Naszyjniki wieńcowate

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Naszyjniki wieńcowate (niem. scharflappige Wendelringe – forma z ostrymi krawędziami) – to niezwykle imponujące ozdoby, będące przykładem wyjątkowego kunsztu rzemieślniczego i artystycznego pradziejowych brązowników, występujące na Pomorzu Zachodnim w okresie halsztackim D (ok. 650–450 p.n.e.). Z uwagi na niezwykłość formy są cenionymi obiektami muzealnych ekspozycji. Kilka tego typu okazów wzbogaca zbiory m.in. Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Naszyjnik wieńcowaty (typ Wendelring z ostrymi skrzydełkami) z Dobropola Pyrzyckiego. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: młodszy okres wczesnej epoki żelaza – HaD (ok. 650–450 lat przed Chr.)

Geneza i rozprzestrzenienie

Naszyjniki wieńcowate należą do grupy obręczy typu Wendelring, wykonywanych z grubego brązowego pręta, skręcanego wokół własnej osi. Badacz tego zagadnienia Roland Heynowski zebrał informacje o tysiąc ośmiuset Wendelringach, pochodzących z obszaru środkowej i północnej Europy. Podzielił je na 53 typy biorąc pod uwagę takie cechy jak: średnica obręczy, kształt przekroju pręta, liczba zmian kierunku skręcania, liczba skrętów w polu skręcania, różnice grubości pręta oraz kształt zapięcia.

Prezentowana tu forma ostrokrawędzista występuje od Turyngii na południu po północne Niemcy, wyspy duńskie oraz południową Szwecję i zachodnią Polskę (Pomorze Zachodnie, Wielkopolska, Dolny Śląsk). Genetycznie naszyjniki te wywodzą się z nordyjskiego kręgu kulturowego – w Danii pojawiły się już w V okresie epoki brązu (1000–850 p.n.e.), skąd z biegiem czasu rozprzestrzeniły się na inne tereny. Obręcze wieńcowate znane są głównie z tzw. skarbów i znalezisk grobowych.Badania antropologiczne szczątków kostnych wskazują, że naszyjniki typu Wendelring nosiły przeważnie kobiety, a tylko czasami mężczyźni i dzieci.

Technologia

Naszyjniki wieńcowate (odmiana ostrokrawędzista), określane przez niektórych jako arcydzieła brązownictwa epoki żelaza, budzą podziw i zainteresowanie nie tylko ze względu na swój kształt, ale także aspekt technologiczny. Właściwie do 1964 roku niewiele było wiadomo o sposobie wytwarzania tych niecodziennych ozdób. Dopiero skomplikowane eksperymenty Artura Pietzscha i publikacja ich wyników dały odpowiedź na szereg pytań z tym związanych. Elementem wyjściowym do wykonania obręczy wieńcowatych (o ostrych krawędziach) była sztaba brązowego surowca, z której uzyskiwano gruby, czworoboczny pręt. Poprzez rozkuwanie i długotrwałe rozklepywanie krawędzi uzyskiwano cztery cienkie blaszki (skrzydełka) tworzące gwiaździsty przekrój pręta. Tylko końce pozostawiano wolne na odpowiednią długość, celem wykucia z nich różnego typu haczykowatych zapięć, ozdabianych częstokroć punktowaniem (wybijaniem rozmaitych kółek, kropek, kresek). Następnym etapem było skręcanie (tordowanie) przygotowanego pręta wokół własnej osi, przy pomocy drewnianej obrotowej dźwigni, uzbrojonej najpewniej w metalowe elementy. Ozdobny wzór uzyskiwano poprzez kilkakrotną zmianę kierunku skrętu.Jednorazowo możliwe było wykonanie tylko kilku obrotów, gdyż brąz w stanie zimnym szybko staje się kruchy. Aby temu zapobiec należało przedmiot wielokrotnie ogrzewać na odcinkach obróbki. Wytwarzanie tak skomplikowanej i efektownej biżuterii wymagało od dawnych rzemieślników nie tylko umiejętności ale także wiedzy w zakresie surowca. Aby mogło powstać takie dzieło trzeba było precyzyjnie ustalić proporcje miedzi i cyny, jednocześnie eliminując niektóre niekorzystne pierwiastki śladowe ze stopu.

Miejscami niezwykle delikatnymi, z uwagi na duże naprężenia w trakcie procesu produkcji, były tzw. punkty zwrotne ulegające częstokroć pęknięciom w trakcie użytkowania naszyjnika, zachowane ślady na niektórych okazach wskazują, że były one poddawane naprawom.

Naszyjniki wieńcowate z Pomorza Zachodniego

Z obszaru Polski północno-zachodniej znanych jest jak dotychczas kilkanaście znalezisk naszyjników wieńcowatych (ostrokrawędzistych). Pogrupowano je w ramach trzech lokalnych typów: Dramino, Karkowo i Dobrzany.

  • Typ Dramino – został wyróżniony w oparciu o naszyjniki ze skarbu z miejscowości Dramino, powiat kamieński. Depozyt został odkryty 2 maja 1935 roku podczas prac melioracyjnych. W jego skład wchodziły trzy brązowe naszyjniki ostrokrawędziste z charakterystyczną parokrotną zmianą kierunku, zaopatrzone w haczykowate zapięcia oraz spiralna, trzyzwojowa bransoleta zdobiona punktowaniem. Ozdoby zalegały na głębokości 0,5 m, w bagnie. Kilka dni po odkryciu pojawił się na miejscu ówczesny szczeciński archeolog Hans Jürgen Eggers, który w strefie znalezienia skarbu zebrał także ułamki glinianych naczyń. Pobrano również próbki do analizy pyłkowej, którą wykonał prof. Nietsch z Berlina. Brązy były przechowywane w zbiorach prywatnych rodziny Flemingów z Piasków, niestety w czasie wojny zaginęły. Natomiast ceramika trafiła do muzeum w Szczecinie, i pozostaje tam do dzisiaj.

Do obręczy typu Dramino zaliczają się również naszyjniki z Bobrowa, Czaplinka, Połczyna-Zdroju, Słonowic, Stargardu. Wszystkie znajdują się w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

  • Typ Dobrzany – wyznacza go skarb złożony z trzech brązowych naszyjników wieńcowatych, odkrytych w 1898 roku na polu w Dobrzanach, pow. stargardzki. Również skarb z Jasienicy, pow. policki zawierał tego typu obręcz, a ponadto dwie bransolety określane jako nerkowate. Sądząc z bardzo niskiej sygnatury nr 444 został on zarejestrowany prawdopodobnie już w pierwszej połowie XIX wieku. Obydwa depozyty niestety zaginęły. Przetrwały natomiast w zbiorach szczecińskiego muzeum dwa inne naszyjniki wieńcowate typu Dobrzany z miejscowości Borkowo Wielkie, pow. łobeski. Szkoda jedynie, że o okolicznościach ich znalezienia wiadomo tylko, że pochodzą z dawnej kolekcji pastora Johannesa Stütznera z Karwowa. Do typu Dobrzany został włączony jeszcze jeden naszyjnik odkryty między 2007 a 2009 rokiem w dolinie rzeki Iny, mniej więcej na wysokości Suchania, przez poszukiwaczy-amatorów posługujących się wykrywaczami metali. Wraz z kilkudziesięcioma innymi przedmiotami został on przekazany w depozyt do Muzeum Narodowego w Szczecinie, a kilka lat później opublikowany w jednym z tomów „Materiałów Zachodniopomorskich”.
Naszyjniki wieńcowate w skarbie z Karkowa. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: młodszy okres wczesnej epoki żelaza – HaD (ok. 650–450 lat przed Chr.)
  • Typ Karkowo – wyróżniono go w oparciu o naszyjniki ze skarbu z Karkowa w powiecie stargardzkim. Skarb ten, to znalezisko składające się z kilku wyjątkowych ozdób: dwóch naszyjników wieńcowatych o bardzo szerokich krawędziach (skrzydełkach) wielokrotnie naprzemiennie skręcanych; pięciu spiralnych, bardzo efektownych, bransolet zdobionych na powierzchni wybijanymi punktami i kółkami; rzadko spotykanej cynowej obręczy o przekroju czworokątnym. Depozyt odkryto w 1941 roku w torfie, na głębokości 0,4 m. Układ ozdób in situ był bardzo interesujący, świadczący o tym, że przedmioty deponowano z dużym rozmysłem i pieczołowitością. Na obydwa naszyjniki nałożone były, jak paciorki, wszystkie bransolety, a na ich szczycie pozostawiono cynową obręcz.

Do typu Karkowo należy również znalezisko z Dobropola Pyrzyckiego. Składają się na nie dwa naszyjniki różniące się od siebie jedynie średnicą, odkryte pod koniec XIX wieku w bagnie torfowym, na głębokości 1 m.

Losy zabytków

Wiele cennych zabytków stanowiących własność Pommersches Landesmuseum, w tym również naszyjniki wieńcowate, zostało pod koniec 1944 roku ewakuowanych, celem zabezpieczenia ich przed zniszczeniem w czasie alianckich nalotów. Skarby z Karkowa i Dobropola Pyrzyckiego wywiezione w głąb Niemiec trafiły ponownie do szczecińskich zbiorów muzealnych w 2009 roku, w wyniku obustronnej, polsko-niemieckiej, wymiany dawnych zbiorów archeologicznych. Ukoronowaniem tej wymiany jest wydany w 2012 roku katalog zatytułowany „Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin”. Publikacja opatrzona jest kolorowymi ilustracjami, prezentującymi wszystkie nabytki.

Bibliografia

  • Cnotliwy Eugeniusz, Powiat kamieński w starożytności, Szczecin 1966.
  • Górska-Maciałowicz Aleksandra, Starożytne zabytki z doliny rzeki Iny w Suchaniu, pow. stargardzki, „Materiały Zachodniopomorskie” 2012, VIII (2011), s. 31–121.
  • Griesa Siegfried, Die Göritzer Gruppe, Veröffentlichungen des Museums für Ur- und Frühgeschichte 16, Potsdam 1982, Berlin. ISSN 0079–4376.
  • Heynowski Ronald, Die Wendelringe der späten Bronze und der frühen Eisenzeit, Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie” 64, Bonn 2000. ISBN-10: 3774929548, ISBN-13: 978-3774929548.
  • Kozłowska Dorota, Słowiński Sławomir, Wędrówki archeologiczne po ziemi łobeskiej, [w:] Pomorskie zbiory archeologiczne Muzeum Narodowego w Szczecinie, Szczecin 2015. ISBN 978-83-63365-37-0.
  • Kozłowska-Skoczka Dorota, Epoka brązu – wczesna epoka żelaza – katalog zabytków, [w:] Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, red. Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska-Skoczka, Szczecin 2012, s. 121–192.ISBN 978-83-63365-20-2.
  • Pietzsch Artur, Zur Technik der Wendelring, Berlin 1964. III-4-9-588-06.

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska