Pałac pod Globusem

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 772 z dnia 17 kwietnia 1976[1]
Pałac Grumbkowa
Pałac Grumbkowa
Wcześniejsze nazwy Pałac Pod Globusem
Lokalizacja Orła Białego 2
Data budowy 1723
[ Zobacz Pałac Grumbkowa na mapie.]


Geolokalizacja: 53.426098,14.554294


Pałac Grumbkowa (Pałac pod Globusem) - budynek o formach eklektycznych, wzniesiony na początku XVIII wieku, przy zach. pierzei niezabudowanego wówczas placu, zwanego Końskim Rynkiem (niem. Roßmarkt).

Historia obiektu

Rynek wytyczony był już w planie średniowiecznego miasta i zabudowany domami mieszkalnymi. Zabudowa ta została zniszczona częściowo w czasie oblężenia Szczecina przez Brandenburczyków w 1676 roku i przez Rosjan w 1713 roku. Po zakończeniu wojny północnej, za panowania Fryderyka Wilhelma I, przystąpiono do odbudowy miasta.

Jednym z pierwszych budynków, które powstały przy obecnym Placu Orła Białego, był tzw. "Pałac pod Globusem". Miał pełnić funkcję pałacu naczelnego prezesa i kanclerza Filipa Otto von Grumbkowa. Projekt budowli wykonał pochodzący z Langwedocji szef pruskiego korpusu inżynierskiego Piotr von Montarques, w 1723 r. Projektowana budowla miała zająć miejsce trzech dawnych parcel, tj. 37 metrów długości i 16 szerokości. W maju 1724 r. korektą planów pałacu zajął się szef cywilnego budownictwa pruskiego Filip Gerlach. On nadzorował budowę oraz był doradcą Grumbkowa w sprawach techn. Robotami muratorskimi zajął się berliński majster budowlany J. D. Leopold. Parkiety i stolarkę drzwiową wykonał berliński stolarz K. Wagner. Detal architekt, fasady wykonał nadworny berliński rzeźbiarz J. J. Glume. Kraty balkonowe wg projektu Gerlacha wykonał J. Ackermann i berlińczyk Lerchner. Prace wykończeniowe trwały do 1726 r.

25 października 1759 roku w pałacu przyszła na świat Sophie Dorothee Auguste Luise Prinzessin von Württemberg znana jako Maria Fiodorowna, cesarzowa Rosji.

W 1782 r. po wymarciu linii rodu von Grumbkow, pałac przeszedł w posiadanie szczecińskiego kupca J. Fr. Wietzlowa. Za jego czasów pałac remontowano i zmieniano nieznacznie dekorację fasady. Zasadniczych zmian dokonano w 1890 r., kiedy budynek zakupiło Towarzystwo Ubezpieczeń. Projekty budowlane, związane z adaptacją budynku do nowej funkcji wykonał i zrealizował szczeciński architekt F. Wichards. Ze starej budowli wykorzystano tylko częściowo mury obwodowe, zmieniając całkowicie stronę zewnętrzną oblicowując mury cegłą sylikatową i nową kamienną dekorację fasady. Zmianom uległ też układ przestrzenny budynku z dwu i pół traktowego na dwutraktowy. W przedłużeniu dawnej sali balowej wybudowano prostokątny w rzucie łącznik, który łączył budynek z nowo powstałym od zach. budynkiem, należącym również do Towarzystwa Ubezpieczeń. Zmieniono także dach z mansardowego na dwuspadowy. W takiej formie budynek przetrwał do dziś. Po wojnie mieścił się tu Ośrodek Szkolenia Partyjnego, w latach 1957-1970 i 1993-2002 w budynku znajdowało się Liceum Medyczne. Od roku 2010 w budynku funkcjonuje Akademia Sztuki.

Sytuacja

Budynek usytuowany w centralnej lewobrzeżnej części miasta, przy zachodniej pierzei Placu Orła Białego, w zwartej zabudowie kwartału ograniczonego od płn. ul. Łaziebną, od południa ul. Grodzką, od zachodu ul. Tkacką, fasadą - od strony wschodniej przylega do Placu Orła Białego.

Materiał, konstrukcja, technika

Budynek na fundamentach murowanych, ściany murowane z cegły i cegły pełnej ceramicznej, jasnej, na zaprawie cementowo-wapiennej. Kondygnacja pierwsza oraz detal architektoniczny kamienne. Więźba dachowa drewniana o konstrukcji stolcowo-kleszczowej. Stropy w części pomieszczeń płaskie drewniane, część zdobiona sztukateriami.

W kilku pomieszczeniach stropy belkowe i kasetonowe. W korytarzach sklepienia kolebkowe na gurtach z lunetami. Na klatkach schodowych sklepienia zwierciadlane z lunetami.

Posadzki na korytarzach i klatkach schodowych terakotowe, w pomieszczeniach drewniane - parkiet. Schody wewn. w hallu kamienne 3-biegowe, zbieżno-rozbieżne, balustrady kamienne tralkowe z profilowanymi poręczami i płycinowymi słupkami z marmurowymi kulami. Schody na drugą kondygnację kamienne, 2-biegowe, rozbieżne, z otwartą klatką, balustrady kamienne, tralkowe z profilowanymi poręczami i płycinowymi słupkami z marmurowymi kulami.

Drzwi zewn. wejściowe drewniane wielopłycinowe, zdobione metalowymi ćwiekami, 2-skrzydłowe z profilowaną listwą przymykówą, z drewnianym siemieniem i prostokątnym nadświetlem rozczłonkowanym półkolumienkami. Zawiasy francuskie, klamki metalowe w formie spiral. Drzwi wewn. drewniane, płycinowo-ramowe, 1 i 2-skrzydłowe w profilowanych opaskach, prostokątne. Nad drzwiami prowadzącymi do pomieszczenia przyległego do dawnej sali posiedzeń na drugiej kondygnacji - z nadprożem w formie mocno rozprofilowanego gzymsu, wspartego na konsolkach z lwimi maskami. Drzwi pomieszczenia usytuowanego na osi traktu przedniego drugiej kondygnacji - opierzane snycerką o motywach roślinnych. Drzwi pomieszczenia usytuowanego w przednim trakcie trzeciej kondygnacji - opierzane częściowo snycerką o motywach roślinnych i ornamentem plecionkowym. Drzwi w żłobkowanych opaskach z konsolami wspierającymi mocno rozprofilowane nadproże. Drzwi dawnej jadalni na trzeciej kondygnacji opierzane dekoracją o formach architektonicznych.

Okna drewniane, skrzynkowe. Okna pierwszej kondygnacji elewacji frontowej 2-dzielne, ze szczeblinami poziomymi, słupek z plecionkowym ornamentem i konsolką. Siemię przesunięte ku górze. Nadślemienie zamknięte półokrągło ze szczeblinami pionowymi. Pozostałe okna elewacji frontowej oraz okna trzeciej kondygnacji elewacji tylnej 2-dzielne, 4-podziałowe, 2-poziomowe. Profilowane siemię przechodzące, przesunięte ku górze, prostokątne nadślemienie. Słupek zdobiony plecionką i konsolką. Okna pierwszej i drugiej kondygnacji elewacji tylnej 12-podziałowe, 3-poziomowe, 4-dzielne, prostokątne, okna ostatniej kondygnacji 1-kwaterowe, zamknięte odcinkowo.

Rzut

Rzut budynku

Rzut budynku zamknięty w kwadracie. Dwa prostokątne skrzydła wsch. i zach. połączone na środku częścią na planie kwadratu. Po obu stronach środkowego skrzydła od półn. i południa dziedzińce na planie kwadratu. Skrzydła dwutraktowe. Budynek zryzalitowany w trzech środkowych osiach elewacji frontowej i tylnej.

Bryła

Budynek od strony frontowej 3-kondygnacyjny, od elewacji tylnej z dodatkową kondygnacją mezzanina. Budynek podpiwniczony, z użytkowym poddaszem, usytuowany kalenicowo, dach dwuspadowy.

Styl

Budynek o formach eklektycznych.

Elewacje

Ryzalit i tympanon ryzalitu

Frontowa 11-osiowa, 3-kondygnacyjna. Dolna kondygnacja boniowana, dwie pozostałe licowane jasną cegłą z kamiennym detalem. Elewacja z 3-osiowym pseudoryzalitem na środku. Na poziomie drugiej kondygnacji w pseudoryzalicie usytuowany balkonik z kamienną balustradą z okulusami. Balkonik wsparty na czterech konsolach. Od poziomu balkoniku wyprowadzone cokoły czterech pilastrów w porządku jońskim, artykułujących pseudo-ryzalit. Między pilastrami w dwóch poziomach umieszczone są trzy okna - środkowe szersze. Nad oknami bocznymi dolnego poziomu profilowany gzyms z roślinną girlandą. Wyżej roślinne wieńce z kaduceuszem, ujęte w kwadratową ramę. Ponad oknami bocznymi wyższego poziomu na okrągłych trójząb i płomień ujęty błyskawicami. Nad oknem środkowym dolnego poziomu profilowany gzyms z roślinnymi festonami i kartuszami po bokach. Wyżej, w przestrzeni międzyokiennej płycina w roślinnym ornamencie z anielską główką na środku. Okno wyższego poziomu w profilowanej gierowanej opasce, zwieńczonej girlandą i płyciną flankowaną lwimi maskami. Pseudoryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem w kroksztynowym gzymsie. Powierzchnia tympanonu zdobiona kartuszem z przedstawieniem Gryfa. Kartusz ujęty girlandami z owoców. Kartusz wsparty na kobiecej masce.

Klatka schodowa

Po jednej stronie kartusza przedstawienie kaduceusza, zwojów lin, skrzyń i beczki. Po drugiej stronie kotwica i knagi. Tyrapanon zwieńczony przedstawieniem globusa wspieranego przez lwy. Na przyległych do tympanonu cokołach, po obu jego stronach, ustawione są trzy wazy zdobione roślinnymi ornamentami. Dolna kondygnacja pseudoryzalitu podkreślona na środku portalem. Ponad drewnianą stolarką drzwiową kamienne siemię zdobione roślinnym ornamentem i wsparte na konsolkach. Nadślemię przeszklone, zamknięte półokrągłym łukiem z kluczem zdobionym maską z głową mężczyzny.

Po obu stronach portalu po dwa okna w jednoosiowym układzie. Okna dolne prostokątne zwieńczone płyciną z kluczem na środku, zdobioną liśćmi dębowymi. Ponad płyciną mocno rozprofilowany gzyms parapetowy małych okienek zamkniętych odcinkowo. Pierwsza kondygnacja w pozostałych osiach rozczłonkowana półokrągło zamkniętymi oknami. Pod każdym oknem mocno występujący przed lico gzyms parapetowy, wsparty po bokach na konsolach. Między konsolami rozpięte skrzydlate maszkarony. Druga kondygnacja rozczłonkowana prostokątnymi oknami wspartymi na wspólnym gzymsie podokiennym. Bezpośrednio pod każdym oknem, na jego szerokość prostokątna płycina z motywem geometrycznym złożonym z trzech kół spiętych klamrami. W przestrzeniach ornament roślinny. Każde okno w profilowanej opasce, ujętej po bokach roślinną konsolką, zwieńczone trójkątnym profilowanym naczółkiem. Powierzchnia naczółka zdobiona płyciną wspartą dekoracyjnie na łezkach z motywem roślinnym i z dekoracyjną, centralnie wyeksponowaną muszlą. Po bokach płyciny rozetki. Trzecia kondygnacja rozczłonkowana prostokątnymi oknami, ujętymi w profilowane gierowane opaski z mocno rozprofilowanymi gzymsami nadokiennymi i parapetowymi wspartymi na konsolkach.

Elewacja wieńczona gzymsem kroksztynowym wspierającym ażurową attykę rozczłonkowaną kolumienkami i cokołami. Skrajne cokoliki wspierają wazony z ornamentem roślinnym. Elewacja zdobiona ponadto metalowymi kratami okiennymi w pierwszej kondygnacji. Kraty o ornamencie roślinno-cęgowym. Portal flankują dwie latarnie wsparte na metalowej konstrukcji o roślinnym ornamencie. Elewacja tylna i elewacje dziedzińca opracowane płasko, zdobione zmienną kolorystyką cegły. Elewacje rozczłonkowane w czwartej kondygnacji prostokątnymi oknami z odcinkowymi nadłuczami. Elewacja na kroksztynowym gzymsie cokołowym, zwieńczona profilowanym gzymsem kroksztynowym. Na osi środkowej drugiej kondygnacji elewacji zach. jednokondygnacyjny łącznik na słupie.

Wnętrze

Korytarze, klatki schodowe i niektóre pomieszczenia zachowały pierwotny wystrój. Szczególnie interesująca jest otwarta przez dwie kondygnacje, reprezentacyjna klatka schodowa, z tralkową balustradą. Nad klatką schodową zwierciadlane sklepienie z pasami sztukaterii o motywach roślinnych rokokowych - na poziomie drugiej kondygnacji. W części pomieszczeń sztukaterie o roślinnych motywach rokokowych i naśladujące kasetony. W dawnej sali posiedzeń zachował się drewniany strop kasetonowy o fantazyjnym geometrycznym rysunku. Niektóre pomieszczenia zachowały drewniane boazerie płycinowe z architektonicznym wystawkami (dawna sala posiedzeń na drugiej kondygnacji). Interesującym elementem jest wielobarwny piec kaflowy w sali jadalnej, z nastawą o formach architektonicznych z kolumienkami i płyciną z kartuszem i rokokowym ornamentem. Całość wieńczy mocno rozprofilowany gzyms. Część pomieszczeń zachowała oryginalne stolarki drzwiowe, często z dekoracyjnymi nadprożarami o formach architektonicznych.

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 772 (decyzja Kl.I.6801/4/76 z dnia 17 kwietnia 1976, nazwa na liście: pałac ob. szkoła).

Galeria

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml




IES64.png
Hasło powstało w oparciu o materiały udostępnione przez Zachodniopomorski Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków