Obszar Starego Rynku (Dolne Miasto)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Obszar Starego Rynku (łac. antiquum forum) rozciągał się na osi południe-północ skupiając na jednej linii Rynek Sienny, obecny Targ Rybny i Rynek Warzywny, obejmując jednocześnie parcele przyległe do ulicy Panieńskiej od ratusza miejskiego do ulicy Ulica Rybaki.
Położony był na terenie dwóch kwartałów miejskich, na obszarze kwartału Chyżyńskiego z centralnie położonym Rynkiem Rybnym, czyli późniejszym Rynkiem Warzywnym, a także na obszarze kwartału Świętego Ducha z usytuowanym na jego północnym skraju Rynkiem Siennym. [1] Tu też koncentrował się ośrodek produkcji rzemieślniczej i wymiany towarowej Dolnego Miasta.

Obszar Starego Rynku na terenie Dolnego Miasta
1. Ratusz. 2. Kościół św. Mikołaja. 3. Winiarnia miejska Starego Miasta (Sienna 11). 4. Domek kramarza pieczywa żytniego. 5. „Dolne stragany (pieczywa żytniego)” i stragany pieczywa postnego. 6. Waga miejska (Panieńska 32). 7. „Dolne stragany” (Jatki mięsne). 7a. Bramy wejściowe na teren Jatek mięsnych. 7b. „Stragan mięsny przy Małym Dziedzińcu Miejskim. 8. Stragany mięsne oraz z pieczywem piekarzy niezrzeszonych, a także pręgierz. 9. Mieszkanie syndyka miejskiego (Panieńska 20). 10. Ulica Wjazdowa. 11. Dom parafialny kościoła św. Mikołaja (Panieńska 23). 12. Wielki Dziedziniec Miejski (Kurkowa 3). 12a. Spichlerze, oficyny mieszkalne, wozownia, stajnia. 12b, Mieszkanie zarządcy majątku miejskiego 13. Dziedziniec Loitzów (dawniej Szwajcarski, a jeszcze wcześniej Rosenhanda). 13a. Brama wjazdowa na Dziedziniec Loitzów. 14. Mały Dziedziniec Miejski (od strony południowej ulicy Kurkowej). 14a. Domek odźwiernego miejskiego. 15. Główny Odwach (tzw. Stary Odwach). 16. Dom Żeglarza. 16a. Najstarszy teatr szczeciński (na zapleczu Domu Żeglarza). 16b. Dawne budy żeglarzy na parceli Domu Żeglarza. 17. Dolna Apteka (Rynek Sienny 2), obok studnia. 18. Dom organisty kościoła św. Mikołaja (Wielka Odrzańska 25). 19. Dom diakona kościoła św. Mikołaja (Wielka Odrzańska 22). 20. Łaźnia kościoła św. Mikołaja (zaplecze Nowy Rynek 3). 21. Ulica Opłotki. 21a. Ulica Łaźnia. 21b. Furta wodna bez nazwy. 22. Najstarsza ulica Mała Odrzańska. 22a. Ulica Mała Odrzańska. 22b. Ulica Mała Odrzańska (Środkowa Mała Odrzańska). 23. Ulica Kurza Stopka. 23a. Ulica Nowa Głębia. 23b. Brama Mączna (furta wodna). 24. Ulica Za Kościołem św. Mikołaja. 24a. Uliczka Zakątek. 24b. Uliczka Pocztowa. 25. Ulica Kościelna. 26. Ulica Łataczy Garnków. 27. Targ Warzywny (obecny Targ Rybny). 27a. Targ Maślankowy i Maślane Miejsce, obok studnia. 28. Ulica Środowa. 29. Ulica Przekupniów. 30. Rynek Rybny (obecny Rynek Warzywny). 31. Ulica Stara Głębia. 32. Ulica Woźna. 33. Ulica Pietruszkowa. 34. Ulica Panieńska. 35. Ulica Szewców Łataczy, u wylotu ulicy przypora łukowa. 36. Ulica Szewska, u wylotu ulicy przypora łukowa. 37. Ulica Powroźnicza. 38. Ulica Osiek. 39. Rynek Sienny. 40. Ulica Wielka Odrzańska.
- - - - - linią przerywaną oznaczono granicę pomiędzy Kwartałem Chyżyńskim a Kwartałem Świętego Ducha, a także Młyńskim (tu zielone parcele)

Historia

Prawa miejskie Szczecin otrzymywał etapami, pierwszy etap nastąpił w roku 1237, gdy przeniesiono podgrodzie słowiańskie z prawa słowiańskiego na prawo niemieckie typu miejskiego [2]. Sama lokacja nie mogła jednak zmienić już istniejącego i wykształconego układu przestrzennego, jego rozplanowania i sieci ulic, zaadoptowała te rozwiązania bez większych zmian. Centralnym miejscem handlowym dzielnicy słowiańskiej (suburbium), był obecny Rynek Warzywny, wówczas wczesnośredniowieczny targ rybny. Podkreślał to, postawiony w późniejszym okresie, pręgierz (Kaak), którego obecność w tym samym miejscu odnotowano jeszcze na początku XVIII wieku (1721). Miejsce to jednak okazało się za małe dla rosnącego handlu i pozycji miasta. W południowej części placu, będącym przed lokacją miejscem zgromadzeń i równolegle targowiskiem dla ludności słowiańskiej (forum, 1310), a z czasem również targiem dla osiedla kolonistów z ulicy Osiek i Wielkiej Odrzańskiej, wybudowano po ostatecznej lokacji miasta (1243), mały, początkowo drewniany, ratusz (theatrum, 1245), składający się z sali sądowej i izby ławników. Po drugiej stronie ratusza, jak było to w zwyczaju, usytuowano kaplicę pod wezwaniem św. Mikołaja. Plac ten stał się z czasem głównym punktem handlowym i centrum życia gospodarczego Dolnego Miasta (medium forum). [3]

Po lokacji miasta na obszarze „Starego Rynku” wykształciło się kilka miejsc targowych, których nazwy mają związek z głównym towarem, jaki na nim wystawiano na sprzedaż. Były to: położony od strony południowej targ, na którym, jak wynika z jego nazwy, handlowano przede wszystkim sianem, następnie położone po północnej stronie ratusza miejskiego targowiska usytuowane w bezpośredniej bliskości kościoła św. Mikołaja, na których możemy wyróżnić miejsca handlu warzywami, nabiałem i mięsem, i kolejny targ położony w północnej części tego obszaru, którego pierwotna nazwa ma związek z handlem rybami. W bezpośredniej bliskości ratusza po zachodniej stronie ulicy Panieńskiej położony był dziedziniec miejski, będący zapleczem gospodarczym miasta, i podzielonym na dwie części obecną ulicą Kurkową, usytuowaną na dawnym podwórzu określanym na przestrzeni wieków nazwą Rosenhandshof, następnie auf dem Loyzenhofe (1709), potem Schweizerhof (przełom XVIII/XIX wieku), i na koniec Loitzenhof (1934).

Dziedziniec Miejski

Dziedziniec Miejski (stadthofe, 1496), stadt haue, 1535), położony na wielkiej parceli w zachodniej części Kwartału Chyżyńskiego pomiędzy ulicami Szewską a Kuśnierską był własnością miejską, i dzielił się na Mały i Wielki Dziedziniec Miejski. [4] W usytuowanych na nim zabudowaniach gospodarczych i mieszkalnych mieściły się mieszkania i biura urzędników miejskich, archiwum, mieszkania dla woźniców i stajennych, duże stajnie dla koni oraz browar. Część tych budynków posiadała sklepione piwnice i poddasza na furaż dla koni. Dziedziniec Miejski od zachodu sąsiadował z parcelą, która już w XV wieku wspomniana była jako własność kupca Albrechta Hohenholza, a w 2. poł. XV w. rodziny Loitzów, po której zachował się do obecnych czasów budynek mieszkalny zwany Kamienicą Loitzów przy wspomnianym wyżej Dziedzińcu Loitzów.

  • Mały Dziedziniec Miejski:

- z publikacji Carla Fredricha wynika, że Mały Dziedziniec Miejski położony był na tyłach odwachu usytuowanego od strony Rynku Siennego. [5] Wzdłuż górnej części przejścia z ulicy Panieńskiej do kamienicy Loitzów stały kamieniczki dawniej należące do Domu Żeglarza [6], którego główny budynek (zeghlerhus, 1405), należący do członków gildii kupieckiej i żeglarzy, tzw. wielkich kupców, czyli hurtowników, położony był od strony ulicy Szewskiej, na nieistniejącej obecnie działce nr 18. Pomiędzy Domem Żeglarza a budami żeglarzy, nieopodal kamienicy Loitzów, położony był najstarszy teatr komediowy w Szczecinie. Na narożniku ulicy Szewskiej z ulicą Panieńską, na parceli noszącej do 1856 roku nazwę Frauenstraße 870 (w latach 1856-1907 Frauenstraße 34, natomiast od 1908 do 1945 Frauenstraße 29), do początku XVIII wieku utrzymała się buda kramarska, a obok na parceli Frauenstraße 868 (w latach 1856-1880 Heumarkt 14), mieściła się kamieniczka, w której mieszkał miejski pisarz budowlany, a po nim odźwierny, tj. urzędnik zarządzający kluczami od ratusza. Ta ostatnia kamieniczka została wyburzona w 1738 roku, by zrobić miejsce przebudowywanemu przez władze pruskie odwachowi (Frauenstraße 869 (w latach 1856-1880 Heumarkt 13). [7] W latach 30. XIX wieku po wyburzeniu położonych obok odwachu kamienic, na powstałym pustym placu wybudowano w 1836 roku gmach giełdy. [8]

Obszar Dziedzińca Miejskiego (zachowano numerację z katastru szwedzkiego i z lat 1811-1856
M - Mały Dziedziniec Miejski; a, b - budynek mieszkalny i gospodarczy (stajnia); L - kamienica Loitzów; La - Dziedziniec Loitzów; Lb - wjazd od ulicy Panieńskiej; O - Stary Odwach; R - Ratusz; S - Dom Żeglarza; c - dom klucznika miejskiego i budynek gospodarczy (stajnia); T - Teatr komediantów; W - Wielki Dziedziniec Miejski; a - dom zarządcy majątku miejskiego; b - dawny dom woźnicy lub stajennego; Wa - brama wjazdowa od ulicy Panieńskiej; d - budynek gospodarczy - stajnia na 9 koni; e - budynek gospodarczy - druga stajnia na 9 koni; f - dawny browar; g - dom pierwszego woźnicy; h - wozownia z podwójnym poddaszem; i - dom drugiego woźnicy.
  • Wielki Dziedziniec Miejski:

- do czasów nam współczesnych na terenie dawnego Wielkiego Dziedzińca Miejskiego zachował się XV-wieczny budynek dawnej wozowni z przyległą do niego oficyną, zwany także spichlerzem przy Kurkowej nr 2. [9]. Co prawda źródła na terenie Wielkiego Dziedzińca wymieniają także budynek określany nazwą „mały spichlerz”, lecz niestety dotychczas nie udało się prawidłowo zlokalizować jego położenia (patrz niżej).
Z katastru szwedzkiego z 1706 roku i zachowanych dokumentów z początku XIX wieku wynika, że w tej części dziedzińca miejskiego położone były:

    • miejsce zamieszkania zarządcy majątku miejskiego (Stadthofmeister); w matrykule miejskiej Eliasa Schlekera z 1565 roku zarządca wymieniony jest jako Stadhouemester. [10] Kataster szwedzki parcelę zajmowaną przez zarządcę opisuje pod ogólnym numerem 206, natomiast pod koniec XVIII w. i do poł. XIX, tj. do 1856 roku oznaczony numerem Frauenstraße 873 (po 1856 - Frauenstraße 33). [11] Stadthofmeister zarządzał własnością miejską oraz majątkiem ziemskim w podległych miastu wioskach. Podpiwniczony budynek, w którym mieszkał posiadał dwie kondygnacje z jednym poddaszem i osobne podwórze, na które prowadziła usytuowana obok budynku mieszkalnego brama wjazdowa z ulicy. W kamienicy znajdowały się również biura urzędników miejskich, archiwum oraz kasa miejska. [12] Obecnie w tym miejscu usytuowany jest wylot ulicy Kurkowej od strony ratusza;
    • dawny dom woźnicy lub stajennego, położony na wspomnianym wyżej podwórzu. Ponieważ z czasem Rada zatrudniała nie więcej niż dwóch stajennych do koni, podpiwniczony budynek wynajmowano, stąd też np. na początku XVIII wieku był miejscem zamieszkania „urzędnika miejskiego niższej rangi” (Kammerei-Diener-Wohnung; według katastru nr 206b, następnie stare oznaczenie Frauenstraße 874, po 1856 - Frauenstraße 33) [13];
    • wspomniana już mała, otwarta na obie strony brama wjazdowa na dziedziniec miejski, podpiwniczona i nakryta na całej szerokości poddaszem; według katastru szwedzkiego nr 206c [14];
    • budynek gospodarczy - stajnia na 9 koni, nakryta sklepieniem i poddaszem na siano, oznaczona w katastrze szwedzkim nr 206d; na początku XIX wieku opisywana jako „mały spichlerz” (Kleine Speicher, stare oznaczenie Frauenstraße 874d). 19 października 1835 r. wybudowano na jej miejscu budynek szkoły mieszczańskej zwanej Ottoschule, która po 1894 działała pod nazwą Katholische Knabenschule (po 1856 r. - Schweizerhof 4) [15];
    • kolejny budynek gospodarczy - stajnia na 9 koni, niesklepiona, ale posiadała trzy dobrze zachowane poddasza na owies dla koni. W katastrze szwedzkim znaczona nr 206d; na początku XIX w. opisywana jako „wielka stajnia” (Große Stall, stare oznaczenie Frauenstraße 874e). W październiku 1835 roku jej miejsce zajął budynek Ottoschule (po 1856 - Schweizerhof 4), obecnie już nie istnieje. Budynek szkoły zajmował placyk położony obok kamienicy Loitzów, obok schodów wiodących w górę do ulicy Grodzkiej) [16];
    • według katastru szwedzkiego pomiędzy wspomnianą wyżej wielką stajnią a stał dawny browar z piecem i kadzią warzelniczą oraz suszarnią słodu; oznaczony w katastrze szwedzkim nr 206f [17];
    • oficyna wozowni, podpiwniczona i nakryta dwoma poddaszami. Mieszkał w niej jeden z dwóch woźniców. W katastrze szwedzkim znaczona nr 206g; na początku XIX w. opisywana jako „mieszkanie pierwszego woźnicy” (Erste Knechts-Wohnung, stare oznaczenie Frauenstraße 874a, natomiast po 1956 roku Schweizerhof 5). Obecnie określany jest nazwą oficyny przy spichlerzu i nosi adres Kurkowa 2 [18];
    • dawny główny spichlerz dziedzińca miejskiego, potem budynek mieszczący sporej wielkości nową wozownię z czterema poddaszami na furaż i siano, tzw. „spichlerz i wozownia” (Speicher- und Wagenhaus, stare oznaczenie Frauenstraße 874b, po 1856 - Schweizerhof 5. Obecnie zwany spichlerzem z położoną obok oficyną przy Kurkowej 2. [19]

Do lat trzydziestych XVI wieku znajdowała tu się także waga miejska, o której wspomina łaciński zapis „w pobliżu rynku, gdzie stała waga” (apud forum ubi libra civitatis stat, 1350), a także wspomniana już matrykuła Eliasa Schlekera, gdzie czytamy, iż zanim czcigodna Rada w 1532 roku od nowa wybudowała komorę celną i wagę, do roku 1532 , czyli „[...] od niedawna waga i komora celna znajdowała się na Dziedzińcu Miejskim” (Das Zolhaus und Wage ist von Einen Erbarn rad New auffgebawet bestetiget und eingericht Anno 1532. Vorhin ist die Wage und Zol uf dem Stadhofe gewesen). [20] Po 1532 r. wagę przeniesiono na wschodnią stronę ulicy Panieńskiej, na narożnikową parcelę noszącą od 1908 roku nr 32 (parcela na którym częściowo posadowiono wyburzony w 2013 roku hotel „Arkona”). [21] Co prawda nie wiemy, kiedy dokładnie waga po 1532 roku została przeniesiona na drugą stronę ulicy Panieńskiej, ale nie ma wątpliwości, iż po 1721 r. z Panieńskiej 32 przeniesiono ją do Furty Mariackiej przy ulicy Osiek, a następnie w 1723 roku na Łasztownię.

Rynek Sienny

Jak wynika z zapisów w najstarszej księdze miejskiej, tu znajdował się właściwy „Stary Rynek” – która to nazwa pojawia się w dokumentach rzadko i po 1344 roku zanika, potem już występuje tylko oficjalne określenie „rynek” (forum, Marckt), a także, po raz pierwszy wspomniane w 1314 roku miano Rynku Siennego (forum feni, 1314, 1325), nawiązujące do nazwy szczególnego rodzaju towaru, jakim jest siano, będące obok zboża charakterystycznym przedmiotem wymiany towarowej dla tzw. „starych rynków”. Na szczecińskim Rynku Siennym usytuowany został tzw. dom kupiecki (teathrum, 1245), początkowo drewniany, potem murowany ratusz (1345, o którym mówiono „dom kupiecki, służący celom handlowym, [jak również] dom narad zwany także składem handlowym” (domus mercatoria, qua dicitur sellehus, 1325, domus mercatoria, 1326, domus consulum que sellhus dicitur, 1344). Wzdłuż budynku ratusza, naprzeciw Dziedzińca Miejskiego, położone były stragany pieczywa (macella panium, 1350), co wynika m. in. z zapisu: „budynek naprzeciw straganów pieczywa pomiędzy [siedzibą] zmarłego Hansa Loitza a ratuszem nieopodal Rynku Siennego” (ein hus gegen dem brothscharne tuschen seligen Hans Loitzen und dem rathause nha dem hoymarkede, 1547). W jednej z kamienic przy rynku znajdowała się apteka, tzw. „Dolna apteka”. W latach 1564-1565 przy obecnej Siennej nr 11 wybudowana została przez panów podkomorzych Jochima Redelstorffa, Jaspera Schinelbeina i Benedicta Wüsthowa kamienica, w której mieściła się winiarnia rady miejskiej (eines Erbaren rads weinhaus).
Po przejęciu miasta przez władze pruskie wynikła potrzeba ustawienia szubienicy przy odwachu na Rynku Siennym, który powstał w 1674 roku w miejscu straceń z okresu średniowiecza. Oprócz szubienicy, na której wieszano żołnierzy lub wywieszano nazwiska dezerterów, przy odwachu usytuowano tzw. „drewniany osioł”, służący do karania żołnierzy. [22] Szubienicę na prośbę mieszczan przeniesiono w 1725 roku na Łasztownię, gdzie została ustawiona po lewej stronie odwachu przy Bramie Parnickiej. Zgodnie z życzeniem króla Fryderyka Wilhelma I odwach na Rynku Siennym przebudowano w latach 1738-1740 na jednokondygnacyjną budowlę, bez ozdób, z jednym pokojem dla oficera, wartownią dla żołnierzy i aresztem. Pokrywający go dach wystawał na tyle, by osłonić wartę. Po przebudowie odwachu „drewniany osioł” wrócił na poprzednie miejsce. [23]

Dziedziniec Kościelny Świętego Mikołaja (Nowy Rynek)

Jest to prawdopodobnie tzw. „targ środkowy” (medium forum), wspomniany przez Herborda w księdze drugiej „Dialogu o życiu św. Ottona biskupa bamberskiego”, w której opowiada o jego akcji misyjnej w Szczecinie. [24] Do 1811 roku stał na tym placu kościół św. Mikołaja, otoczony małymi uliczkami i placykami, oraz drobną zabudową mieszkalną. O ściany tych kamieniczek jeszcze w 1811 roku opierały się kramy sprzedawców mięsa (macella carnium inferiora, 1344), z czasem określane nazwą „Krowich Straganów”, a także stragany piekarskie (macella panium, 1350, 1351), m.in. z pieczywem łamanym (Losböcker) [25], z pieczywem postnym (Fastbäcker), oraz z pieczywem żytnim (brotscharren), o których wiemy, że stały tu już w XV i XVI w. (brothscharne, 1547). Poza tym wszędzie porozstawiane były ruchome stoły, ławy i stragany. Do czasu odlania w 1380 roku właściwego dzwonu ratuszowego, wspólnym dzwonem targowym i Rady Miejskiej był dzwon kościoła św. Mikołaja.

Neuer Markt Nr. 3, dom drukarza Ewalda Gentzensohna ok. 1850 r., dawny sierociniec

Według Fredricha kwartał domów pomiędzy kościołem św. Mikołaja a nie istniejącym obecnie południowym skrajem górnego odcinka ulicy Kurza Stopka, zwanym do 1856 roku Aschweberstraße [26], stanowił niegdyś cmentarz przykościelny, o czym świadczy zapis mówiący o „narożnym budynku położonym przy cmentarzu nieopodal wieży kościoła św. Mikołaja” (orthus belegen an Sunte Nicolaus kerkhoue unde deme torne, 1435). Cmentarz ten już w XVI wieku przestał spełniać swoją funkcję. Powstałe tam działki budowlane w części były własnością kościoła, a w części miasta. [27] W zachowanych księgach miejskich z XVI wieku pojawia się nazwa uliczki biegnącej na tyłach kościoła, której nazwę „Za kościołem św. Mikołaja” wymienia również kataster szwedzki z 1707 roku, natomiast spis ulic załączony do planu z 1721 roku zalicza parcele położone na tym obszarze do ulicy Hünerbeinstraße. Dopiero oficjalny spis ulic z lat 1722/1723 wymienia ulicę „Hinter St. Nicolaikirche” (Za Kościołem Świętego Mikołaja), przy której wymieniono 8 parceli rozpościerających się od ratusza do ulicy Kurza Stopka (po 1856 roku były to kamienice przy Neuernmarkt od numeru 3 do 10). [28] M. in. w budynku Neuernmarkt nr 3 między 1659 a 1706 rokiem mieścił się sierociniec. Był to narożnikowy podpiwniczony dwukondygnacyjny pięcioosiowy budynek. [29] Wykaz ulic z 1777 roku wymienia dla obszaru wokół kościoła św. Mikołaja dwie nazwy: „Hinter der Nicolaikirche” i „Nicolaikirchstraße[30]. Tej drugiej dołożono miano „Nicolai”, gdyż w tym samym czasie nazwę Kirchenstraße nadano w 1762 roku ulicy położonej przy kościele Św. Gertrudy na Łasztowni. [31]

  • Uliczka Za Kościołem Świętego Mikołaja - źródła wymieniają dla niej następujące nazwy: hinter Sunkt Nikolai Kirchen (1586), Hinter St. Nicolaikirche (1722/23) hinter Nicolai Kirch (1762), Hinter der Nicolaikirche (1777), oraz Hinter der Nicolai Kirche (do 1811). Była to uliczka biegnąca „z tyłu kościoła św. Mikołaja” - achter Sunte Claves Kerken, 1586), od Ratusza Staromiejskiego w kierunku wylotu Wielkiej Odrzańskiej (Große Oderstraße) i dalej do Targu Rybnego (Fischmarkt), obejmując także parcele przyległe do górnej części ulicy Hünerbeinstraße. Na planie z 1811 i 1814 r. do ulicy tej zaliczono również odcinek obecnej ulicy Siennej wzdłuż ratusza i dalej wokół prezbiterium kościoła św. Mikołaja do Targu Rybnego [32], po 1811 roku nazwa ta nie jest już wykazywana. Odcinek ulicy położony od północnej strony, na przełomie XVIII/XIX wieku był też określany nazwą Nicolaikirchstraße, a także Kirchenstraße. Natomiast odcinek południowy przy kościele św. Mikołaja na początku XIX wieku nazywano Poststraße, lub Winckelstraße:
    • Uliczka Kościelna
      - uliczka wymieniona w wykazie z 1777 roku jako Nicolaikirchstraße. Przebiegała na północ od kościoła św. Mikołaja, wzdłuż ogrodzenia dziedzińca kościelnego od ulicy Panieńskiej (Frauenstraße) do Targu Rybnego (Fischmarkt). Oficjalną nazwę ulicy Kościelnej z dodatkiem „Nicolai” (Nicolaikirchstraße) nosiła dlatego, iż podobną nazwę „Kirchenstraße” przyjęła pod koniec XVIII wieku ulica przylegająca do kościoła św. Gertrudy na Łasztowni (obecnie zwana ulicą Świętego Floriana. Po spaleniu kościoła św. Mikołaja nazwa została usunięta z wykazu ulic. [33];
    • Uliczka Pocztowa
      - Poststraße (1801), tak na jednym z planów z roku 1801 został nazwany fragment uliczki „Za Kościołem Świętego Mikołaja”, wiodący od Starego Ratusza do wylotu ulicy Wielkiej Odrzańskiej (Große Oderstraße). Nazwa tej ulicy może mieć związek z budynkiem poczty, mieszczącym się przy ulicy Wielkiej Odrzańskiej, który Ewa Gwiazdowska wymienia w omówieniu widoku Szczecina Seuttera z 1735 roku [34] Po spaleniu kościoła uległa jak inne likwidacji, w jej miejscu znajdują się schody przy północnym szczycie ratusza staromiejskiego oraz mur oporowy, powstały po podwyższeniu terenu obecnego Nowego Rynku;
      • Uliczka Zakątek
        - Winckelstraße (1801), inna nazwa wspomnianej wyżej uliczki Pocztowej, raz jeden wspomniana na planie miasta z roku 1801, biegła pod kątem od głównego wejścia prowadzącego do kościoła św. Mikołaja w kierunku budynku usytuowanego na narożniku Nowego Rynku i ulicy Siennej (Neuer Markt nr 1); prawdopodobnie jednak jest to potoczna nazwa (tzw. ludowa). Skądinąd wiemy, iż jedną z parcel na obszarze górnego Starego Miasta, położoną przy ulicy Popielarzy (Aschgeberstraße nr 6), oznaczono w 1776 roku nazwą „Dom w narożniku” (Haus im Winckel) [35].

Kościół św. Mikołaja zamieniony w 1806 roku na magazyn siana na potrzeby oddziałów francuskich okupujących Szczecin, spalił się w roku 1811 r. Po uprzątnięciu ruin w latach 18141816 pusty plac nazwano Nowym Rynkiem. Po 1945 roku wraz z Rynkiem Siennym określono go nazwą „Starego Rynku”, potem nazwę zmieniono na „Plac Rzepichy”. W latach 90. XX w. ponownie wróciła tu dawna nazwa „Nowy Rynek”, jednocześnie odtworzono jego południową pierzeję.

Targ Warzywny (obecny Targ Rybny)

Teren obecnego Targu Rybnego początkowo określany był nazwą Targu Maślankowego, następnie od połowy XVI wieku nazywany był Targiem Warzywnym, a w połowie XVIII w. Targiem Rybnym. W latach 1945-1950 nazywano go Rynkiem Rybackim, natomiast od 1999 roku powraca tu historyczna nazwa Targu Rybnego. Obszar tego targowiska rozpościerał się w kwartale ulic Frauenstraße, Mittwochstraße, Fischmarkt i Hünerbeinstraße, od skrzyżowania z ulicą Kurza Stopka do ulicy Środowej i obejmował również położone miedzy Targiem Rybnym i ulicą Panieńską ławy mięsne, tzw. „Jatki mięsne”. Ich średniowieczna łacińska nazwa „inferioribus macellis” (1344), czyli dolne jatki [36], czy późniejsza w języku śr. dolno-niemieckim „allernedderste scharre” (główne dolne jatki) [37], podkreślała ich położenie na terenie Dolnego Starego Miasta w odróżnieniu od tzw. górnych jatek (superioribus macellis, 1345) [38], położonych w górnej części miasta na terenie tzw. Targu Śmierdzącego w ciągu ulicy Mniszej, w języku śr. dolno-niemieckim określanych jako „baveste scharren” (górne jatki mięsne). [39]

  • Ławy mięsne
    - (łac. macella carnium inferiora, niem. Fleischscharren, także Fleischbänke); była to parcela położona po północnej stronie górnego odcinka dawnej ulicy Łataczy Garnków (Aschböterstraße), nosząca wg katastru szwedzkiego nr 41, a według wykazu numeracji ulicy Kurza Stopka („Hünerbenerstr”.), umieszczonego na planie z 1721 roku opisana pod nazwą „Fleischscharren” (po numerze 661). Główne wejście na teren jatek mieściło się od strony Targu Warzywnego. Można było tam wejść także od strony ulicy Panieńskiej. Nie znamy wyglądu zabudowy jatek, ale opis ław mięsnych w Gdańsku czy we Wrocławiu pozwala przypuszczać, iż stojące tu wcześniej drewniane kramów zastąpione zostały przez ceglane budy z ruchomymi blatami służącymi do zamykania na noc otwartych w dzień kramów. Z opisu szczecińskich jatek w szwedzkim katastrze wynika, iż usytuowana na ich terenie wewnętrzna uliczka rozdzielała dwa rzędy ław po osiem z każdej strony, zamknięte od strony Targu Warzywnego bramą usytuowaną pomiędzy kamienicami, a od strony ulicy Panieńskiej przesklepionym przejściem pod podzieloną na dwie części kamienicą należącą do Rady Miejskiej, z których jedna część stanowiła mieszkanie sekretarza sądu ławniczego Łasztowni, a druga pomieszczenia administracji ław mięsnych. Wchodząc na teren jatek od strony Targu Warzywnego jako pierwsza od strony zachodniej stała ława mięsna starszego cechu Kaspara Ramina, a dalej Kristiana Tyde, Samuela Lehmana, rzeźnika „partacza”, czyli będącego poza cechem Hansa Rosa, wdowy po Marquardzie, Hansa Plätnera, Imanuela Schmita i wdowy po Schefflersie, natomiast po wschodniej stronie Barthella Friesnera, Mikołaja Friesnera, Hansa Pudela, rzeźnika „partacza” Jakuba Schulta, Martina Warnera, Andreasa Kramera i Jakuba Voehta. [40] Z treści szczecińskich ksiąg adresowych (dalej określone jako AB) wynika, że jatki mięsne usytuowane tu były do 1837 roku (była to parcela Fischmarkt nr 964, którą jeszcze w 1856 roku określano jako teren po byłych jatkach). Po 1856 roku obszar ten został podzielony pomiędzy przyległe do siebie działki kwartału ulic Frauenstraße, Mittwochstraße, Fischmarkt i Hünerbeinstraße. Z kolei położona obok parcela należąca do ówczesnego targu Krautmarck (według katastru szwedzkiego nr 42), a także położone obok wejście na teren jatek bez numeru, to według AB do 1856 Fischmarkt nr 963-964, natomiast po 1856 Fischmarkt nr 6-5. Natomiast położona obok niej parcela przy Kurzej Stopce (Hünerbener Strass nr 43), to według AB do 1856 Aschweberstraße nr 962, po 1856 Fischmarkt nr 7. [41], należące m.in. do przekupniów zamieszkałych przy górnym odcinku ulicy Środowej zwanym „ulicą Przekupniów”.
  • Targ Maślankowy
    - Pierwsze wzmianki o Targu Maślankowym pochodzą z XV wieku (hottenmarkede, 1427, 1456, 1498), i tak był określany, co wynika z zachowanych dokumentów źródłowych, do mniej więcej XVI wieku, gdyż od tej pory mówi się tu już o Targu Warzywnym. Jego istnienie potwierdzają zapisy o „[usytuowaniu czegoś bliżej nie sprecyzowanego] przy kościele św. Mikołaja obok <targu maślankowego>” (bi S. Nicolawese by dem hottenmarkede, 1427) lub o „[pewnym] miejscu koło kościoła św. Mikołaja przy <targu maślankowym>” (up dem orde gegen S. Nicolaus kerke ouer up dem hottenmarkede, 1456) [42]. Według Fredricha, który powołuje się na zapis z księgi miejskiej z 1496 roku, wylot ulicy Garncarskiej, określonej w tym zapisie nazwą „Łataczy Garnków”, usytuowany był na Targu Maślankowym przy „dolnych straganach” (bi dem neddesten scharren, 1350), o których wspomniano w innym miejscu, że „[mając] po prawej stronie targ [zwany] <targiem maślankowym> idziemy w kierunku <rynku rybnego>)” (so man geit von deme hottenmarkede to der rechter hand na deme vischmarkede, 1498). Oczywiście zapisując w tekście dokumentu nazwę „vischmarke” pisarz miejski miał na myśli nazwę obecnego Rynku Warzywnego, a nie obecny Targ Rybny. Tu niezbędne wyjaśnienie, dolnoniemieckim wyrażeniem „hotte” określano skisłe mleko, jego serowatą część, także maślankę (Buttermilch) [43]. Z zapisów w księdze miejskiej wynika, że przy targu tym mieszkał w 1500 roku pewien wytwórca maślanki (hottenmaker), tu też sytuowano „miejsce /[na którym handlowano] masłem” (botterorth, 1511, 1535, botterorde, 1535) [44];
    • Maślane Miejsce
      - według Fredricha miejscem, przy którym handlowano masłem i jego przetworami, była narożna kamienica określana do 1945 roku Neuer Markt Nr. 8. Była to część Targu Rybnego usytuowana na styku obecnego Nowego Rynku i Targu Rybnego, o czym świadczy kolejny zapis: „obok domu w miejscu zwanym <maślanym miejscem> z tyłu kościoła Świętego Mikołaja” (up ere hus den botterorth genometh achter Sunte Nicolaus kerke, 1533). W innym miejscu mówi się tylko o: „budynku [usytuowanym] obok miejsca [zwanego] <maślanym miejscem>” (hus up dem botherorth, 1511), lub ogólnie „z tyłu <maślanego miejsca>” (achter dem botterorde, 1535)/.[45]
  • Targ Warzywny
    - po 1540 roku Targ Maślankowy wymieniany jest już w źródłach jako Targ Warzywny, co wynika z zapisów o „pewnym domu naprzeciw Targu Warzywnego [położonego] na tyłach kościoła św. Mikołaja” (ein hus jegen dem cruthmarkede hinter S. Nicolaus kerke up dem orde, 1540), a także o [pewnym] domu w miejscu [zwanym] Targiem Warzywnym [położonym] za kościołem św. Mikołaja (ein hus jegen dem cruthmarkede hinter S. Nicolaus kerke up dem orde, 1540), czy po prostu Targ Warzywny" (Krutmarkt, 1559).[46]

W połowie XVIII wieku władze pruskie zmieniły jego nazwę na Targ Rybny (Fischmarkt), jednocześnie zamieniając nazwę dotychczasowego Rynku Rybnego na Rynek Warzywny.

Rynek Rybny (obecny Rynek Warzywny)

Najstarszy targ przedlokacyjnego Szczecina, położony w centrum słowiańskiego podgrodzia, zwanego w średniowieczu kwartałem Chyżyńskim (Kessin), pomiędzy ulicami Środową i Rybaki, do połowy XVIII wieku zwany był Rynkiem Rybnym (forum piscium, 1306, vischmarkede, 1438, 1495, 1498, 1504, vischmarkt, 1499, 1500, fischmarkede, 1539, Fisch marck, 1594). W centralnym miejscu placu rynkowego stał pręgierz (Kaak), znany nam z widoków miasta Brauna/Hogenberga a także Kote/ Rollosa, który został usunięty w 1769 r. Wokół niego ustawione były lady targowe, m. in. 34 stragany mięsne (macella apud forum piscium, 1312), oraz stragany z pieczywem piekarzy niezrzeszonych (Brotscharn, (1659). Nazwę rynku Rybnego zmieniono w latach 20. XVIII w. na Rynek Warzywny (Krautmarkt), gdyż prowadzony tu niegdyś zasadniczy handel rybami z czasem przeniósł się na Nabrzeże Portowe, a rolę detalicznego targu rybnego przejął dawny Targ Warzywny położony obok kościoła św. Mikołaja, któremu władze pruskie nadały oficjalną nazwę Targu Rybnego. [47]

Przypisy

  1. Takie usytuowanie Rynku Siennego wynika z tego, iż w przed-lokacyjnym Szczecinie położony był tuż za umocnieniami słowiańskiego podgrodzia przy głównej drodze prowadzącej do przeprawy odrzańskiej, a także na zachód w kierunku zaplecza rolniczego miasta.
  2. T. Białecki, Historia Szczecina. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980. Wrocław, Warszawa, Kraków 1992, s. 70 – 71.
  3. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 15.
  4. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 92.
  5. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 92.
  6. Latem 2012 roku prywatny inwestor odsłonił pod nadzorem archeologa i konserwatora zabytków fundamenty tych kamienic, planując ich ponowną odbudowę, co nastąpiło w ciągu 2016 roku.
  7. Zob. regest nr 495 z 20 listopada 1809 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243-1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 343; także Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 80.
  8. Wyburzono kamienice usytuowane od strony rynku Heumarkt na parcelach Frauenstraße 866, 867 (w latach 1856-1880 Heumarkt 16-15, w latach 1880-1907 Frauenstraße 34a, w latach 1908-1945 Frauenstraße 30), a także kamienice położone na parcelach 865 i 864 od strony ulicy Schuhstraße (w latach 1857-1945 Schuhstraße 16-17), a następnie w 1833 roku położono kamień węgielny pod budowę budynku giełdy (Börse, (do 1945 roku Frauenstraße Nr. 30). Budowę ukończono w czerwcu 1836 r.; zob. Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin, portal sedina.pl (Historyczne Kalendarium Szczecina – Architektura cz. I, poz. 173, 174). Natomiast budynek odwachu zburzono prawdopodobnie dopiero w 1869 roku (do 1856 r. Frauenstraße 869, natomiast w latach 1857-1880 niezabudowana już od 1870 roku parcela określana była jako Heumarkt 13).
  9. Rejestr Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie, pow. Szczecin (miasto Szczecin) określa ten budynek jako „spichlerz z oficyną” przy ulicy Kurkowej 2 (poz. 101). W tym samym rejestrze w poz. 102 wymieniono kolejny spichlerz, przez niektórych zwany „małym spichlerzem” przy ulicy Kurkowej 3. Faktycznie jest to jednak budynek wchodzący w skład nie istniejącej zabudowy parceli położonej przy ulicy Panieńskiej (do 1856 roku określana jako Frauenstraße 875, w latach 1857-1907 Frauenstraße 32, natomiast w latach 1908-1945 Frauenstraße 27), będącej w czasach księstwa pomorskiego własnością bliżej nie określonego z nazwiska kanclerza książęcego. Na początku XIX wieku stanowił południową część budynku sierocińca gminy francuskiej usytuowanego na tyłach późniejszej szkoły francuskiej dla chłopców, która na tej parceli rozpoczęła działalność w 1844 roku, a w latach 1867-1887 zmieniła nazwę na „Barnimschule”, a następnie pod nazwą „Barnim-Mittelschule” po 1887 roku została przeniesiona na ulicę Unisławy 32-33.
  10. Zob. fragment Stadtmatrikel de 1565 w: H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2. Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 660.
  11. Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243-1856..., op. cit., reg. 496, s. 344.
  12. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel [tłum. na niem. Dirk Schleinert]. Verlag Ludwig, Kiel 2013, s. 188, także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., Th. 2. Bd. 8, s. 194.
  13. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern..., op. cit., s. 188, także Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin..., op. cit., reg. 497, s. 344-345.
  14. Die schwedische Landesaufnahme..., op. cit., s. 188.
  15. Tamże, op. cit., s. 188, także Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., reg. 501, s. 346-347.
  16. Die schwedische Landesaufnahme..., op. cit., s. 188, także Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., reg. 502, s. 347.
  17. Die schwedische Landesaufnahme..., op. cit., s. 188.
  18. Tamże, op. cit., s. 188, także Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., reg. 498, s. 345.
  19. Die schwedische Landesaufnahme..., op. cit., s. 188, także Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., reg. 499, s. 345-346. Wszystkie wspomniane tu regesty pochodzą z 20 listopada 1809 roku (nr 496-502).
  20. Por. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. ct., Th. 2. Bd. 8, s. 194.
  21. Zob. spis katastralny z 1706 roku (Kessin), s. 47 - tu plan, i s. 57 i n. - tu opis parceli. Oprócz wspomnianej tu wagi miejskiej, na parceli tej mieściła się łaźnia, będąca własnością miasta. Jej położenie znamy m.in. z zapisu o treści, cyt.: „na ulicy Panieńskiej naprzeciw łaźni [usytuowanej] pomiędzy [Wielkim] Dziedzińcem Miejskim a [...]” (in der frouen strate gegen dem bathstauen tuschen dem stadt haue und [...], 1535), a także kolejnego, cyt.: „nieopodal miejsca [zwanego] „ulicą przekupni” przy łaźni [będącej własnością] Rady” (up der hakenstrate orde by des rades badstauen, 1532); zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 50. Według Fredricha waga została ponownie przeniesiona w 1697 roku w dół ulicy Osiek, do furty wodnej, zwanej bramą Mariacką, skąd władze pruskie przeniosły ją na Łasztownię w 1723 roku obok Mostu Długiego. Fredrich nie wziął jednak pod uwagę, że jeszcze w 1706 roku budynek wagi stał przy ulicy Panieńskiej nr 32. Kolejny błąd popełnił Heinrich Berghaus, który z kolei cytując matrykułę Eliasa Schlekera, usytuował wagę po przeniesieniu z Dziedzińca Miejskiego na parceli przy Panieńskiej 24 (do 1856 roku określana jako Frauenstraße 878, w latach 1857-1907 Frauenstraße 29, natomiast w latach 1908-1945 Frauenstraße 24), jednocześnie podając, że było to mieszkanie burmistrza Stanisława Joachima Trendelenburga ((1768-1781), który rzekomo wspomniany był tam jeszcze w 1784 roku, a o którym wiemy od Fredricha (zob. hasło Kościół św. Mikołaja), iż mieszkał pod numerem 926 (późniejszy nr 32). By to bardziej pogmatwać sugeruje, że w tym samym domu (Panieńska 24; do ), w drugiej połowie XIX wieku mieszkał właściciel tej parceli majster blacharstwa i odlewnictwa cynku Schultz; por. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. ct., Th. 2. Bd. 8, s. 194; także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 57 i n.; również C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 96.
  22. Kara polegała na odsiedzeniu przez ukaranego określoną ilość godzin na wykonanym z drewna siedzisku (sollen die [...] versäumer mit dem esel [...] gestrafft werden), zob. Johann Christian Lünig, Corpus iuris militaris (Pars generalis). - Bd. II, Leipzig 1723, s. 1035, art. XXXIX.
  23. Zob. C. Fredrich, Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 80, 84.
  24. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit... op. cit., s. 15.
  25. W średniowieczu zwyczajowo chleb łamano, a nie krojono.
  26. Do jesieni 2008 roku stał w tym miejscu hotel „Arkona”.
  27. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche in Stettin. W: BSt NF Bd. XXIV/XXV. Stettin 1922, s. 68, także 85.
  28. Zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., s. 234, także 240.
  29. Dom ten według katastru z 1723 wykazywany jeszcze jako „sierociniec”, był już jednak w prywatnych rękach właściciela winiarni Schmidta, a następnie w 1777 roku farbiarza Witte, z kolei w 1784 szewca Bräuleina i jego spadkobierców, z których drukarz Ewald Gentzensohn po połączeniu domów nr 3 i 4., dokonał ich gruntownej przebudowy; H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., s. 211.
  30. Tamże, s. 242.
  31. Por. plan miasta Szczecina: Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, [wg:] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie.
  32. Por. plan miasta Szczecina: Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken... op. cit., także plan Grundriss der Stadt Stettin Wellnera z 1814 r.
  33. Na planie z 1811 roku oznaczona została nazwą „Kirchenstraße”; por. plan miasta Szczecina: Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken... op. cit.
  34. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001. s. 181; por. widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu: Stetinum celeberrima et munitißima Pomeranice Citerioris Metropolis de Emporium florentisimum. Cura et fumtibus Matthaei Seutteri. Sac. Cces. et Reg. Cathol. Majest. Geogr. Aug. Vindel, legenda, poz. 43 - wydaje się, że może to być jeden z budynków na parcelach przyległych do ulicy Hinter der Nicolaikirche (według planu z 1721 działki Große Oderstraße nr 725, 724, 723, z których po połączeniu dwóch działek (nr 723 i 724) powstała parcela oznaczona na planie z 1811 roku numerem 22, usytuowana na narożniku Wielkiej Odrzańskiej i Nowego Rynku (Große Oderstraße Nr. 18/20).
  35. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 57.
  36. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, dokument nr 1425, r. 1344.
  37. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 61.
  38. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch... op. cit., dokument nr 1345, r. 1345.
  39. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 61.
  40. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V., dem Landesarchiv Greifswald und der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Band 3: Stettin. Teil 3: Das Kessiner Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2013, s. 47, także 50 /tłum. na niem. Dirk Schleinert/.
  41. Dokładne ich położenie zobacz na szkicu w katastrze szwedzkim „Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände” Rep.6a. Bd. 69. Kesssin, s. 65.
  42. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., 58.
  43. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben Bd. II (G-L), s. 308.
  44. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 58.
  45. Tamże, 57.
  46. Tamże, 59.
  47. Tamże, s. 58 i n.


Bibliografia

  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Fredrich C., Die ehemalige Nikolaikirche in Stettin. W: BSt NF Bd. XXIV/XXV. Stettin 1922.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Bielecki T., Historia Szczecina. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980. Wrocław, Warszawa, Kraków 1992.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243-1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel [tłum. na niem. Dirk Schleinert]. Verlag Ludwig, Kiel 2013.
  • Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern). Bd. 69, Kessin [dostęp 2018-15-03]

Linki zewnętrzne (Portal sedina.pl)

Neuer Markt - Fotografia lotnicza z 1937 r., Małgorzata Wrzosek (Gonia)



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk