Grobowce megalityczne na Pomorzu Zachodnim

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Megality

Megalit (z greckiego: megas + lithos – μέγας + λίθος – wielki kamień) – termin używany od 2. połowy XIX wieku na określenie monumentalnych konstrukcji o rozmaitych formach wybudowanych z wykorzystaniem głazów, bloków lub płyt skalnych, niekiedy z nasypami kamiennymi, ziemnymi i strukturami drewnianymi.[1]

Jagów (niem. Jagow), gm. Pełczyce, pow. choszczeński, woj. zachodniopomorskie. Plan lokalizacyjny grobowców megalitycznych wykonany w ramach programu inwentaryzacji pomorskich zabytków (stanowisk) archeologicznych w latach 1825–1826 (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 249)

Takie budowle wielkokamienne pojawiają się w różnych rejonach świata i okresach dziejów, jednak nazwę megality, w odróżnieniu od pozostałych budowli monumentalnych, najczęściej stosuje się na określenie okazałych założeń sepulkralnych i ceremonialnych występujących w Europie oraz sąsiadujących z nią terenach Azji i Afryki, które powstawały pomiędzy V a II tysiącleciem przed Chrystusem jako wyraz rozprzestrzeniających się idei (megalityzmu) religijnych i przejaw zmian społeczno-kulturowych zachodzących w łonie różnych populacji młodszej epoki kamienia (neolitu).[2]

Zasięg architektury megalitycznej na Starym Kontynencie koncentruje się głównie w położonych w zachodniej strefie Morza Śródziemnego, na obszarach nadatlantyckich i nadbałtyckich. W Europie Zachodniej najliczniej budowle megalityczne występują na Półwyspie Iberyjskim – w Hiszpanii i Portugalii, we Francji i na Wyspach Brytyjskich (po kilka tysięcy obiektów). W Europie Północnej i Środkowej rozpowszechnione są głównie w południowej części Skandynawii (Dania, Szwecja), w północnych Niemczech (razem kilkanaście tysięcy megalitów) oraz w Polsce, szczególnie na Pomorzu i Kujawach, skąd znanych było kilkaset konstrukcji, i gdzie znajdują się najdalej na wschód wysunięte duże skupiska neolitycznych grobowców megalitycznych z obstawami kamiennymi.

Rozpowszechnienie idei megalitycznej wymagało odpowiedniego uspołecznienia zbiorowości ludzkich. Funkcjonowania na tyle dobrze rozwiniętych i wydajnych ugrupowań, żeby były w stanie sprostać realizacji wspólnych wartości, których wyrazem była architektura megalityczna. Przygotowania, przetransportowania i użycia przy konstruowaniu zaplanowanej budowli dziesiątek i setek tysięcy kilogramów materiałów, w tym głazów, czy bloków skalnych ważących wiele ton. Interpretacja wielkości i struktur społecznych grup przyswajających tę ideę jest jednak zróżnicowana. Przeplatają się poglądy o ich wewnętrznej egalitarności, o dominującej roli rodu ze starszyzną, a także o rozwarstwieniu, hierarchizacji oraz o uformowaniu warstw elitarnych i sprawujących władzę (wspólnoty patriarchalno-wodzowskie) w społecznościach prowadzących gospodarkę rolną i hodowlaną.

Źródeł ekspansji idei budowy megalitów neolitycznych na kontynencie europejskim upatruje się w rozpowszechnieniu wierzeń powiązanych z silnie rozwiniętym kultem zmarłych, dla których stawiano monumentalne grobowce (tolosy, tumulusy, hypogea, karny, dolmeny, korytarzowe, galeriowe, bezkomorowe) użytkowane niekiedy przez dłuższy czas do chowania kolejnych zmarłych i jako miejsce odprawiania obrzędów. Niebagatelne znaczenie w tych wierzeniach miał także kult astralny, przede wszystkim solarny, odnoszący się do cykli astronomicznych, odzwierciedlających się w zmianach pór roku i doby, mających wpływ na periodyczne zamieranie i odradzanie się części świata ożywionego. Wyrażał się on nie tylko orientacją grobowców względem stron świata (często na osi wschód-zachód), lecz także wznoszeniem założeń w typie świątyń (np. na Malcie), sanktuariów otoczonych kromlechami złożonymi z ustawionych pionowo kamieni (menhirów), niekiedy łączonych poziomymi, zsynchronizowanych układem elementów konstrukcyjnych z terminami wschodów i zachodów ciał niebieskich w określonych porach roku (np. słońca w czasie przesilenia letniego i zimowego). Występują nawet całe zespoły architektury ceremonialnej (np. w Anglii i Bretanii), które były rozbudowywane i funkcjonowały przez kilka lub kilkanaście wieków. Nowsze badania pozwalają przypuszczać, że niektóre ośrodki kultu mogły być również miejscami pielgrzymek z odległych zakątków Europy (np. Stonehenge).

Plan sytuacyjny konstrukcji megalitycznych na Wyspie Chrząszczewskiej wykonany w ramach programu inwentaryzacji pomorskich zabytków (stanowisk) archeologicznych w latach 1825–1826 (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 249)

Tego rodzaju budowle i kompleksy architektoniczne, niekiedy o nieznanym przeznaczeniu, występują na południowym zachodzie i zachodzie kontynentu. Wiele z nich jest jednak powiązanych z obecnością pochówków, czy wręcz wielkokamiennych grobowców, które są najczęstszym rodzajem obiektów megalitycznych.

Na Niżu Zachodnioeuropejskim, w zachodniej części Środkowoeuropejskiego i Skandynawii najczęstsze są różnej wielkości i kształtu grobowce z komorami kamiennymi (dolmeny, grobowce korytarzowe), w których chowano zmarłych, nieraz z dodatkowymi konstrukcjami, choćby w formie zewnętrznej obudowy z głazów. W polskiej części Niżu Środkowoeuropejskiego przeważają grobowce bezkomorowe, w których pochówki były umieszczane we wnętrzu obstawy z głazów o silnie wydłużonym kształcie, ale miejsce chowania zmarłych nie miało osobnej, zamkniętej obudowy. Ta dominująca na ziemiach Polski forma megalitów jest związana przede wszystkim z społecznościami kultury pucharów lejkowatych, choć niekiedy te same grobowce użytkowała ludność kultury amfor kulistych, która wznosiła również własne sepulkralne konstrukcje kamienne, głównie groby skrzyniowe.

Dostrzeganie grobowców i innych konstrukcji megalitycznych w krajobrazie naturalnym ma w kulturze i nauce europejskiej bardzo długie tradycje. Od wieków budowle te pobudzały wyobraźnię mieszkańców, splatały się z wierzeniami, legendami i podaniami ludowymi, powodowały chęć wyjaśnienia ich pochodzenia, a nawet służyły jako znaki orientacyjne w terenie. Nie inaczej było na Pomorzu, gdzie obok reliktów osiedli obronnych i kurhanów, konstrukcje megalityczne należą do zabytków archeologicznych najwcześniej odnotowywanych w źródłach historycznych.

Zarys dziejów zainteresowań konstrukcjami megalitycznymi na Pomorzu

Obecność zabytków z czasów przed- i wczesnohistorycznych w świadomości mieszkańców ziem pomorskich ma odległą metrykę, potwierdzoną wzmiankami zawartymi w średniowiecznych źródłach pisanych. Odkrycia archeologiczne dowodzą jednak, że były dostrzegane znacznie wcześniej, przez bytujące tutaj społeczności pradziejowe (np. grób skrzynkowy kultury pomorskiej umieszczony w jednym z megalitów w Łupawie) oraz ludność wczesnośredniowieczną (np. skarb srebrnych ozdób i monet arabskich odkryty prawdopodobnie w „grobowcu olbrzymów” w pobliżu miejscowości Kania).

Karsko (niem. Schöningsburg), gm. Przelewice, pow. pyrzycki, woj. zachodniopomorskie. Odpis z dziennika Adolfa Stubenraucha z 11 lipca 1890 roku zawierający opis podwójnego grobowca megalitycznego (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 1219)

Najwcześniejsze informacje pisane o występowaniu na Pomorzu widocznych w terenie cmentarzysk i pojedynczych grobowców, określanych m.in. jako tumulus, sepulchrum, tumba, trigorki, mogiła, pochodzą ze źródeł z XII-XIII wieku. Nie są one zbyt liczne i zazwyczaj występują w kontekście opisu przebiegu granic własności feudalnych, jako miejsca charakterystyczne w krajobrazie, wspomagające orientację na równi z formami naturalnych oraz innymi elementami kulturowymi. Znamienne są w tym zakresie opisy delimitujące posiadłości klasztoru kołbackiego, gdzie nazwy kojarzące się z grobowcami pojawiają się kilkakrotnie w różnych miejscach.

Nie wszystkie z przytoczonych terminów odnoszą się do grobowców megalitycznych, część niewątpliwie związana jest z występowaniem obiektów sepulkralnych pochodzących z młodszych okresów pradziejów i wczesnego średniowiecza. Z największą dozą pewności obecność megalitu sensu stricto sygnalizuje nazwa tumulus (sepulchrum) gigantis. W późniejszych źródłach występuje, przejęte z kultury ludowej, nazewnictwo całej grupy tego rodzaju monumentalnych obiektów wielkokamiennych, przede wszystkim Hünengräber lub Riesengräber, (grobowce olbrzymów), a także Hünenbette (łoża olbrzymów), czy Hünenberge (wzgórza olbrzymów).

Wzmianki o występowaniu grobowców z konstrukcjami z głazów pojawiają się także u kronikarzy pomorskich z 1. połowy XVI wieku – odnotowuje je Tomasz Kantzow (1505–1542) jako groby dawnych mieszkańców, dodając przy opisie jednego z nich, że podobne od czasu do czasu są widoczne w krajobrazie Pomorza. Pod rokiem 1594 roku w kronice domowej („Hausbuch”) Joachima von Wedla (1552–1609) znajduje się notka o rozbiórce mogił (w okolicy Buggenhagen na Pomorzu Przednim), nazywanych przez „zwyczajnych ludzi” Hünengräber, a także o wierzeniach, że mogły zawierać ponadnaturalnych rozmiarów szkielety lub ukryte skarby.

Megality, niekiedy wraz z ich indywidualnymi nazwami, odnotowywane są także w XVIII-wiecznych księgach krajoznawczych. Johann Ch. Beckmann opisując Brandenburgię w dziele wydanym w 1751,[3] cały rozdział poświęca zabytkom starożytnym, w tym bogato zilustrowanym monumentom kamiennym z terenów pomorskich (m.in. z rejonu cedyńskiego i świdwińskiego) znajdujących się wówczas w granicach Nowej Marchii,. Wzmianki o występowaniu „grobowców olbrzymów” (np. Wrzosowo) i „wzgórz olbrzymów” (np. Rogówko) zamieszcza również Ludewig W. Brüggemann w geograficzno-statystycznym opracowaniu ziem pomorskich wydanym w 1784 .[4]

Kurcewo (niem. Krüssow), gm. Stargard Szczeciński, pow. stargardzki, woj. zachodniopomorskie. Mapa w skali 1:25 000 z naniesioną lokalizacją grobowców megalitycznych opisanych przez Augusta von Schöninga w 1826 roku (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, zbiór map)

Wraz z założeniem w 1824 roku w Szczecinie Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde) i wzrostem zainteresowań dziejami regionu, rozpoczynają się działania, których celem było zgromadzenie informacji o zabytkach archeologicznych z obszaru ówczesnej prowincji Pomorze. Został wtedy wdrożony program udokumentowania stanowisk archeologicznych (Archäologische Landesaufnahme). W tym celu Towarzystwo rozesłało listowne zapytania o odkrycia archeologiczne do samorządów lokalnych. W latach 18251826 zgromadzono pokaźną, obejmującą kilkaset stron korespondencję dokumentującą starożytności pomorskie. Listy zawierają przede wszystkim dane o występowaniu zabytków, które zachowały widoczną w krajobrazie formę terenową, a także informacje o odkryciach dokonanych przy okazji dawniejszych lub nowszych robót ziemnych. Jedną z głównych kategorii reliktów wymienianych w archiwaliach są konstrukcje megalityczne. Przy niektórych z nich zostały odnotowane nazwy własne (np. „Hünengrab” w Parsowie).

Dokumentacja ta przez ponad 100 lat była jednym z podstawowych źródeł informacji o lokalizacji megalitów na Pomorzu, z których korzystali autorzy opracowań poświęconych specyficznym formom konstrukcji wielkokamiennych (np. Ludwig Giesebrecht w 1845 roku), pomorskim znaleziskom prahistorycznym (Emil Walter w 1889 roku), czy grobowcom neolitycznym z ziemi pyrzyckiej (Robert Holsten i Gustaw Zahnow w 1920 roku) i generalnie źródłom archeologicznym z regionu pyrzyckiego (Gertrude Dorka w 1939 roku).

Uwidaczniało się w niej także nierównomierne rozmieszczenie grobowców megalitycznych na Pomorzu Zachodnim, umożliwiające wyodrębnienie kilku rejonów ich intensywniejszego występowania (np. obszar pyrzycki, kamieński). Z kolei opracowania, w których bezpośrednio nie zostały uwzględnione te zasoby archiwalne, prezentują zdecydowanie niepełny stan ówczesnej wiedzy, jak choćby publikacja Leona Kozłowskiego z 1921 roku, który na bazie własnych badań grobowców megalitycznych na Kujawach, podjął problematykę ich obecności na ziemiach położonych na wschód od Odry.

Działalność Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w zakresie dokumentacji, gromadzenia, ochrony i badań zabytków archeologicznych przybrała większy rozmach w ostatnim trzydziestoleciu XIX i w początkowym dwudziestoleciu XX wieku, szczególnie związane z aktywnością kustosza zbiorów Adolfa Stubenraucha (1851–1922). Z tego okresu pochodzą opisy kolejnych grobowców megalitycznych, niekiedy uzupełniające informacje z lat dwudziestych XIX wieku. W tym czasie prowadzone są też mniej lub bardziej przypadkowe badania, rozkopywanie i dokonywane odkrycia w grobowcach megalitycznych, m.in. w Letninie (ok. 1870 roku), Borkowie (prawdopodobnie w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku), czy w Kłębach-Barnisławicach, gdzie Albert Voss (1837–1906), lekarz i prehistoryk, przeprowadził wykopaliska na trzech lub czterech grobowcach.

Pismo Ernsta Sprockhoffa (Römisch-Germanisches Zentralmuseum Meinz) z 19 sierpnia 1930 roku skierowane do Ottona Kunkela (Provinzialsammlung Pommerscher Altertümer) w sprawie podjęcia inwentaryzacji i badań pomorskich grobowców megalitycznych (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 1921)

Niestety, wiek XIX to także okres wzmożonej destrukcji megalitów na Pomorzu, spowodowanej wzrostem dynamiki zagospodarowania terenów. Ich relikty należące do niezbyt licznej grupy zabytków pradziejowych, które zachowały własną formę, widoczną gołym okiem w krajobrazie naturalnym, były szczególnie narażone na niszczenie, jako przeszkody w uprawach rolnych oraz rezerwuar surowca budowlanego. Do XX wieku dotrwało ich niewiele, choć jeszcze w latach dwudziestych odnotowywano lepiej zachowane konstrukcje, wcześniej znane słabo, np. opis dolmenu z Borkowa wykonany przez Karla Rosenowa (1873–1958), nauczyciela, krajoznawcy i muzealnika z Darłowa. Skalę zaniku megalitów obrazują wyniki ich inwentaryzacji przeprowadzonej w 1. połowie lat trzydziestych.

W 1930 roku program zewidencjonowania megalitycznych grobowców pomorskich (Aufnahme der pommerschen Riesensteingräber), nawiązujący do schematu zastosowanego w 1926 roku w prowincji hanowerskiej, przygotował Ernst Sprockhoff (1892–1967), dyrektor Römisch-Germanischen Zentralmuseum Mainz. Propozycję jego realizacji przedstawił Ottonowi Kunkelowi (1895–1984), prowincjonalnemu konserwatorowi zabytków archeologicznych i jednocześnie dyrektorowi Pomorskiego Muzeum Krajowego, który uruchomił na ten cel środki z funduszu ochrony zabytków.

Projekt, wraz z badaniami wykopaliskowymi przeprowadzonymi na kilku grobowcach (m.in. w Karsku i Borkowie), był realizowany do 1936 roku. Efekty wykopalisk i inwentaryzacji zostały opublikowane przez E. Sprockhoffa w latach sześćdziesiątych XX wieku, szczególnie w tomie atlasu grobowców megalitycznych kompleksowo prezentującym te konstrukcje z obszaru Brandenburgii, Meklemburgii i Pomorza.

Do początku lat czterdziestych XX wieku na terenach pomorskich przeprowadzono inwentaryzację lub badania kolejnych grobowców (m.in. w rejonie Łupawy oraz w Borkowie). W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zostały przeprowadzone badania weryfikacyjne stanowisk neolitycznych, w tym cmentarzysk megalitycznych na Pomorzu Środkowym przeprowadzone przez archeologów z ośrodka koszalińskiego (Borkowo) oraz pracowników Katedry Archeologii Uniwersytetu im. im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (rejon Łupawy).

Przede wszystkim zaprocentowały jednak publikacjami podsumowującymi stan badań w polskiej literaturze archeologicznej. Szczególnie istotne są opracowania Waldemarach Chmielewskiego (1952) zajmującego się tzw. grobowcami kujawskimi oraz Kazimierza Siuchnińskiego (1969 i 1972), który kompleksowo przeanalizował stosunki kulturowe na Pomorzu Zachodnim w młodszej epoce kamienia. W tym czasie została podjęta również problematyka identyfikacji grobowców megalitycznych na podstawie pomorskich nazw onomastycznych, których rejestry, z podziałem na przedwojenne powiaty, wykonano z inicjatywy pedagoga i ludoznawcy Roberta Holstena (1862–1954) w latach trzydziestych XX wieku. Pod kątem występowania nazw ludowych, które mogą mieć związek z istnieniem megalitów, dostępne zasoby onomastyczne przebadał Maciej Czarnecki.

Zainteresowanie badaniami terenowymi w zakresie megalitów wzrosło wyraźnie w latach siedemdziesiątych XX wieku. Weryfikację ich występowania w rejonie ziemi pyrzyckiej przeprowadził wtedy z ramienia Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk Tadeusz Wiślański (1931–1989), który podjął również badania wykopaliskowe (także lustrujące wyniki starszych wykopalisk) kilku z nich (w Krępcewie, Karsku i Dolicach). W tym samym czasie rozpoczynają się badania megalitów zlokalizowanych na Pomorzu Środkowym, w rejonie Łupawy, które podjęli pracownicy ówczesnej Katedry Archeologii (Instytutu Prahistorii) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod kierunkiem Dobrochny Jankowskiej, i gdzie odkryto kilka cmentarzysk megalitycznych. Badania te kontynuowano na początku lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. W latach dziewięćdziesiątych Muzeum Okręgowe w Koszalinie podjęło ponowną weryfikację skupiska grobowców w okolicach Borkowa, gdzie natrafiono na kolejne, silnie zdewastowane konstrukcje megalityczne. Niedługo później odkryto także relikty prawdopodobnie większego skupiska grobowców megalitycznych (zachowane pozostałości dwóch), o którym wcześniej nie było żadnych informacji, w okolicach Mostowa nad doliną rzeki Radwi.

U schyłku 1. dekady XXI wieku, w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych przy budowie drogi ekspresowej S3, w rejonie myśliborskim (Renice, Jastrzębiec) zostały odkryte ślady monumentalnych założeń formą nawiązujących do grobowców megalitycznych, ale skonstruowanych głównie przy użyciu drewna. Tego typu obiekty – określane różnymi nazwami, m.in. grobowce drewniane, zdegradowane megality, quasi-megality, megaksylony – są znane także z innych obszarów środkowoeuropejskich i najczęściej łączone z europejskim megalityzmem neolitycznym. W ten sposób zinterpretował je także Seweryn Rzepecki, który koordynował badania, w trakcie których odkryto pomorskie „megality drewniane”.

Na przełomie 1. i 2. dekady XXI wieku projekt systematycznej inwentaryzacji, weryfikacji i poszukiwania grobowców megalitycznych na Pomorzu Zachodnim podjęła Agnieszka Matuszewska z Katedry Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego. Program przyniósł już pierwsze efekty. Prócz weryfikacji w rejonie i sąsiedztwie skupiska pyrzyckiego oraz zapisów umieszczonych w opracowaniu J. Ch. Beckmanna z okolic Cedyni, we współpracy z regionalistami udało się odkryć konstrukcje megalityczne m.in. w okolicach Łobza i Myśliborza. W ostatnim czasie odkryto na nowo, uzupełniono inwentaryzację i rozpoczęto badania grobowców w rejonie Dolic.

Rozprzestrzenienie i formy grobowców megalitycznych na Pomorzu Zachodnim

Stan liczebny zarejestrowanych dotychczas budowli megalitycznych na Pomorzu szacuje się rozmaicie. Z pewnością wpływ na to ma zróżnicowany zasób i dokładność zachowanych informacji źródłowych, jakie mamy do dyspozycji oraz fakt, że zachowały się pojedyncze obiekty, a większość konstrukcji uległa zniszczeniu i nie trudno je zweryfikować. W zależności od tego, czy uwzględniane są jedynie grobowce z podłużnymi nasypami, czy również inne ich formy, określa się ich liczbę w przedziale pomiędzy 165, a co najmniej 200. [5]Natomiast, źródła onomastyczne wskazują, że z megalitami mogą wiązać się nazwy ludowe odnotowane w około 250 miejscach na ziemiach pomorskich. Odkrycia ze schyłku XX wieku i z ostatnich lat powiększają jeszcze tę liczbę, a także znacząco rozbudowują niewielką grupę zachowanych reliktów konstrukcji.

Rozpoznane na Pomorzu megality występują pojedynczo, bądź tworzą cmentarzyska złożone z kilku, kilkunastu, a nawet z ponad dwudziestu grobowców (w Myśliborkach na południowym skraju ziemi pyrzyckiej). Szacuje się, że takich cmentarzysk mogło być przeszło 70. Tworzą one kilka skupisk. Największe i najliczniejsze odnotowano w rejonie w rejonie pyrzycko-stargardzkim. Mniejsze znajdują się na północno-wschodniej rubieży Puszczy Goleniowskiej i na Wyspie Chrząszczewskiej, czy w rejonie Myśliborza, gdzie ostatnio odnotowano zwarte występowanie megalitów na niewielkim obszarze. Skupiska grobowców megalitycznych są także na Pomorzu Środkowym, w okolicach Borkowa i Mostowa oraz we wschodniej części, gdzie zwarta enklawa występuje nad środkowym biegiem rzeki Łupawy.

Krępcewo, gm. Dolice, pow. stargardzki, woj. zachodniopomorskie. Widok grobowca megalitycznego w trakcie badań wykopaliskowych przeprowadzonych przez prof. Tadeusza Wiślańskiego w latach 70. XX wieku. Fot. T. Wiślański (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, dokumentacja badań)

Dominującą formą grobowców megalitycznych na Pomorzu są wydłużone nasypy z obstawami kamiennymi u podstawy. Wyróżnia się przy tym kształty trapezowate długie i bardzo długie, niemal trójkątne, niekiedy z bokami lekko załamanymi do środka, tworzącymi w partii wierzchołkowej tzw. ogon. Występują także formy zbliżone do prostokąta (np. Borkowo). Rozmiary grobowców są zróżnicowane. Ich długość najczęściej osiąga kilkadziesiąt (80–20) metrów, choć niekiedy znacznie przekracza nawet 100 m (np. Kurcewo, Rościn). Są jednak i mniejsze (Łupawa, Łabuń Wielki), mierzące po kilkanaście lub kilka metrów. Średnia długość grobowców trapezowatych w grupie łupawskiej wynosi nieco ponad 29 m, przy czym mieści się w przedziale od 9 do 56 m. Szerokość form prostokątnych lub podstawy trapezowatych (tzw. czoła w grobowcach trójkątnych) wynosi od kilkunastu do kilku metrów (najczęściej 8–10 m; w grupie łupawskiej średnio 6,6 m, wahając się w granicach 3–10 m). Podstawa może być lekko skośna w stosunku do osi długiej konstrukcji. Pierwotna wysokość nasypów mogła wahać się w granicach 1–4 m. Rozmiary głazów użytych do konstrukcji obstawy były zróżnicowane. W formach zwężających się największe kamienie są ustawione od strony szerszej, a coraz mniejsze w stronę wierzchołka, choć na wierzchołku mogą występować większe głazy.

Megality pomorskie, podobnie jak w na innych terenach, najczęściej były ustawiane na osi wschód-zachód. Podstawa form zwężających się, która mogła pełnić funkcję ściany szczytowej z wejściem – przerwą w obstawie, zazwyczaj jest zorientowana ku wschodowi. W jej pobliżu zwykle umieszczane było miejsce na pochówek Nieco inną tendencję zaobserwowano w mikroregionie łupawskim, gdzie niemal połowa rozpoznanych grobowców usytuowana jest na linii północny zachód – południowy wschód, bez widocznej preferencji w orientacji podstawy. Pomorskie grobowce megalityczne były dosyć często rozkopywane amatorsko, lecz niewiele z nich zostało udokumentowanych w sposób profesjonalny. Kilka badano wykopaliskowo jeszcze u schyłku XIX i na początku XX wieku (m.in. w Kłębach-Barnisławicach), kolejne w latach trzydziestych XX wieku w ramach programu inwentaryzacyjnego (Karsko, Dąbrówno, Borkowo) lub nieco później (kolejny grobowiec w Borkowie). W latach siedemdziesiątych XX wieku zbadano podwójny megalit w Karsku oraz dwa sąsiadujące groby (w tym formę kolistą) w Krępcewie i jeden w Dolicach. Najlepiej rozpoznane wykopaliskowo są cmentarzyska z ugrupowania łupawskiego, gdzie w większej lub mniejszej części zbadano kilka stanowisk.

Na podstawie wykopalisk w Krępcewie, gdzie zbadano średniej wielkości grobowiec trapezowaty z nasypem gliniano-kamiennym i odstawą z głazów, udało się oszacować zużycie podstawowych materiałów konstrukcyjnych, które transportowano nie miejsce, prawdopodobnie na płozach i wozach, z wykorzystaniem siły pociągowej zaprzęgniętych wołów. Do jego wzniesienia było potrzebnych około 180 ton kamieni i 600 ton gliny. Największe głazy użyte do budowy obstawy mogły osiągać wagę do 7–10 ton. Ustawiano je w niewielkich odległościach od siebie, a szczeliny wypełniano kamieniami i gliną.

Nieco inaczej są skonstruowane obstawy w grobowcach znad Łupawy, gdzie głazy, osiągające nawet 1,8 m wysokości u podstawy trapezu, przylegały do siebie tworząc zwartą, lekko nachyloną ku środkowi ścianę. W trakcie badań udało się stwierdzić, że teren przeznaczony pod budowę megalitu był oczyszczany i wyrównywany. Obrys przyszłego grobowca wyznaczono za pomocą otoczaków, na których następnie ustawiano głazy. Po ceremonii pogrzebowej miejsce pochówku nakrywano płaszczem kamiennym, a całe wnętrze obstawy wypełniano nasypem ziemnym. Po budowie obstawy dzielono niekiedy jej wnętrze kamiennymi przegrodami, kopano jamę lub konstruowano przestrzeń na pochówek. Z reguły ciało zmarłego inhumowano w grobowcu (obrządek szkieletowy). Szczególnym przypadkiem jest zgrupowanie łupawskie, gdzie częściej zwłoki kremowano i umieszczano w części wnętrza, w wydzielonej kamieniami przestrzeni lub w skrzyni z bloków kamiennych. Informacje o istnieniu skrzyń w nasypach we wnętrzu obstawy pojawiają się kilkakrotnie także w innych zakątkach Pomorza (np. Dąbrowa Nowogardzka, Dolice, Kłęby-Barnisławice). Są to jednak dawniejsze odkrycia, co powoduje, że nie sposób wykluczyć, że chodzi o groby wtórnie umieszczone w megalitach. Późniejsze dokładanie pochówków do wnętrza oraz umieszczanie kolejnych grobów społeczności megalitycznych w pobliżu konstrukcji wielkokamiennych jest zjawiskiem powtarzalnym, podobnie jak wtórne wykorzystywanie megalitów przez późniejsze ludy.

Dominującą formą na Pomorzu są grobowce bezkomorowe budowane dla jednego zmarłego. Sporadycznie tylko występują konstrukcje inne. Do takich należy grobowiec w czworokątnej obstawie kamiennej z przejściem do komory w postaci grobu korytarzowego, który odkryto na cmentarzysku w Borkowie.[6] Jest to konstrukcja charakterystyczna dla terenów północnych Niemiec i południowej Skandynawii. Podobne koneksje mogły mieć konstrukcje odnotowane w XVIII wieku w okolicach Cedyni (Golice). Miały je tworzyć głazy ustawione koło siebie, tworzących ściany z wejściem oraz nakrywających je, ułożonych poziomo głazów stropowych. Opisy sugerują, że mogły to być dolmeny. Inne, podobne konstrukcje nie są znane z Pomorza, ale o ich obecności w krajobrazie mogą świadczyć nazwy ludowe takie, jak „łoża olbrzymów” i „ołtarze olbrzymów”.

Przynależność kulturowa i chronologia grobowców megalitycznych na Pomorzu Zachodnim

Ziemie pomorskie, które znalazły się na wschodnich zasięgu oddziaływania neolitycznej idei megalitycznej zamieszkiwały w tym czasie głównie społeczności grupy wschodniej kultury pucharów lejkowatych, zajmującej również obszary położone dalej na południowy wschód i południe w aktualnych granicach Polski. Terytorium różnych grup i społeczności związanych z kulturą pucharów lejkowatych rozciągało się na dużych połaciach Europy Środkowej, od dzisiejszej Holandii po Wołyń. Spośród całej gamy konstrukcji wielkokamiennych występujących w zasięgu tej kultury, w grupie wschodniej, przede wszystkim na Pomorzu, Kujawach, przyjął się zwyczaj budowy grobowców o wydłużonym, głównie trapezowatym kształcie w obstawie z eratyków.

Geneza takiego kształtu grobowców często wiązana jest z tradycją budowy długich chat w młodszych ugrupowaniach rolniczych społeczności wywodzących się z kręgu naddunajskiego, które dotarły także na Pomorze, zasiedlając m. in. region pyrzycki. Ich długotrwałe sąsiedztwo i oddziaływanie na miejscowe społeczności bazujące na gospodarce przyswajalnej, miały niebagatelne znaczenie w procesie reorganizacji kultury tych ludów i adaptacji elementów gospodarki wytwórczej. Przypuszcza się, że forma dawnego domostwa, zapewne oddziałującego monumentalnymi rozmiarami na przodków społeczności przyswajających ideę budowy olbrzymich grobowców, została przeniesiona na kształt „domu przodków”, realizowanego jednak zgodnie z regułami megalityzmu. W najnowszych rozważaniach genezy wydłużonych grobowców, bierze się pod uwagę możliwość, że inicjalnym etapem ich rozwoju były grobowce z konstrukcjami drewnianymi, znane na naszym terenie z Renic i Jastrzębca.

Pomorskie grobowce megalityczne były budowane przede wszystkim w IV tysiącleciu przed Chrystusem. Przypuszcza się jednak, że idea ich powstała jeszcze przed schyłkiem V tysiąclecia, a w formie zdegenerowanej – wkopanych w ziemię grobów skrzynkowych kultury amfor kulistych – przetrwały znacznie dłużej (np. grób z Rąbina).

Przypisy

  1. Termin ten został zastosowany przez angielskiego antykwariusza (miłośnika starożytności) Algernona Herberta w 1849 roku (Herbert, Algernon, 1849, Cyclops Christianus; or, an argument to disprove the supposed antiquity of the Stonehenge and other megalithic erections in England Britanny, London: J. Petheram), a upowszechniony w 2. połowie XIX wieku, m.in. w trakcie Międzynarodowych Kongersów Antropologii i Archeologii Prehistorycznej.
  2. W zakres tak rozumianego pojęcia włącza się również wybudowane z kamieni osiedla (np. Skara Brae na Orkadach), a nawet osady obronne (np. eponimiczne stanowisko kultury Los Millares w Hiszpanii).
  3. „Historische Beschreibung der Chur und Mark Brandenburg nach ihrem Ursprung, Einwohner, Natürlichen Beschaffenheit, Gewässer, Landschaften, Städten, Geistlichen Stiftern...“, Band 1, Berlin.
  4. „Ausführliche Beschreibung gegenwärtigen Zustandes Königl. Preussischen Herzogtums Vor- und Hinter-Pommern“, Teil 2, Band 1 und 2, Stettin.
  5. Niekiedy podaje się ogólnie, że w 1. połowie XIX wieku z Pomorza znanych było kilkaset grobowców wielkokamiennych. Szacuje się również, że w sąsiedztwie jeziora Płoń było ich około 150.
  6. Być może na cmentarzysku w Borkowie znajdował się jeszcze jeden grobowiec tego typu, po którym pozostały jednak tylko nikłe ślady.


Bibliografia

  • Chmielewski Waldemar, Zagadnienie grobowców kujawskich w świetle ostatnich badań, Łódź 1952.
  • Czarnecki Maciej, Źródła toponomastyczne do badań nad rozprzestrzenieniem grobów megalitycznych na Pomorzu Zachodnim i Środkowym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1969, t. XV, 25–40.
  • Dorka Gertrude, Urgeschichte des Weizacker-Kreises Pyritz, Stettin 1939.
  • Holsten Robert, Zahnow Gustaw, Die steinzeitlichen Gräber des Kreises Pyritz, „Mannus“ 1920, Bd. 11/12, 104–134.
  • Ilkiewicz Jolanta, Borkowo – cmentarzysko megalityczne, Koszalin 1998 (folder)
  • Ilkiewicz Jolanta, Nieznane groby megalityczne w dolinie Radwi (Mostowo, gm. Manowo, stanowiska 1 i 2), „Koszalińskie Zeszyty Muzealne” 2001, t. 23, 147–153.
  • Jankowska Dobrochna, O pochodzeniu pomorskich grobowców bezkomorowych Kultury pucharów lejkowatych, „Folia Praehistorica Posnaniensia” 2005, t. XIII/XIV, 133–145 ,ISBN 83-7177-388-9, ISSN 0239-8524
  • Kiersnowski Ryszard, Mogiły i cmentarzyska pomorskie w przekazach źródeł pisanych z wieku XII–XIV, „Materiały Zachodniopomorskie” 1957 (1955), t. I, 109-142.
  • Kościelna Joanna A., Matuszewska Agnieszka, Legendy jako źródło identyfikacji obiektów megalitycznych. Przykład mikroregionu Cedynia, „Rocznik Chojeński” 2015, t. VII, 9–36, ISSN: 2080-9565.
  • Kowalski Krzysztof, Muzealne opowieści o megalitach, W: Megality Pomorza Zachodniego. Na tropie budowniczych tajemniczych grobowców z epoki kamienia, red. A. Matuszewska, M. Szydłowski, Szczecin 2012, 11–14, ISBN 978-83-7518-523-2.
  • Kozłowski Leon, Groby megalityczne na wschód od Odry, Kraków 1921.
  • Krzak Zygmunt, Megality Europy, Warszawa 1994, ISBN 83-01-11162-3
  • Krzak Zygmunt, Megality Świata. Wrocław 2001, ISBN 9788304044715
  • Matuszewska Agnieszka, Konstrukcje megalityczne z Golic, gm. Cedynia, woj. zachodniopomorskie, „Rocznik Chojeński” 2013, t. V, 49–61, ISSN: 2080-9565.
  • Matuszewska Agnieszka, Szydłowski Marcin, Megalityczny projekt, W: Megality Pomorza Zachodniego. Na tropie budowniczych tajemniczych grobowców z epoki kamienia, red. A. Matuszewska, M. Szydłowski, Szczecin 2012, 15–17, ISBN 978-83-7518-523-2.
  • Rzepecki Seweryn, U źródeł megalityzmu w kulturze pucharów lejkowatych, Łódź 2011, ISBN 978-83-928887-7-2.
  • Siuchniński Kazimierz, Klasyfikacja czasowo-przestrzenna kultur neolitycznych na Pomorzu Zachodnim, cz. 2: Opracowanie analityczne, Szczecin 1972.
  • Sprockhoff Ernst, Atlas der Megalithgräber Deutschlands, Bd. 2, Mecklenburg – Brandenburg – Pommern, Bonn 1967.
  • Sprockhoff Ernst, Über einige in Pommern in den 30er Jahren ausgegrabene Megalith-Gräber, W: red. H. J . Eggers Pommersche Funde und Ausgrabungen aus den 30er und 40er Jahren, Textband zum 10. Beiheft,. Hamburg 1969, 75–80.
  • Walter Emil, Praehistorische Funde zwischen Oder und Rega. Stettin 1889.
  • Wierzbicki Jacek, Grobowiec megalityczny z Borkowa, stan. 1, gm. Malechowo, woj. zachodniopomorskie. Jedyny grób korytarzowy na ziemiach polskich, W: red. W. Rączkowski, J. Sroka, Historia i kultura Ziemi Sławieńskiej, t. 4: Gmina Malechowo, Sławno 2005, 93–112, ISBN 83-89178-85-0.
  • Wierzbicki Jacek, Grobowce megalityczne w dorzeczu Łupawy, W: „Dziedzictwo Archeologiczne Doliny Łupawy. Pomiędzy ochroną a promocją", Gdynia 2017, 25–40.
  • Wiślański Tadeusz, Bezkomorowy grobowiec megalityczny (tzw. kujawski) w Krępcewie nad Iną, gm. Kolin, woj. Szczecin, „Sprawozdania Archeologiczne” 1977, t. 29; 83–100.
  • Wiślański Tadeusz, Bezkomorowe grobowce neolityczne na ziemi pyrzyckiej, W: red. M. Haftka, M. Kwapiński, M. Kochanowski, IX Sesja Pomorzoznawcza, Gdańsk 22–23 III 1984 r., Gdańsk 1984, 20–24.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski