Naczynie ze szczecińskiego Podzamcza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Naczynie ze szczecińskiego Podzamcza
Naczynie ze szczecińskiego Podzamcza
Ryc. 1. Fot. A. Ryś
Wymiary {{{wymiary}}}


Naczynie ze szczecińskiego Podzamcza – zabytek archeologiczny w zbiorach Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, będący przykładem naśladownictwa naczyń „grupy Falkego”.

Historia zabytku

Podczas badań archeologicznych prowadzonych na szczecińskim Podzamczu w 1999 roku, w obrębie kwartału nr 9 (pomiędzy ulicami: Czwartkowa, Mała Odrzańska, Kurza Stopka i Targ Rybny) natrafiono na bardzo interesujące naczynie (nr inw. polowego 105/9/S). Zostało one pozyskane z wypełniska latryny nr 5 usytuowanej w reliktach kamienicy przy ulicy Czwartkowa 8/9, z drugiego poziomu wypełniska tego obiektu. Latryna nr 5 znajdowała się w tylnym trakcie kamienicy, w pobliżu muru (nie zachowanego już w momencie badań) wschodniego granicznego z podwórkiem kamienicy Czwartkowa 9. Zbudowana z cegieł rozbiórkowych „gotyckich”, kolista w rzucie, o średnicy całkowitej 250 cm, wewnętrznej 190 cm. Miała głębokość 260 cm. We wnętrzu zachowały się dwie warstwy – I – stropowa o miąższości 60 z niewielką ilością materiału zabytkowego (powstała w momencie zasypywania obiektu), oraz II w postaci zielonkawej, plastycznej mierzwy stanowiącej pierwotne wypełnisko. Z warstwy tej, o miąższości około 200 cm, pozyskano dużą ilość obiektów zabytkowych, głównie naczyń drewnianych oraz opisywane naczynie. Chronologia zabytków z latryny odnosi się do XV-XVI wieku. Zabytek obecnie jest przechowywany w Dziale Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Ryc. 2.
Fot. A. Ryś

Naczynie toczone na kole, wypalone w atmosferze redukcyjnej (tzw. „siwak”), cienkościenne (ryc. 1, 2). Grubość ścianki w części brzegowej 3 mm, grubość dna 1 cm. W przełomie szare, trójbarwne, środek jaśniejszy, boki ciemniejsze, co świadczy o pewnej niedoskonałości wypału. Powierzchnia naczynia mocno wygładzona, wypolerowana. Wymiary: wysokość 12,5 cm, średnica dna – 7,5 cm, maksymalna średnica brzuśca - 10,8 cm, średnica szyjki – 4,8 cm, średnica wylewu 6,1 cm, wysokość brzegu – 2,4 cm. Naczynie ma brzusiec owoidalny, wylew kielichowato wychylony, brzeg nieznacznie nachylony do wnętrza. Krawędź wylewu podkreślona dookolnym żłobkiem, podstawa szyjki podkreślona dookolną listwą zdobioną ukośnymi nacięciami. Cały brzusiec pokryty odciskami stempla 4-dzielnego. Odciski umieszczono rzędami poziomymi, od wysokości około 2 cm nad dnem, gdzie pozostawiono pas nie zdobiony. Szerokość pasa zdobień sięga 6,3 cm. Odciski stempla na brzuścu mają kształt kwadratowy, o boku około 3,5 mm. Poszczególne odciski są dość swobodnie rozmieszczone w ramach ogólnej kompozycji. W górnej partii brzuśca, tuż pod listwą plastyczną, zastosowano odmienne motywy zdobnicze. Pas o szerokości 2,3 cm zaopatrzono w szereg trójkątów wypełnionych odciskami innego niż poniżej stempla. Trójkąt są na przemian zwrócone wierzchołkiem do góry, lub na dół. Pomiędzy nimi pozostał pas niezdobionej powierzchni o szerokość około 0,5 cm. Strefa zdobiona w ten sposób liczy 16 trójkątów, po osiem w każdej pozycji. Każdy trójkąt jest równoboczny i ma bok o długości 1,6 cm. Ich powierzchnię wypełniają odciski trójkątnego stempla, usytuowane rzędami poziomymi, po 7 rzędów w trójkącie i po 7 odcisków u podstawy każdego trójkąta. Odciski stempla są odwrotne niż pozycja trójkąta, to znaczy, że trójkąty skierowane wierzchołkiem w górę, są wypełnione odciskami stempla z wierzchołkiem skierowanym w dół. Wysokość odcisku stempla wynosi około 1,5 mm. Dno płaskie z ze śladami zagładzania. Zachowane całkowicie z niewielkim ubytkiem w partii przybrzeżnej.

Naczynia tego typu są określane w literaturze niemieckojęzycznej mianem Kreuse lub Beutelbecher. Podkreślić należy brak dokładnej analogii do szczecińskiego egzemplarza w materiałach z Polski. Natomiast podobne naczynia, tyle że kamionkowe, znajdowano w Dreźnie i Lipsku – po 3 sztuki. Ponadto podobne formy, zrekonstruowano z fragmentów wydobytych ze studni na zamku Wasserburg w Großfurra, Kyffhäuserkreis, duży fragment kolejnego odkryto w Pening w Saksoni, podczas badań ratusza, kolejny pochodzi z Lubeki, dalszy z Czech, z miejscowości Chomutov – łącznie dziesięć okazów, zachowanych głownie we fragmentach. Nie wiadomo, gdzie został wyprodukowany szczeciński okaz, być może w pracowniach łużyckich. Podziw budzi mistrzostwo techniczne wykonania (pomijając pewną niedoskonałość wypału).

Jak już wspomniano, nasz egzemplarz jest naśladownictwem wyrobów kamionkowych, określanych w terminologii archeologicznej terminem „Grupa Falkego”, których wykonanie dawniej przypisywano ośrodkowi produkującemu wyroby kamionkowe w Dreihausen. W literaturze przedmiotu po raz pierwszy zaprezentowane zostały już w 1907 roku przez Otto von Falke – stąd obecna nazwa. Do literatury polskiej wprowadzone przez Tadeusza Nawrolskiego w 1989 roku, który wymienił znane mu wówczas odkrycia na ziemiach polskich (oprócz egzemplarzy pomorskich wymienia Poznań-Ostrów Tumski, Działdowo i Bolesławiec nad Prosną, oraz Witkowo – nie uwzględnione w jego opracowaniu). Od tego czasu pojedyncze fragmenty ceramiki tego typu odkryto także w Elblągu, Gdańsku, Kościanie, Wrocławiu i Działdowie. H. G. Stephan, na kanwie znalezisk wrocławskich dał przegląd najnowszych trendów w badaniach nad tą specyficzną grupą, demonstrując szeroki wachlarz znalezisk, głównie z Europy Środkowej (zwłaszcza z Niemiec), ale także między innymi ze Skandynawii, Wysp Brytyjskich, Francji, Finlandii, czy też Łotwy. Na Pomorzu Zachodnim te wyroby zidentyfikowano w inwentarzach z badań zamków w Golczewie, Dobrej Nowogardzkiej, klasztoru cysterek w Cedyni (wykazane przez T. Nawrolskiego), a ostatnio w Stargardzie. Podczas badań wieży rycerskiej w Witkowie odkryto zarówno fragmenty naczyń kamionkowych, jak i ich imitacji.Dużą grupę podobnych imitacji tych ekskluzywnych naczyń publikuje Włodzimierz Pela (Pułtusk, Ciechanów, Warszawa, Czersk, Bolesławiec nad Prosną). Ostatnio nową wykładnię pochodzenia wysunęli Hans Georg Stephan i David Gaimster, lokalizując produkcję tych wyrobów w wytworniach łużyckich, bez przywołania konkretnego warsztatu.

Bibliografia

  • Dąbal Joanna, Nowe znaleziska naczyń kamionkowych grupy Falkego z Gdańska [w: ] Acta Archaeologica Pomoranica, t. 3, cz. 2, red. A. Janowski, K. Kowalski, S. Słowiński, 2009 Szczecin, s. 223-228.
  • Drnovský Pavel, Nález zlomku kamieninového poháru tzv. Falkeho skupiny na hradĕ Kumburku, okr. Semily, Archeologievestředních Čechách, t. 21, 2017, s. 419-424
  • Falke Otto von, Gotisches Steinzeug von Dreihausen in Hessen, Kunst und Kunstwerk, t. 10, 1907 Wien, , s. 295-309.
  • Kałagate Sławomir, Ceramika z wieży rycerskiej w Witkowie, gm. Szprotawa, woj. zielonogórskie, stanowisko nr 6, [w: ] Garncarstwo i kaflarstwo na ziemiach polskich od późnego średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Gruszczyńska, A. Targońska, 1994 Rzeszów, s. 161-184.
  • Łaszkiewicz Tadeusz, Archeologiczny rarytas w kościańskim Muzeum, Wiadomości Kościańskie, nr 13 (73) Październik, 1994 Kościan, s. 21.
  • Mechelk Harald W., Stadtkernforschung in Dresden, Forschungen zur Ältesten Entwicklung Dresdens, z. 4, 1970 Berlin.
  • Nawrolska Grażyna, Pucharek kamionkowy z "Grupy Falkego" znaleziony na Starym Mieście w Elblągu, Elbląskie Studia Muzealne, t. 2, 2011 Elbląg, s. 140-147.
  • Nawrolski Tadeusz, Średniowieczne naczynia kamionkowe typu Dreihausen z uwzględnieniem znalezisk z terenu Polski, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. 37, nr 3-4, 1989 Warszawa, s. 497-512.
  • Pela Włodzimierz, A collection of decorated beakers from Pułtusk: a local invention öran attempt at imitation of impotrted stonewares? [w:] Imported and Locally Produced Pottery: Methods of Identyfication and Analysis, red. A. Buko, W. Pela, 1997 Warszawa, s. 111-123.
  • Rode Holger, Neue Untersuchungen zur Keramik der „Falke-Gruppe”. Ein Beitrag zur Erforschung der spätmittelalterlichen Steinzeugproduktion in Sachsen und der Oberlausitz, Keramos, t. 169, 2000, s. 27-56.
  • Stephan Hans Georg, Badania nad ceramiką "grupy Falkego". Bogato zdobiona gotycka kamionka łużycka i jej środowisko archeologiczno-historyczne, [w: ] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, red. Piekalski Jerzy, Wachowski Krzysztof, Wratislavia Antiqua 6, 2004 Wrocław, s. 293-330.
  • Stephan Hans Georg, Gaimster David, Die "FalkeGruppe". Das reich verzierte Lausitzer Steinzeug der Gotik und sein archäologische-historisches Umfeld, Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters, t. 30, 2002 Köln-Bonn, s. 107-163.
  • Wehmer Marcus, Steinzeugimporteinsnördliche Thüringen während des späten Mittelalters [w: ] Keramik in Norddeutschland. Beiträge des 48. Internationalen Symposium für Keramikforschung vom 14. bis 16. September 2015 in Mölln, red. H. G. Stephan, 2019 Langenweissbach, s.255-276.
  • Wojciechowska Iwona, Pierwsze znalezisko fragmentu naczynia kamionkowego "grupy Falkego" ze Stargardu, MZP, NS, t. XIII, 2017 Szczecin, s. 253-258.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński