Ostrze kościane z Niezabyszewa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ostrze kościane z Niezabyszewa
Ostrze kościane z Niezabyszewa
Fot. Grzegorz Solecki i Arkadiusz Piętak
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania ok. 9600-4100 BC
Materiał kość
Wymiary {{{wymiary}}}


Ostrze kościane z Niezabyszewa, wykonane z kości śródstopia jelenia, odkryte w Niezabyszewie, gm. Bytów, pow. bytowski, woj. pomorskie. Jest to jeden z nielicznych przykładów sztuki społeczności łowiecko-zbierackich na Pomorzu. Przedmiot datowany jest na mezolit lub protoneolit (ok. 9600-4100 BC).

Opis

Jest to przedmiot trudny do zaklasyfikowania. W zależności od autora bywał interpretowany jako dłuto, sztylet, grot włóczni, motyka, kilof lub berło o znaczeniu symbolicznym. Zabytek pokryty jest ornamentem składającym się z 2 serii nacięć, częściowo nakładających się na siebie i układających w kratę, częściowo zatartych przy ostrzu. Długość zabytku wynosi 21,3 cm, szerokość 2,96 cm, grubość przy ostrzu 0,9 cm, zaś przy rękojeści 3,29 cm.

Przedmiot wykonano poprzez odcięcie jednej z główek kości śródstopia jelenia skośnie względem osi kości. Powstałą w ten sposób powierzchnię zeskrobano przy użyciu krzemiennych narzędzi. Jednocześnie z drugiej strony przebito lub przewiercono otwór przez główkę kości do jamy szpikowej. Otwór ten mógł służyć jako tuleja do osadzenia drewnianego trzonka. Cały zabytek został zagładzony przy użyciu krzemiennych narzędzi, o czym świadczą liczne ślady. Obecnie powierzchnia zabytku jest silnie wypolerowana. Nie jest do końca jasne, czy był to celowy proces, czy też może związane jest to z długotrwałym użytkowaniem przedmiotu, choć tę drugą hipotezę wzmacnia częściowe zniszczenie ornamentu w wyniku ścierania powierzchni zabytku. Na kości widoczne są ciemniejsze przebarwienia, które najprawdopodobniej są odciskami korzeni roślin. Tego typu zmiany barwy powierzchni są dosyć powszechne w przypadku zabytków znajdowanych w osadach organicznych, takich jak torf, czy gytia.

Detale ornamentu. Fot. Michał Adamczyk

Historia zabytku

Ostrze z Niezabyszewa jest zabytkiem o relatywnie dobrze udokumentowanej historii, jednakże uwaga ta odnosi się głównie do sposobu, w jaki zabytek trafił do zbiorów szczecińskich oraz jego dalszych losów. Odręczna notatka z dnia 19 lipca 1895 roku opisuje okoliczności nabycia zabytku przez szczecińskie Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde: „Superintendent Neumann dał nam pewien piękny i rzadki grot włóczni wykonany z kości, który został mu przekazany przez nauczyciela jako dar dla naszego muzeum, a znaleziony został na farmie Skibbego w dole z marglem”. Informację tę potwierdza wpis w księdze inwentarzowej Gesellschaft, która pod datą 14 lipca 1895 podaje opis zabytku zinwentaryzowanego pod nr 4193: „Kościany grot włóczni o dł. 21 cm, wygładzony i z ornamentem”. Jako miejsce znalezienia wpisano „odkrywka margla na posiadłości rolnika Bernharda Skibbe z Niezabyszewa, pow. bytowski”. W uwagach napisano „znaleziono na posiadłości Bernharda Skibbe z Niezabyszewa, dar nauczyciela Labudde przekazany przez superintendenta Neumanna”.

Jak wynika z treści powyższych dokumentów opisywany zabytek jest znaleziskiem przypadkowym. Wiadomo na pewno, że przedmiot znaleziony został w trakcie wydobycia margla. Choć dokładne miejsce nie jest opisane wprost, to jest ono możliwe do ustalenia pośrednio, na podstawie zachowanych informacji (posiadłość Bernharda Skibbe na terenie Niezabyszewa).

Niestety, nigdzie nie napisano kiedy dokładnie dokonano odkrycia. Możliwe są zatem dwa scenariusze: przekazanie zabytku do zbiorów Gesellschaft bezpośrednio po odkryciu, oraz przechowywanie zabytku przez jakiś czas w kolekcji lokalnej szkoły. Wydaje się, że druga możliwość jest bardziej prawdopodobna, na co wskazuje fakt przekazania zabytku przez miejscowego nauczyciela.

Detale ostrza. Fot. Michał Adamczyk

Kontekst znaleziska znany jest jedynie w ogólnym zarysie. Wiadomo, że zalegał on w warstwie margla, jednak brak informacji takich jak czy było to znalezisko pojedyncze, czy też może część większego zespołu oraz brak opisu dokładnej pozycji stratygraficznej znacząco utrudniają interpretację zabytku. Nie wiadomo zatem, czy zabytek trafił do zbiornika wodnego przypadkowo jako zguba, czy też został tam umieszczony w sposób celowy, a w tym ostatnim przypadku, to czy była to ofiara, czy też zbiornik funkcjonował jako śmietnik przy osadzie lub obozowisku.

Pod koniec II wojny światowej zabytek wraz z innymi najbardziej wartościowymi elementami zbiorów Muzeum został ewakuowany ze Szczecina. Ostatecznie trafił do Muzeum w Stralsundzie, skąd powrócił do Szczecina w drodze polsko-niemieckiej wymiany zabytków w latach 2009-2010. W roku 2019 zabytek badany był pod kątem znaczenia i symboliki sztuki mezolitycznej na terenie Polski. Badania realizowane były w ramach projektu prowadzonego przez dr hab. Tomasza Płonkę z Uniwersytetu Wrocławskiego.

Bibliografia

Źródła
  • Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka nr 143.
  • Dawna księga inwentarzowa, nr 4193.
  • Katalog kartkowy Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, nr 4193.
Literatura
  • Anonim, 1895, Zuwachs der Sammlungen, Monatsblätter 9/12: 187-188;
  • Bronisch, Gerhard, Ohle, Walter, Teichmüller, Hans, 1938, Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, Kreis Bütow, Stettin;
  • Galiński, Tadeusz, Dziewanowski, Marcin, Kowalski, Krzysztof, 2012, Epoka kamienia – katalog zabytków [w:] Kowalski, Krzysztof, Kozłowska-Skoczka, Dorota (red.), Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich, Szczecin: 81-100.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Michał Adamczyk