Madonna z Dzieciątkiem z Gardna (1260)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Madonna z Dzieciątkiem z Gardna
Madonna z Dzieciątkiem z Gardna
Fot. K. Gołębiowska, N. Laskowska.
Autor przez warsztat gotlandzki lub pomorski pod wpływem rzeźby gotlandzkiej
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/179
Data powstania ok. 1260 r.
Materiał drewno olchowe, pozostałości polichromii
47,5 x 19,5 x 14 cm
Wymiary {{{wymiary}}}


Madonna z Dzieciątkiem z Gardna – romańska figura tronującej Marii z Dzieciątkiem w typie „Tron Mądrości” (łac. Sedes Sapietiae); najstarsza rzeźba kultowa z terenu Pomorza Zachodniego; wraz z drugą figurą Marii z Dzieciątkiem z Gardna (z końca XIII w.) stanowią wczesny przykład rzeźb maryjnych związanych ze środowiskiem cysterskim w Europie; wykonana przez warsztat gotlandzki lub pomorski pod wpływem rzeźby gotlandzkiej ok. 1260 r.[1] ; pochodzi z kościoła w Gardnie (niem. Garden), w powiecie gryfińskim.

Opis

Rzeźba przyścienna, z tyłu drążona. Figurka Marii tronującej na siedzisku o podwyższonych bokach, na półkolistej podstawie, z Dzieciątkiem w pozycji siedzącej usytuowanym na jej lewym kolanie. Maria ukazana frontalnie. Hieratyczną postawę łagodzi wizerunek twarzy o zaokrąglonych rysach w lekkim uśmiechu i nieznaczne pochylenie głowy ku Dzieciątku. Maria nosi maforium, długą suknię o okrągłym dekolcie i płaszcz opadający ku podstawie długimi, płytko wybranymi, prostymi fałdami o symetrycznym układzie, z trójkątnym załamaniem szaty pomiędzy goleniami. Spod szaty widoczne spiczaste czubki bucików. Dzieciątko Jezus ukazane w wieku chłopięcym, ubrane w długą sukienkę siedzi, opierając stopy na kolanie Marii, podparty Jej lewą dłonią, bokiem do widza. Na powierzchni rzeźby liczne otwory po owadach. Brak prawej dłoni Marii, części nosa i górnej wargi ust oraz górnej partii torsu Dzieciątka; polichromia zachowana szczątkowo.

Charakterystyka

Rzeźba jest najstarszą z zachowanych maryjną figurą kultową pochodzącą z terenu Pomorza Zachodniego. Wykonana jest w stylistyce romańskiej. Jej geneza artystyczna wiązana jest z twórczością warsztatów gotlandzkich, pracujących zapewne dla cystersów kołbackich. Datowana na ok. 1260 r.

Typ przedstawienia Marii z Dzieciątkiem tronującej na majestacie (Maiestas Mariae), był niezwykle popularny w sztuce średniowiecznej, zwłaszcza romańskiej i wczesnogotyckiej. Popularyzacja rzeźbionego wizerunku tronującej Marii uważana jest jako zjawisko charakterystyczne zwłaszcza dla ośrodków cysterskich. Tego typu figury stanowiły podstawowe wyposażenie surowych, zgodnie z założeniami reguły zakonnej, pozbawionych początkowo dekoracji wnętrz kościelnych. Wizerunki Marii hieratycznie zasiadającej na tronie i z koroną na głowie stanowią wyraźne odzwierciedlenie oficjalnego tytułu Marii przyjętego przez cystersów - Królowa Nieba i Ziemi (coeli et terrae regina), której poświęcane były kościoły klasztorne.

Termin „Tron Mądrości” (Sedes Sapientiae), jakim określa się figury tronujących Marii z Dzieciątkiem, zaczerpnięty ze średniowiecznych tekstów liturgicznych, odnosi się do idei Marii stanowiącej tron Wcielonego Logosu – Mądrości Bożej, zgodny z dogmatem jej bożego rodzicielstwa, uchwalonym na soborze w Efezie w 431 r. „Naśladowanie cnót Marii i kontemplacja jej duchowego piękna”[2] to istotne elementy duchowości szarych mnichów, którzy identyfikowali swoje powołanie do życia kapłańskiego z powołaniem Marii do roli Matki Bożej, która świadomie i zgodnie złożyła ofiarę ze swego Syna dla zbawienia ludzkości.

Dwie Madonny z Dzieciątkiem z Gardna na ekspozycji w Pommersches Landesmuseum w Szczecinie (na półce przy oknie, obok antaby), stan przed 1939, fot. archiwum MNS

Historia

Jedna z dwóch romańskich figur tronujących Marii z Dzieciątkiem pochodzących z Gardna. Druga Madonna z Dzieciątkiem z Gardna, nieco późniejsza, datowana jest na koniec XIII w. Właścicielem Gardna w okresie, gdy wykonane zostały figury, był klasztor cystersów z Kołbacza, dlatego przypuszcza się, że rzeźby wykonane zostały na polecenie tamtejszych mnichów. W Gardnie znalazły się prawdopobnie wtórnie, być może w okresie po wprowadzeniu reformacji na Pomorzu Zachodnim. Przed 1939 r. trafiły do kolekcji szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde). Wraz z innymi dziełami kolekcji znalazły się w zbiorach Provinzialmuseum w Szczecinie, późniejszego Pommersches Landesmuseum. Rzeźby były ewakuowane w okresie II wojny. W 1956 r. powróciły do szczecińskiego Muzeum, ówczesnego Muzeum Pomorza Zachodniego, a obecnie Narodowego w Szczecinie, jako rewindykat z Moskwy.

Kościół w Gardnie

Przypisy

  1. Krzymuska-Fafius, Z., Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim. Katalog zbiorów. Szczecin 1962, kat. 5, s. 32.
  2. Nowiński, J., Ars cisterciensis. Kościół cysterski w średniowieczu – wyposażenie i wystrój, Warszawa 2016, s. 285.


Bibliografia

  • Krzymuska-Fafius Zofia, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim. Katalog zbiorów. Szczecin 1962, s. 29-30, kat. 3, il. 1 na s. 113.
  • Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII w., pod red. M. Walickiego, Warszawa 1971, t. 1, s. 241, il. 729 na s. 516, t. 2, s. 684
  • Cystersi w średniowiecznej Polsce. Kultura i sztuka, katalog wystawy, red. K. Sobkowicz, Warszawa-Poznań 1991, s. 82, 84, s. 87-88, kat. 49 , il. 94.
  • Elementy wyposażenia wnętrz obiektów cysterskich na Pomorzu Zachodnim, [w:] Dziedzictwo kulturowe cystersów na Pomorzu. Materiały z seminarium, które odbyło się 18 września 1994 roku w Kołbaczu, red. K. Kalita-Skwirzyńska, M. Lewandowska, Szczecin 1995, s. 78-79, 86.
  • Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, katalog wystawy, red. M. Frankowska-Makała, Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7–30 czerwca 2002, Szczecin 2002, s. 4-5, s. 25-26, kat. 7, il. 8 na s. 15.
  • Nowiński Janusz, Ars cisterciensis. Kościół cysterski w średniowieczu – wyposażenie i wystrój, Warszawa 2016, s. 295-297, il. 94 na s. 296




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska