Maria Merzowiczowa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Maria Merzowiczowa
animatorka kultury, działaczka niepodległościowa
brak zdjecia
Maria Merzowiczowa, ok. 1960.
Zbiory Książnicy Pomorskiej
Data urodzenia 22 sierpnia 1892
Miejsce urodzenia Zamość
Data śmierci 13 października 1972
Miejsce śmierci Wałcz
Miejsce spoczynku Cmentarz komunalny Wałcz Dolne Miasto
ul. gen. Władysława Andersa 23
Narodowość polska


Maria Merzowiczowa (1892–1972) - działaczka niepodległościowa, animatorka kultury

Życiorys

Okres młodości i nauki

Urodziła się 22 sierpnia 1892 roku w Zamościu jako córka Antoniego Orłowskiego i Antoniny z d. Gładych. Pochodziła z rodziny zamożnej. Rodzice byli właścicielami jednej z zamojskich kamienic. Maria od lat dziecięcych uczestniczyła w amatorskich przedstawieniach teatralnych w Zamościu (programy niektórych z nich zachowały się w jej archiwum), organizowanych m.in. przez Zamojskie Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne (lata 1906-1919). Uczęszczała do progimnazjum w Zamościu, a następnie na pensję w Lublinie. W 1915 roku ukończyła 3-letnią Wyższą Szkołę Handlową Jadwigi Siemiradzkiej w Warszawie, gdzie oprócz przedmiotów zawodowych (m.in. nauki języków: niemieckiego, francuskiego, angielskiego, korespondencji handlowej w językach: rosyjskim, polskim, niemieckim, francuskim, stenografii polskiej i niemieckiej) studiowała zagadnienia społeczne.

Rozwijała się także w kierunkach artystycznych (nauka śpiewu w Lublinie i Warszawie oraz sztuki dramatycznej w Warszawie). Po ukończeniu studiów podjęła pracę biurową: w latach 1915-1916 w Centrali Rolniczej w Lublinie i Banku Rolniczym w Zamościu, w latach 1919-1922 w Warszawie w banku (m.in. Towarzystwa Kredytowego). Ponadto prowadziła pracę kulturalno-oświatową w Warszawie i Lublinie. Udział w prowadzonych w Lublinie zajęciach Konstantego Kietlicza-Rajskiego (1868-1924), malarza, etnografa, działacza kulturalnego, obudził jej zainteresowanie folklorem.

Działalność patriotyczna i niepodległościowa

Lublin, 1916.
Archiwum rodzinne
Lublin, 1918.
Archiwum rodzinne

W latach 1915-1916(?) udzielała bezpłatnie lekcji śpiewu w szkole początkowej im. Tadeusza Kościuszki w Lublinie. Od 1915 roku należała do POW [Polskiej Organizacji Wojskowej], ps. Maryla. Uczestnicząc w działaniach organizacji, nabawiła się choroby płuc. Leczyła ją pobytami w Zakopanem, podczas których zainteresowała się góralską kulturą ludową. Aktywnie działała w PCK. W marcu 1919 roku brała udział w koncertach na rzecz Szpitala Wojskowego w Zamościu. W 1920 r. wstąpiła do Armii Ochotniczej przy WP. Decyzją Inspektoratu Generalnego Armii Ochotniczej została przydzielona do Wydziału Propagandy II Oddziału Generalnego Inspektoratu jako instruktorka oświatowa w Sekcji Propagandy i Opieki nad Żołnierzem. Ukończyła Kurs Instruktorek Oświatowych przy Oddziale III Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych w 1921 roku, a następnie przydzielono ją do Komisji Gospodarczej Oddziału V. w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Należała do Stowarzyszenia Byłych Instruktorek Oświatowych, POW (Polskiej Organizacji Wojskowej), Związku Legionistów. Uczestniczyła w VIII Zjeździe Legionistów Polskich w Nowym Sączu (sierpień 1929), Zjeździe Legionistów w Krakowie (sierpień 1939). Za swą działalność otrzymała odznaczenia: Odznakę Pamiątkową POW, Krzyż Legionowy, Medal Niepodległości, Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921.

Okres międzywojenny

M. Merzowiczowa z mężem R. Mirzą-Merzowiczem, 1931.
Archiwum rodzinne
Portret Marii Merzowiczowej pędzla R. Merzowicza, 1931.
Zbiory Książnicy Pomorskiej
Archiwum rodzinne
Rękopis wiersza Jerzego K. Weintrauba.
Zbiory Książnicy Pomorskiej
Legitymacja Związku Polskich Towarzystw Turystycznych, 1931.
Archiwum rodzinne

W Zakopanem, gdzie zamieszkała w 1921 roku, podjęła pracę (lata 1921-1922) w Domu Zdrowia Nauczycieli jako buchalterka, a następnie pracowała w Sanatorium PCK jako instruktor kulturalno-oświatowy (lata 1922-1923). W latach późniejszych (1923-1939) prowadziła pensjonat „Leśniczanka” przy ul. Chramcówki w Zakopanem. Poza pracą zawodową udzielała się społecznie. Zorganizowała (wraz z Bronisławą Orkanową, żoną pisarza, Władysława Orkana) placówkę góralskiego haftu. Prowadziła też góralski amatorski zespół dramatyczny, a jednym z aktorów (i, jak napisała M.M., wychowanków) był Adam Pach (1907-1980), spokrewniony z rodem Sabały absolwent Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, poeta i gawędziarz, działacz Związku Podhalan, autor sztuk, wierszy i gawęd. O zażyłości świadczy fakt, że wiersze („Modlitwa” oraz „Z poezją pod pachę”) A. Pacha znajdują się w archiwum rodziny Merzowiczów w Sekcji Rękopisów w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie.

Ok. 1931 roku poślubiła artystę malarza i pedagoga, Romana Mirzę Merzowicza (1888–1946). Wspólnie prowadzili pensjonat. Przypuszczalnie u nich zatrzymał się wczesnym latem 1939 roku przybyły z Warszawy poeta Jerzy Kamil Weintraub (1916-1943),[1] gdyż wśród archiwaliów rodzinnych M.M. przechowała wiersze i przekłady spisane ręką poety. Była członkiem Związku Polskich Towarzystw Turystycznych (oddział zakopiański). Towarzyszyła mężowi podczas prac i wyjazdów malarskich. W czasie II wojny światowej mąż (ps. Gruzin) został aresztowany za działalność konspiracyjną i posiadanie radia.

Praca na Pomorzu Zachodnim

Zespół muzyczny w Wałczu. Pierwsza z lewej M. Merzowiczowa, 1947.
Archiwum rodzinne
Archiwum rodzinne

Latem 1945 roku, dzięki zachętom przyjaciela męża, Stanisława Jarockiego (1887-1966), malarza i scenografa (wówczas pracownika Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie) przenieśli się w do Wałcza na Pomorze Zachodnie. Zamieszkał z nimi jej brat, Bronisław Stefan Orłowski (1897-1979), absolwent prawa UW, do 1939 roku oficer Wojska Polskiego, potrzebujący wtedy opieki (otwarta gruźlica płuc, ostry nieżyt jelit) po pobytach (w okresie od 3 lutego 1943 do 9 maja 1945) w obozach koncentracyjnych: Auschwitz, Gusen, Mauthausen, Buchenwald.

Wkrótce Bronisław Orłowski podjął pracę administratora poniemieckiego majątku w odległej o 9 km od Wałcza wsi Lubno, a Merzowiczowie zamieszkali przy ul. Roli Żymierskiego 16 w Wałczu. Roman Merzowicz podjął pracę jako kierownik Referatu Kultury i Sztuki przy Pełnomocniku Rządu RP na Obwód Wałcz. Po jego śmierci (14 lutego 1946) zaproponowano (od 1 grudnia 1946) Marii Merzowiczowej kierownictwo Referatu Kultury i Sztuki Starostwa w Wałczu, później Referatu Kultury i Sztuki rejonu, obejmującego 4 starostwa województwa szczecińskiego.

Współpracowała z Komisją Ochrony Książek, zabezpieczając księgozbiory pozostawione przez dawnych niemieckich mieszkańców. Z inicjatywy M.M. odbył się 17 czerwca 1947 roku w Wałczu w 75. rocznicę śmierci Stanisława Moniuszki I Koncert Popularny, z którego dochód przeznaczono na zorganizowanie orkiestry symfonicznej i dętej w Wałczu. Koncert poprzedziła prelekcja M. Merzowiczowej[2]. Dochód z drugiego koncertu popularnego zespołu orkiestralnego w Wałczu (23 września 1947) przeznaczono na odbudowę Warszawy.

Kolejnym osiągnięciem kierowanego przez nią zespołu było powołanie (wspólnie z Komisją Muzyczną) Powiatowego Komitetu Roku Chopinowskiego, który zorganizował Wielki Koncert Chopinowski w Sali Teatralnej Domu Społecznego w Sypniewie (24 kwietnia 1949) oraz w Sali Kina "Tęcza" w Wałczu (25 kwietnia 1949).

Od 1948 roku Maria Merzowiczowa rozpoczęła współpracę z oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Zakładzie Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dla którego opracowywała ankiety do Polskiego Atlasu Etnograficznego[3]. Zainteresowanie sztuką ludową zaowocowało przygotowaniem „Pokazu sztuki ludowej z powiatu wałeckiego" (w dniach 10-25 czerwca 1950) - plon kilkuletnich terenowych poszukiwań. Na wystawie, subsydiowanej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zaprezentowano stroje ludowe, tkaniny, wycinanki, sprzęty. Podczas otwarcia ekspozycji występowali twórcy ludowi. Pokazano m.in. wesele kurpiowskie (rozgłośnia Polskiego Radia w Szczecinie nagrała reportaż oraz wyjątki pieśni weselnych).

W 1951 roku przeniosła się do Szczecina, by podjąć (od 1 czerwca 1951) pracę w Muzeum Pomorza Zachodniego (obec. Muzeum Narodowe w Szczecinie w Dziale Etnograficznym w charakterze asystenta. Zamieszkała u przyjaciół, w domku rodziny Almakiewiczów. W podaniu o przyjęcie do pracy napisała: interesowałam się zawsze sztuką ludową i działem etnografii. Zgodnie z ówczesnymi wymogami podała osoby, które mogą potwierdzić jej pozazawodową pracę związaną z kulturą ludową. Wymieniła: Adama Pacha (1907-1980), Tadeusza Zwolińskiego (1893-1955), zakopiańskiego księgarza, malarza amatora, kartografa, fotografa, autora map i przewodników, Juliusza Zborowskiego (1888-1965), językoznawcę, historyka Podhala, wieloletniego dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, a także Zofię Krzymuską (1917-2015), historyka sztuki, wówczas Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na Pomorzu Zachodnim.

Podczas pracy w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie (1 czerwca 1951-31 sierpnia 1952) przeprowadziła inwentaryzację obiektów etnograficznych w muzeach terenowych (podległych MPZ w Szczecinie) w Darłowie, Słupsku, Koszalinie i Białogardzie, przygotowując katalogi: przedmiotowy, etnograficzny i topograficzny, po czym rozpoczęła przygotowanie katalogu przedmiotowego obiektów etnograficznych MPZ. Współuczestniczyła też w przygotowaniu stoisk do wystawy „Historia rozwoju społeczeństwa w Szczecinie”. W Muzeum pracowała w zespole Tadeusza Zbigniewa Delimata (1920-1964)[4], wybitnego etnografa, w przyszłości zastępcy dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Jak wynika z ustnych wspomnień jednej z pracownic, M.M. zajmowała się również porządkowaniem księgozbioru muzealnego. Najbardziej, jak sama określiła, odpowiadała jej praca penetracyjna w terenie.

Dokumenty z teczce osobowej M.M. wskazują, że w rok po zatrudnieniu ponownie prześwietlono jej życiorys, wnioskując o opinię w Starostwie w Wałczu. Powtórna weryfikacja zakończyła się wnioskiem o zwolnienie M.M. Jako powód podano brak kwalifikacji naukowych oraz negatywny stosunek do ówczesnej rzeczywistości. W tym samym czasie zlikwidowano Dział Etnograficzny w MPZ. Po odejściu z pracy Merzowiczowa pozostała w Szczecinie i zajęła się m.in. przygotowaniem wystaw obrazów męża. Nadal działała w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, interesowała się sztuką ludową, o czym świadczy jej artykuł „Pokłosie wystawy - pokazu sztuki ludowej”[5].

Jesienią (6-8 września) 1957 roku uczestniczyła w XXXII Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Szczecinie. Była członkiem Związku Inwalidów Wojennych R.P.

Do późnych lat jeździła na nartach. Była osobą życzliwą, chętnie korespondowała z bliskimi. Po udarze w 1972 roku zaopiekował się nią brat.
Zmarła 13 października 1972 roku w Wałczu. Pochowana 15 października 1972 roku na cmentarzu komunalnym na Dolnym Mieście w Wałczu.

Nagrobek Marii Merzowiczowej w Wałczu.
Fot. M. Jakubczyk, 2020


Ordery i odznaczenia

  • Odznaka „Krzyż POW” (1919);
  • Krzyż Legionowy (1927);
  • Medal Niepodległości (1932);
  • Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921 (1938).



Przypisy

  1. J.K. Weintraub-Krzyżanowski (1916-1943), poeta, autor kilku tomów poezji, publicysta, tłumacz, jeden z założycieli konspiracyjnego Wydawnictwa Sublokatorów Przyszłości.
  2. W 75. rocznicę zgonu Moniuszki odbył się koncert popularny w Wałczu. „Ziemia Pomorska” 1947 (R. III) nr 182 (7.07.), s. 7.
  3. Ankieta PAE/A1/13.16.VII/01-02 - Wałcz.
  4. Tadeusz Zbigniew Delimat (1920-1964) w 1948 roku rozpoczął pracę w Szczecinie jako kustosz działu etnograficznego Muzeum Morskiego, a w l. 1949-50 pełnił funkcję kierownika tej placówki. W 1951 po fuzji Muzeum Morskiego z Muzeum Pomorza Zachodniego roku został kustoszem zbiorów etnograficznych, przyczyniając się do stworzenia koncepcji wystawienniczej MPZ. W 1952 roku przeniósł się do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach (obec. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie).
  5. M. Merzowiczowa, Pokłosie wystawy - pokazu sztuki ludowej, „Kurier Szczeciński” 1957, nr 189 (10.08.), s. 8.


Bibliografia

  • Archiwum rodziny Merzowiczów. Książnica Pomorska w Szczecinie. Sekcja Rękopisów-Muzeum Literackie.
  • Teczka osobowa M.Merzowiczowej. Archiwalia Muzeum Narodowego w Szczecinie. Archiwum Państwowe w Szczecinie.
  • Maria Merzowiczowa, Pokłosie wystawy - pokazu sztuki ludowej. „Kurier Szczeciński”1957 nr 189 (10.08.), s. 8.
  • M.M. Parnowska: Tadeusz Zbigniew Delimat (1920-1964). W: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T.1. Kraków 2002, s. 62-63.
  • Archiwum rodziny Orłowskich (w zbiorach rodzinnych), rozmowy z Barbarą Orłowską.
  • Wywiady z członkami rodziny Almakiewiczów.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Cecylia Judek