemu przy kościele Mariackim przez księcia Jana Fryderyka wraz z przynależnym mu terenem. [1] Z dokumentu tego wynika, że wiatrak, co prawda mocno zdewastowany, istniał już wcześniej. Nie mamy jednak pewności, przez kogo został ufundowany, czy jeszcze przez mnichów z kartuzji grabowskiej, czy już przez księcia Barnima IX, który przebudował klasztor kartuzów na zamek Oderburg. Niezależnie od tego stwierdzenie, jakie zostało użyto w dokumencie, iż „wiatrak stał przed Zamkiem Odrzańskim”, sugeruje, że należał do zamku odrzańskiego i de facto leżał już na obszarze samodzielnej wówczas wioski Grabowo, a nie na terenie miasta. Jeszcze w 1858 roku zarząd Fundacji Mariackiej udowadniał, że grunty po młynie nigdy nie należały do miasta. [2] Jednak, jak wynika z mapy katastralnej wykonanej przez mierniczych szwedzkich, młyn usytuowany na gruntach będących własnością miasta Szczecina, położony był na granicy obu obszarów. [3] Pierwszym znanym nam użytkownikiem młyna był młynarz Ewald Blum, któremu przy odbudowie pomagali chłopi z Marszewa, skąd w maju 1588 roku dostarczono rzeką Iną z Goleniowa do Oderburga drewno na budulec i dalej do młyna. Drewno pochodziło również z lasów kościelnych i książęcych koło Kobylanki i znad Jeziora Dąbie. Młyn odbudowano w ciągu 4 miesięcy, obok postawiono mały domek i budynek gospodarczy. Natomiast pierwszym dzierżawcą był młynarz Jacob Schulze, z którym zawarto kontrakt w 1608 roku. Warunki dzierżawy nie były korzystne stąd też dzierżawcy zmieniali się często. Podczas oblężenia z 1569, i kolejnego z 1676 r., młyn i zabudowania zostały spalone. Po ponownej odbudowie, w 1704 roku przeszedł w prywatne ręce. Kolejne działania wojenne i oblężenie miasta spowodowały, że znowu został spalony w maju 1712 r. wraz z pobliskim młynem Kupfermühle przez wojska rosyjskie i sasko-polskie, oblegające miasto w ramach koalicji anty-szwedzkiej. [4] W 1793 roku właścicielem młyna został po raz pierwszy nie młynarz, a oberżysta Rudolf Albert Giese, który postawił holenderski wiatrak, a obok murowany masywny dom, jednocześnie zobowiązując się zburzyć go na życzenie władz wojskowych. Ponieważ Giese zajmował się głównie wyszynkiem, a kolejnego właściciela, młynarza Fröscha nie stać było na remont, nieużywany wiatrak zawalił się w 1803 roku. Pod koniec 1805 roku zniszczone zabudowania zakupił kapelusznik Rohde i urządził tu restaurację. Niestety z uwagi na okupację francuską restauracja nie przyniosła spodziewanych dochodów i Rohde działkę sprzedał w 1810 roku. [5]

Zabudowania dawnego Prinzeß Schloß

„Zameczek Księżnej”

Na parceli po młynie i restauracji, nabytej 28 lutego 1810 roku przez byłą żonę króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, księżną brunszwicką Elżbietę, wzniesiono zabudowania zwane „Zameczkiem Księżnej” (Prinzeß Schloß), które z uwagi na dofinansowanie przez króla określano także nazwą „Łaska Fryderyka” (Friedrichs Gnade). Powstał dom o konstrukcji ryglowej, posiadający półtora kondygnacji, z uwagi na ograniczenia ze strony francuskich władz wojskowych. W czasie działań wojennych w 1813 roku zabudowania zrównano z ziemią. Do ponownie odbudowanego dwukondygnacyjnego budynku, częściowo murowanego, częściowo w konstrukcji ryglowej, dobudowano ryglowe skrzydło boczne. Poza tym stały tu budynki gospodarczej, w tym 3 stajnie, pralnia, altana i domek na narzędzia w ogrodzie. W 1826 roku w ogrodzie powstało murowane mauzoleum, gdzie w dniu 21 lutego 1840 roku spoczęło ciało księżnej Elżbiety, zmarłej 18 lutego 1840. Po przeniesieniu zwłok księżnej nocą 19 lipca 1849 r. na Zamku Książąt Pomorskich do krypty pod kościołem św. Ottona, mauzoleum rozebrano, co umożliwiło przejęcie działki przez miasto w 1851 r. Wystawioną na sprzedaż parcelę zakupił w 1852 roku rusznikarz P.E. Lippold, którą następnie kupił przez podstawionego kupca tzw. „Nowy Związek Śpiewaczy” (Neue Liedertafel). [6] Dworek księżnej przetrwał dalsze koleje losu w niezmienionym stanie do początku lat 40. XX wieku. [7]


Przypisy

  1. Zob. treść dokumentu nadania noszący tytuł „Concession von der Windtmühle vor der Oderburgk”. W: H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Writzen/O 1876. Th. 2, Bd. 9, s. 8.
  2. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 9., s. 9.
  3. Źródło: Greif - GeoGREIF - Historische Kartenwerke mit thematischem Bezug – Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709 Stettin.
  4. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 9., s. 10 i n.; także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 8, s. 293; również M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 430.
  5. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 9., s. 34.
  6. Tamże, s. 35-89.
  7. Według książki adresowej z 1940 roku parcela po zabudowaniach dawnego Towarzystwa Śpiewaczego przy ulicy Drei Eichen Nr. 3, będąca własnością miasta od 1938 roku, była nie zamieszkała; Marek Łuczak w swoim opracowaniu o Grabowie podaje, że budynek, mimo protestów Szczecinian, został rozebrany w kwietniu 1940 roku; zob. M. Łuczak, Szczecin, Grabowo, Drzetowo. Grabow, Bredow. Szczecin 2012, s. 142.


Bibliografia

  • Berghaus H. K. W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
  • Berghaus H. K. W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin-Writzen/O 1876.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von Carl Fredrich, Stettin 1926.
  • Kozińska B., Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2002.
  • Kozińska B., Twardochleb B., Szczecin, Grabowo. Stettin-Grabow. Szczecin 2005.
  • Łuczak M., Szczecin, Grabowo, Drzetowo. Grabow, Bredow. Szczecin 2012.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk