Ołtarz z Ueckermünde

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ołtarz pasyjny z kościoła Mariackiego w Ueckermünde
Ołtarz pasyjny z kościoła Mariackiego w Ueckermünde
Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak, 2012.
Autor warsztat zachodniopomorski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, wystawa Magazyn Sztuki Dawnej, nr. inw. MNS/Szt/107–113, 185–186, 226–227
Data powstania 1510–1520 r.
Materiał drewno dębowe, resztki polichromii, złocenia

ok. 200 x 694 cm (rekonstrukcja)

Wymiary {{{wymiary}}}


Ołtarz z Ueckermünde (ołtarz z Wkryujścia, ołtarz wkryujski, ołtarz pasyjny z Wkryujścia)- późnogotycki ołtarz główny z kościoła Mariackiego w Ueckermünde, ufundowany prawdopodobnie przez księcia Bogusława X ok. 1510–1520 r.; niegdyś zapewne w formie tryptyku, z którego wnętrza przetrwało 11 płaskorzeźbionych w drewnie kwater z przedstawieniami o tematyce pasyjnej.

Opis

Ołtarz wkryujski zachowany jest w formie 11 płaskorzeźb: trzech dużych i ośmiu mniejszych, wykonanych w drewnie dębowym, polichromowanych i złoconych. Płaskorzeźby tworzą cykl pasyjny od sceny "Modlitwy w Ogrójcu" do "Zesłania Ducha Świętego". Niegdyś wypełniały one kwatery ołtarza zapewne w formie tryptyku – skrzyniowej nastawy ołtarzowej o konstrukcji szafy złożonej z części centralnej i ruchomych skrzydeł. Modelowe przykłady takich ołtarzy zwykle zawierały wewnątrz przedstawienia rzeźbione, zaś na odwrociach skrzydeł malowane. Trzy większych rozmiarów płyty z Ueckermünde (ok. 140 x 110 cm): "Niesienie krzyża", "Ukrzyżowanie" i "Zdjęcie z krzyża" - zajmowały zapewne miejsce centralne w części środkowej retabulum. Boczne skrzydła wypełnione były mniejszymi płaskorzeźbami (ok. 88 x 77 cm), po cztery z każdej strony. Przy tak założonej rekonstrukcji – ołtarz wkryujski przy otwartych skrzydłach powinien był mierzyć minimum dwa metry wysokości i siedem metrów długości. [1]

Płaskorzeźby ołtarza z Ueckermünde na ekspozycji w Muzeum Miejskim w Szczecinie, ok. 1913 r., fot. Archiwum MNS.

Płaskorzeźby ołtarza zostały opracowane przez głębokie drążenie czworobocznych płyt przy zachowaniu cienkiej warstwy tła i płaskiego odwrocia. Sposób rzeźbienia nadaje przedstawieniom walorów światłocieniowych zaś wizerunkom efektu niemal trójwymiarowego (pełnoplastycznego). Kompozycję poszczególnych przedstawień budują grupy smukłych postaci skupionych wokół wizerunku Chrystusa lub w scenie "Zesłania" – wokół Marii. Ustawione są one w dwóch lub trzech planach na wspólnej podstawie w rodzaju konsoli sugerującej głębię przestrzenną obrazów. Tło przedstawień powyżej postaci zazwyczaj przechodzi w stromo pnący się pejzaż budowany miękkim zarysem pagórków z motywami architektonicznymi i roślinnymi w postaci bram, murów, czy grup drzew. W scenie "Biczowania" scenerię ciasnego wnętrza buduje obramienie o grubości bloku, z którego wykonano płytę, sugerujące fragmenty występujących przed lico ścian. Postaci o spokojnym, skupionym wizerunku zostały zróżnicowane pod względem fizjonomicznym jak również kostiumologicznym. Na uwagę zasługują zindywidualizowane portrety zwłaszcza wizerunków na centralnych kwaterach, a także stroje, wśród których pojawia się średniowieczna zbroja płytowa, watowane wamsy i różnorodne nakrycia głowy, czy fryzur.

Warsztat - geneza artystyczna

Ołtarz wkryujski wykonany został przez nieznany zachodniopomorski warsztat snycerski.

Płaskorzeźby charakteryzuje zróżnicowany poziom wykonania poszczególnych kwater, świadczący o umiejętnościach pracujących przy nim rzeźbiarzy. Najlepiej wykonane pod względem artystycznym i kompozycyjnym - poza scenami centralnymi - kwatery ukazujące "Biczowanie" i "Cierniem Koronowanie", uznaje się za dzieła mistrza warsztatu.

Stylistycznie ołtarz nawiązuje do dzieł północnoniemieckich, zaś w kompozycji poszczególnych przedstawień do popularnych i powszechnie stosowanych w sztuce późnego średniowiecza wzorów graficznych mistrzów Martina Schongauera i jego ucznia Monogramisty AG oraz Hansa Schäuffeleina. Charakterystyczne dla płaskorzeźb ołtarza wkryujskiego dążenie do realizmu postaci, wprowadzenie elementów rodzajowości aktualizujących wydarzenia biblijne – średniowiecznych elementów architektonicznych, czy ukazywaniu ówczesnej mody, odzwierciedla tendencje typowe dla ówczesnej sztuki niderlandzkiej.[2]

Historia

Ołtarz datowany jest na lata około 1510–1520.[3] Pierwotnie znajdował się jako ołtarz główny w kościele Mariackim w Ueckermünde. Zgodnie z tradycją został ufundowany przez księcia Bogusława X z rodu Gryfitów, jednego z najsłynniejszych i najważniejszych władców w historii Pomorza. Fundacja książęca wydaje się wysoce prawdopodobna, zarówno z powodu funkcjonowania w Ueckermünde jednej z rezydencji książęcych, jak również ze względu na okazały charakter, klasę i walory artystyczne dzieła.

Demontaż ołtarza został wykonany zapewne podczas barokowej przebudowy kościoła w latach 1752-1766, po zakończeniu której ufundowano nowy ołtarz główny. Płaskorzeźbione fragmenty już wtedy pozbawione gotyckiej szafy wraz z krucyfiksem i figurą św. Piotra, wiązaną z ołtarzem, zostały złożone w przedsionku barokowego kościoła. Dwie z płaskorzeźb: "Modlitwę w Ogrójcu" i "Złożenie do grobu" narysował Carl Johann Bogislaw Lüdecke podczas swojego pobytu w Ueckermünde w 1856 r.[4]

Przed 1890 r. płaskorzeźby wraz z figurą św. Piotra trafiły do szczecińskiej kolekcji Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (niem. Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde). Po 1913 r. rzeźby eksponowane były w Muzeum Miejskim (niem. Stadtmuseum) w Szczecinie, zaś od 1928 w Prowincjonalnym Muzeum Starożytności (niem. Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer). Podczas ewakuacji w okresie II wojny światowej zaginęły trzy płyty centralne, scena "Pojmania" i figura św. Piotra. Dwie z nich: "Pojmanie Chrystusa" i "Zdjęcie z krzyża" powróciły do muzeum jako rewindykat z Moskwy w 1956 r. Pozostałe dwie brakujące płaskorzeźby zupełnym przypadkiem odnalazł profesor Uwe Albrecht w Muzeum Sztuki Obcej w Rydze (łot. Ārzemju mākslas muzejs, obecnie: Mākslas muzejs Rīgas Birža - Latvijas Nacionālais mākslas muzejs) w 2001 r. W wyniku starań Polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, dnia 30 lipca 2006 r. Muzeum Narodowe w Szczecinie odzyskało płaskorzeźby.[5] Figura św. Piotra nadal pozostaje zaginiona.

Stan zachowania

"Ukrzyżowanie", kwatera ołtarza z Ueckermünde, ok. 1510, drewno dębowe, resztki polichromii, 130 x 107,5 cm, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2012.

Pierwotna szafa ołtarza została prawdopodobnie zniszczona podczas barokowej przebudowy kościoła Mariackiego w Ueckermünde. Rzeźbione płyty zdemontowane z jego wnętrza zostały ciasno ułożone w przedsionku barokowego kościoła, według relacji Franza Kuglera - tworząc wąską alejkę dla wchodzących.[6]

Lokalizacja z pewnością miała wpływ na stan zachowania płaskorzeźb. Żadna nie zachowała się w całości. Niemal wszystkie płaskorzeźby noszą ślady pionowych pęknięć, zapewne spowodowanych sposobem opracowania rzeźb przez głębokie drążenie drewnianych bloków. Zniszczeniu uległa również polichromia i złocenia, zachowane jedynie szczątkowo. Duże straty poniosły płyty centralne ścięte w dolnej partii na wysokość 30-40 cm tak, że postaci tam występujące pozbawione zostały stóp, zaś w scenie: "Zdjęcie z krzyża", z figury Chrystusa złożonej pod krzyżem, ocalała jedynie górna partia tułowia. Ponadto, po krzyżach w scenie "Ukrzyżowania" zostały tylko ślady w formie otworów montażowych. Dwie z mniejszych płyt, "Biczowanie" i "Zmartwychwstanie", zachowały się połowicznie.[7]

Obecnie płaskorzeźby prezentowane są w dębowej konstrukcji, przybliżającej pierwotny schemat kompozycji gotyckiego tryptyku z uwzględnieniem chronologii wydarzeń Pasji Chrystusa.

Przypisy

  1. U. Albrecht, Po 60 latach znowu razem… Zmienne koleje losu ołtarza z Wkryujścia, „Materiały Zachodniopomorskie”, Nowa Seria, 2005/2006, t. 2/3, z. 2, s. 52.
  2. Z. Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, s. 90–91;U. Albrecht, op. cit., s. 54-56.
  3. Z. Krzymuska-Fafius, op. cit., s. 91; U. Albrecht, op. cit., s. 56.
  4. Rysunki znajdują się w zbiorach Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, dostępne w Internecie: Altarbild (Jesus auf dem Ölberg, ehemals St. Marien Ueckermünde) | Lüdecke, Carl Johann Bogislaworaz Altarbild (Grablegung, ehemals St. Marien Ueckermünde) und Margarethenfigur vom Altar der Schlosskapelle in Freyburg/Unstrut | Lüdecke, Carl Johann Bogislaw[dostęp 06.03.2012].
  5. U. Albrecht, op. cit., s. 49, 51-52; K. Krasnodębska, Historia Ołtarza z Wkryujścia, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2012, nr 2/71, s. 24–27.
  6. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 209-210 = F. Kugler, Kleine Schriften und Studien zur Kunstgeschichte, Bd. 1, Stuttgart 1853, s. 806.
  7. L. Cześnik, Ołtarz z Wkryujścia – historia zniszczeń i konserwacji, [w:] Zabytkom na odsiecz! Szlakiem grodów, zamków i twierdz. Materiały opracowane z okazji obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa 2009 w województwie zachodniopomorskim, red. A. Bartczak, M. Witek, Szczecin 2009, s. 255-256.


Bibliografia

  • Uwe Albrecht, Po 60 latach znowu razem… Zmienne koleje losu ołtarza z Wkryujścia, „Materiały Zachodniopomorskie”, Nowa Seria, 2005/2006, t. 2/3, z. 2, s. 49–58.
  • Leszek Cześnik, Ołtarz z Wkryujścia – historia zniszczeń i konserwacji, [w:] Zabytkom na odsiecz! Szlakiem grodów, zamków i twierdz. Materiały opracowane z okazji obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa 2009 w województwie zachodniopomorskim, red. A. Bartczak, M. Witek, Szczecin 2009, s. 255-260.
  • Führer durch das Museum der Stadt Stettin, Stettin 1924, s. 5-6.
  • Kinga Krasnodębska, Historia Ołtarza z Wkryujścia, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2012, nr 2/71, s. 24–27. ISSN 1428-6467
  • Kinga Krasnodębska, Ołtarz z Wkryujścia, [w:] Skarby sztuki. Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. D. Kacprzak, L. Karwowski, Szczecin 2014, s. 84.
  • Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 209-210.
  • Franz Kugler, Kleine Schriften und Studien zur Kunstgeschichte, Bd. 1, Stuttgart 1853, s. 806.
  • Dariusz Kaczmarzyk, Straty wojenne w dziedzinie rzeźby, Warszawa 1958, s. 11 i s. 111, poz. 589, 590.
  • Otto Kunkel, Rundgang durch die Schausammlungen des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer, „Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde“, Nr. 6/7/8, Jg. 42, 1928, s. 53 (133); Rundgang durch die Schausammlungen, Stettin 1929, s. 72.
  • Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern, T. 2, Bd. 1, H. 3, Der Kreis Ückermünde, Stettin 1900, s. ob. 320–333.
  • Sztuka na dworze książąt Pomorza Zachodniego w XVI–XVII wieku, kat. wyst., Zamek Królewski w Warszawie, wrzesień–listopad 1986; Muzeum Narodowe w Szczecinie, grudzień 1986 – marzec 1987, scen. wyst. i oprac. kat. B. Januszkiewicz, red. W. Filipowiak [i in.], Warszawa–Szczecin 1986, kat. 17, s. 42–43.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, kat. 78a-78i, s. 88–91.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska