Rzeźba Matka Ziemia

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Matka Ziemia)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Matka Ziemia
Matka Ziemia
Autor Ernst Barlach
Lokalizacja Park der Gertrudenkapelle w Güstrow
Data powstania 1920-1921
Materiał wapień muszlowy
Wymiary {{{wymiary}}}

Rzeźba Matka Ziemia (Mutter Erde), autorstwa Ernsta Barlacha. Do lat 60. XX wieku znajdowała się na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie. Od 1967 roku na historycznym cmentarzu św. Gertrudy, należącym do zespołu Muzeów Fundacji Ernsta Barlacha w Güstrow.

Autor

Ernst Barlach, urodzony 2 stycznia 1870 roku w Wedel (Holsztyn), zmarły 24 października 1938 w Rostocku (Meklemburgia) należy – obok Emila Noldego, Ernsta Ludwiga Kirchnera, Karla Schmidta-Rottluffa czy Käthe Kollwitz – do człowych przedstawicieli niemieckiego ekspresjonizmu. Twórczość artysty – rzeźbiarza, rysownika, grafika, pisarza, dramaturga – wyrosła z ducha północnoeuropejskich średniowiecznych katedr „szlaku ceglanego”, przesycona niemieckim mistycyzmem, wpisuje się w hanzeatycki, meklembursko-pomorski krajobraz kulturowy.
O indywidualnym stylu Ernsta Barlacha, związanego od 1910 roku z Güstrow, zadecydowały obok edukacji w Powszechnej Szkole Rzemiosł w Hamburgu, Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie i paryskiej Académie Julian doświadczenia zebrane podczas podróży do Rosji w 1906 roku.
Jego prace podejmują zagadnienia ludzkiej egzystencji, życia i śmierci, stawiają pytania natury etycznej, częstokroć mają charakter religijny, sakralny czy też sepulkralny. Dzieła, inspirowane otaczającą rzeczywistością, operują językiem uproszczonych, zgeometryzowanych, pełnych ekspresji form.

Historia

W październiku 1920 roku Barlach rozpoczął prace nad swoją pierwszą ekspresjonistyczną rzeźbą nagrobną – Matką Ziemią. Ukończone w następnym roku dzieło zostało ustawione na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie, przy niewielkim okrągłym placu w kwaterze 26, upamiętniając miejsce spoczynku szczecińskiej rodziny kupieckiej Biesel.
Rzeźbiarz otrzymał zlecenie od Richarda Biesela (1870–1928), właściciela mieszczącej się Preußische Straße 19a rodzinnej firmy zajmującej się m.in. importem drewna, produkcją płyt fornirowanych oraz sklejek, członka nadzwyczajnego, a później honorowego Północnoniemieckiej Secesji, organizującej doroczne wystawy sztuki współczesnej w kierowanym przez Waltera Riezlera szczecińskim Muzeum Miejskim.
Powstała zgeometryzowana, uproszczona w formie, masywna, ciężka rzeźba o szlachetnie chropowatej powierzchni przedstawia siedzącą postać dojrzałej, pełnej spokoju kobiety – Matki Ziemi. Wykonane w wapieniu muszlowym pochodzącym z Kirchheim, odkute przez hamburskiego kamieniarza Friedricha Burscha dzieło sztuki sepulkralnej odwołuje się do mistycznego związku człowieka z ziemią rodzicielką, jego forma zaś przywodzi skojarzenia z Pietą, uświęconym tradycją przedstawień religii chrześcijańskiej maryjnym typem ikonograficznym.
Kompletny nagrobek rodziny Biesel wraz z rzeźbą Barlacha, określony w 1932 roku przez asystenta Riezlera, Ottona Holtzego jako arcydzieło, przetrwał zawieruchę wojenną na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie.
W latach sześćdziesiątych minionego stulecia w ramach prowadzonej w Polsce na ziemiach północnych i zachodnich polityczno-ideologicznej akcji likwidacji poniemieckich cmentarzy i rozbiórki ruin kościołów rzeźba Barlacha została uznana za bezwartościową i złożona na składowisku wraz z fragmentami innych nagrobków (zniszczono wówczas wiele okazałych nagrobków zabytkowego szczecińskiego cmentarza, w tym liczne dzieła znakomitych rzeźbiarzy i architektów: Germana Johanna Bestelmeyera, Hugona Lederera, Augusta Waterbecka).
W tym samym czasie, 4 września 1964 roku ówczesny minister kultury i sztuki Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wydał zezwolenie na wywóz dzieła Barlacha do organizowanego w Güstrow muzeum jego imienia. Dnia 24 lutego 1967 roku przedstawiciel Niemieckiej Republiki Demokratycznej zjawił się po odbiór przekazanej rzeźby.
Wkrótce ocalona, częściowo uszkodzona Matka Ziemia Ernsta Barlacha została umieszczona na historycznym cmentarzu św. Gertrudy, należącym dziś do zespołu Muzeów Fundacji Ernsta Barlacha w Güstrow.
Pracując nad koncepcją rzeźby nagrobnej, artysta wykonał, poza szkicami rysunkowymi, dwa modele gipsowe różnej wielkości. Oba trafiły do zbiorów przedwojennego Muzeum Miejskiego w Szczecinie. Wedle znanego pełnego odpisu tzw. listy Harry’ego Fischera oba modele 6 sierpnia 1937 roku zostały usunięte ze zbiorów jako dzieła „sztuki zdegenerowanej”.
Mniejszy model sprzedano wówczas nieznanemu nabywcy za sumę 50 $, drugi zaś został, w drodze wymiany przekazany Karlowi Buchholzowi, właścicielowi berlińskiej księgarni przy Leipzigerstraße 119–120, zajmującemu się także handlem dziełami sztuki. Obecnie oba modele, a także gipsowy model głowy Matki Ziemi znajdują się w zbiorach Ernst Barlach Stiftung w Güstrow.


W listopadzie 2011 roku na Cmentarzu Centralnym została odsłonięta, współcześnie wykonana przez szczecińską rzeźbiarkę Monikę Szpener w tzw. sztucznym kamieniu, kopia monumentu Ernsta Barlacha. Z inicjatywą odtworzenia pomnika i przywrócenia go szczecińskiej nekropolii wystąpiło Stowarzyszenie na Rzecz Cmentarza Centralnego.

Matka Ziemia (kopia), autor Monika Szpener wg Ernsta Barlacha, Cmentarz Centralny w Szczecinie.

Bibliografia

  • Cmentarz Centralny w Szczecinie. Ogromny park pochował umarłych…, red. Maciej Słomiński, Szczecin 2005, s. 60–61, 118–119, il. 61, 116.
  • Ernst Barlach. Das plastische Werk, bearb. Elisabeth Laur, hrsg. Volker Probst, Güstrow 2006, kat. poz. 304, 306, 308, 316.
  • Dariusz Kacprzak, Szczecińskie memento mori Ernsta Barlacha – „Matka Ziemia” / Stettiner memento mori Ernst Barlachs – „Mutter Erde”, w: Ernst Barlach. Obrazy śmierci w twórczości niemieckiego ekspresjonisty / Ernst Barlach. Bilder vom Tode im Werk eines deutschen Expressionisten, red. /hrsg. Szymon P. Kubiak, Volker Probst, kat. wyst. Muzeum Narodowe w Szczecinie 10.11.2011–12.02.2012, Ernst Barlach Stiftung Güstrow 26.02.2012–28.05.2012, Szczecin 2011, s. 9–16.

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak