Parafie kościelne w średniowiecznym Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Parafie kościelne w średniowiecznym Szczecinie powstały w ciągu XII wieku i XIII wieku. Z powstałych w tym czasie świątyń cztery uzyskały prawa parafialne: kościół św. Piotra, kościół św. Jakuba, kościół św. Mikołaja i kościół Najświętszej Marii Panny. [1]

Granice parafii średniowiecznego Szczecina

Historia

Pod koniec XII wieku na terenie obszaru miejskiego Szczecina istniały dwa kościoły, ufundowany w 1124 roku kościół św. św. Piotra i Pawła [2], oraz ufundowany w 1186 roku kościół św. Jakuba, który po poświęceniu przez biskupa kamieńskiego Zygfryda w kwietniu 1187 stał się kościołem parafialnym dla powstałej w międzyczasie gminy niemieckiej (ecclesìa Theutonicorum). [3] W grudniu 1237 roku książę Barnim I przyznając gminie niemieckiej uprawnienia sądowe nad miastem Szczecin (oppidum Stetin), postanowił jednocześnie, że wszyscy osiadli wewnątrz obwarowań i murów miejskich osadnicy niemieccy, należą do parafii kościoła św. Jakuba położonego poza miastem (omnes Teutonici infra munìcionem et vallum /.../ ad ecclesiam Santi Jacobi extra ipsum opidum sitam pertineant). [4] Dotyczyło to również już istniejących i powstałych w przyszłości kaplic. [5] Natomiast Słowianie mieszkający w wioskach poza obwarowaniami należą do parafii kościoła św. św. Piotra i Pawła, położonego poza murami (Sclavi vero infra municionem positi /.../ requirant ad ecclesiam Santi Petri, que sita est extra munitionem). [6] Ci spośród Słowian mieszkających na gruntach miasta po lewej stronie drogi prowadzącej do Prenzlau [7], należeli do parafii św. Jakuba, a ci po prawej do parafii św. św. Piotra i Pawła (omnes etami ville, que sunt slavica in rue posite, et que sunt ad levam manum regie vie versus Premizlawe ad sanctum Jacobum pertineant, et que ad sanctum Petrum). [8] Tego samego dnia, 28 grudnia 1237 roku, Barnim I postanowił przekazać opactwu benedyktynów z St. Michaelsberg [1] w Bambergu patronat nad parafią kościoła św. św. Piotra i Pawła i wszystkimi innymi parafiami, które zamierzał utworzyć w przyszłości. [9] Decyzji tej jednak nie wykonano, a raczej wycofano się z niej, gdyż w lutym 1243 r. Barnim ufundował klasztor żeński panien cysterek, położony pomiędzy płynącym w kierunku Odry źródłem a fosą miejską. [10], Jednocześnie przydzielił klasztorowi otaczający go teren i nadał patronat nad kościołem św. św. Piotra i Pawła (z wioską Drzetowo na własność i dziesięciny z Kołbaskowa, Caminz i Pommelen), nad kaplicą Najświętszej Marii Panny (z wioską Güstow na własność, dziesięciny z Ladentin i Barnisławia [11], oraz roczną rentę 4 marek w srebrze), a także nad kościołem św. Mikołaja z parafią miejską (ecclesia S. Nicolai cum parochia ciuitatis), obejmującą istniejące do 1243 roku właściwe civitas, tj. suburbium słowiańskie i niemieckie (tj. osiedle kolonistów niemieckich). [12] Z kolei w 1261 roku Barnim I ustanowił przy kościele św. Piotra kapitułę kolegiacką, której przekazał szczeciński kościół św. św. Piotra i Pawła i pozostałe dwie świątynie, które dotychczas były pod opieką klasztoru żeńskiego, oraz kościoły w Garz, Penkun etc. [13] Przyznając kapitule patronat nad kościołem św. św. Piotra i Pawła, kaplicą św. Mikołaja oraz kaplicą NMP, potwierdził jednocześnie klasztorowi wcześniejsze nadania oprócz ofiar z w/w kościołów, które scedował na rzecz kapituły. [14]

Tab. 1. Średniowieczne parafie szczecińskie


Z przypisanych w 1243 r. klasztorowi cysterek szczecińskich kościołów, tylko kościół św. św. Piotra i Pawła pozostał kościołem parafialnym, stąd też jego proboszcz został jednocześnie plebanem klasztoru, co od początku wynikało z jego położenia na terenie parafii św. Piotra. [15] Natomiast pozostałe świątynie utraciły prawo określania się mianem „kościoła”, stąd w roku 1261 i w latach następnych pojawia się dla nich w dokumentach określenie „kaplica”, a ich duchownych wymieniano jako wikariuszy plebana-proboszcza kościoła św. Piotra, który już w połowie XII wieku wymieniany był jako pleban całego miasta /Szczecina/ (plebanus in urbe, prepositus Stetinensis). [16] Kościół św. Mikołaja, nazwany „miejskim kościołem parafialnym” jeszcze w 1373 roku określany był jako kaplica, a także później nie posiadał prawa pogrzebu wynikającego z uprawnień kościoła parafialnego. [17] Kaplica NMP występuje po raz ostatni w 1268 roku (capellarum gloriosae virginis beatae Mariae), a ponieważ w tym czasie potwierdzona jest już obecność kościoła Mariackiego, to nasuwa się wniosek, że są to dwie różne świątynie, w czym utwierdzają nas posiadłości i przydzielone dziesięciny z wiosek wymienione już w 1243 roku. [18]

W międzyczasie w 1263 roku Barnim I ustanawia kapitułę przy budowanym na terenie grodu książęcego kościele Mariackim. [19] Kolegium kapituły jeszcze 20 października 1265 r. określane było mianem kapituły św. Piotra (praeposito et capitulo sancti Petri), ale już w 1266 roku kapitułą przy kościele NMP (capitulo ecclesiae sanctae Mariae in Stettin), gdyż w tym roku kościół Mariacki był już ukończony. [20] Przyznanie kanonikom przez Barnima I terenu wokół kościoła Mariackiego, oraz nie do końca jasny status kapituły, spowodowało, że przeor Teyno z kościoła św. Jakuba wszczął w lipcu 1268 roku spór z plebanem Johannem (Joannes plebanus sancti Petri in Stettin) [21] z kościoła św. św. Piotra i Pawła o granice swojej parafii. Biskup kamieński Hermann rozstrzygnął spór w następujący sposób: „ci, którzy mieszkają po prawej stronie drogi prowadzącej na wprost od domu Konrada Koufmana do narożnego domu Heinricha v. Schonenwerdera, i dalej do bramy Młyńskiej i położonej tam fosy miejskiej, powinni należeć do parafii św. Piotra. Natomiast ci, którzy mieszkają po lewej stronie tej drogi powinni należeć do parafii św. Jakuba”. [22] Tak ustalone granice parafii uległy kolejnej zmianie w 1277 roku, kiedy przy ufundowanej w 1263 roku kolegiacie Mariackiej założono nową parafię miejską Najświętszej Marii Panny obejmującą obszar dawnego grodu książęcego i wzgórza zamkowego. [23]

Granice parafii miejskich

Do końca 1237 roku koloniści niemieccy mieszkający w i wokół miasta należeli do parafii przy kościele św. Jakuba, natomiast Słowianie do parafii przy kościele św. św. Piotra i Pawła. Po 1237 roku osadnicy oraz rodzimi mieszkańcy Słowianie, mieszkający wewnątrz obwarowań miejskich stanowili już jedną wspólną gminę miejską i należeli do dwóch różnych parafii, parafii św. Jakuba i parafii św. św. Piotra i Pawła, natomiast obszar dawnego grodu książęcego był wyłączony spod jurysdykcji kościelnej.

Po ustanowieniu w 1243 roku kapituły przy kościele św. św. Piotra i Pawła dotychczas ustalone granice parafii uległy znaczącej zmianie.

Z trwale oznaczonych w 1237 roku granic parafii teren dawnego grodu książęcego dołączono w 1249 roku do parafii św. św. Piotra i Pawła. W 1277 roku obszar ten stał się częścią nowo powstałej parafii Najświętszej Marii Panny przy kościele Mariackim. W dolnym mieście, dawnym słowiańskim i niemieckim civitas, określanym dotąd nazwą suburbium (nazwanym później Kwartałem Chyżyńskim /Kessin-Viertel/), przy wybudowanej ok. 1238 roku kaplicy św. Mikołaja wykształciła się parafia św. Mikołaja (ecclesia S. Nicolaicum parochia ciuitatis). [24] Natomiast Słowianie zamieszkujący wschodnią część dawnego grodu książęcego posiadali do 1242 roku osobną parafię przy kaplicy Najświętszej Marii Panny. [25] Obydwie (czyli parafia przy kaplicy św. Mikołaja i parafia przy kaplicy NMP), w lutym 1243 roku zostały wchłonięte do parafii przy kościele św. św. Piotra i Pawła. [26]
Na koniec książę Bogusław IV wraz z braćmi Barnimem II i Ottonem I dołączyli w 1283 roku do parafii przy kościele Mariackim mieszkańców Łasztowni, wyspy położonej po drugiej stronie Odry naprzeciw miasta Szczecina (insula trans oderam ex opposito civitatis Stetin). Jednocześnie stwierdzili, że dotyczy to również przebywających na niej wszystkich obcokrajowców, oraz, że w przypadku, gdyby został tam założony nowy kościół, to patronat nad nim przekazują kapitule przy kościele Mariackim. [27] Fakt ten w 1384 roku stał się powodem kolejnego sporu wywołanego przez przeora Borcharda (Borchardus de Dasbach) z kościoła św. Jakuba. [28] Spory o granice parafii były toczone przez wszystkie szczecińskie kościoły parafialne aż do momentu wprowadzenia reformacji, i właściwie do końca nie zostały zażegnane. [29]

Parafia miejska kościoła św. Jakuba

Do parafii św. Jakuba w okresie przedlokacyjnym i po lokacji należał teren miasta położony po lewej stronie dawnej drogi prowadzącej z obszaru "Nowy Rynek" osią ulicy Grodzkiej i Tkackiej w kierunku południowym [30]:

  • granica północna parafii biegła południową stroną ulicy Koński Kierat do narożnika ulicy Farnej,
  • dalej ulicą Farną w kierunku południowym do ulicy Grodzkiej i przez ulicę Grodzką w dół ulicy Szewskiej do Rynku Siennego,
  • stąd południową stroną Rynku Siennego do ulicy Osiek,
  • i dalej południową stroną ulicy Osiek do nabrzeża Odry i wzdłuż nabrzeża w kierunku południowym. [31]

Parafia kościoła św. św. Piotra i Pawła

Do parafii miejskiej przy kościele św. św. Piotra i Pawła w okresie przedlokacyjnym i po lokacji należał teren miasta położony po prawej stronie dawnej drogi prowadzącej z południa w osi ulicy Tkackiej i Grodzkiej przez obszar "Nowego Rynku" i dalej wzdłuż osi ulicy Staromłyńskiej do narożnika Placu Żołnierza: [32]

  • granica południowa parafii biegła południową stroną Placu Żołnierza w kierunku wschodnim,
  • dalej wzdłuż fosy zamkowej do ulicy Panieńskiej, w tym domy przy Panieńskiej nr 5-8, i 49,
  • obejmowała obszar Dziedzińca Klasztornego z położonym na nim klasztorem żeńskim cysterek,
  • i dalej ulicą Lazurową do nabrzeża Odry, i wzdłuż nabrzeża w kierunku północnym.

Parafia miejska kościoła św. Mikołaja

Do parafii św. Mikołaja należała:

Parafia miejska Najświętszej Marii Panny

Do parafii przy kościele farnym Najświętszej Marii Panny należy:

  • wschodnia strona ulicy Staromłyńskiej,
  • północna strona "Nowego Rynku" i ulicy Koński Kierat,
  • cała ulica Kuśnierska do ulicy Panieńskiej,
  • odcinek ulicy Grodzkiej przylegający do zamku
  • obszar zamku,
  • ulica Rycerska,
  • ulica Korsarzy i dalej wzdłuż południowej strony Placu Żołnierza do ulicy Staromłyńskiej.

Pozostałe kościoły i kaplice szpitalne

Oprócz wymienionych tu kościołów parafialnych, w obrębie murów średniowiecznego miasta i na jego przedmieściach istniały:

Przypisy

  1. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005, s. 172.
  2. A. Magierski, J. Wikarjak, Pomorze zachodnie w żywotach Ottona. Warszawa 1979, s. 103, także przyp. 37, por. Anonim (zakonnik z Prüfening), Żywot z Prüfening Ottona biskupa bamberskiego (Vita Prieflingensis II 13); inny autor żywotów, Ebon jako patrona kościoła wymienia tylko św. Piotra (Ebo III 1, Ebo III 15).
  3. PUB I, dokument nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n.; także PUB I, dokument nr 119 z 1191 r. (b. d.), s. 91 i n.
  4. PUB I, dokument nr 348 z 28 grudnia 1237 r., s. 261 i n.
  5. PUB I, 348, s. 262.
  6. PUB I, s. 262.
  7. Przęsław, Przęcław (łac. Prenzelaw, Premizlawe, Primislave, Primslaw, niem. Prenzlau) - pierwsze z miast w księstwie lokowane przez Barnima I w 1234/1235; zob. T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Tom II (Księga 3 i 4). Szczecin 2005, s. 374.
  8. PUB I, s. 262; wspomniana w dokumencie droga, to tzw. „droga przęcławska”, wchodząca w skład starego szlaku handlowego przebiegającego z południa Europy na północ. Wiodła od wylotu przyszłej Bramy Passawskiej przez obszar rynku forum novum do wylotu przyszłej Bramy Młyńskiej; zob. hasło Droga przęcławska w: Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, tom I. Wyd. Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, s. 208.
  9. PUB I, dokument nr 349 z 28 grudnia 1237, s. 262.
  10. Obszar na którym powstał klasztor, a potem przebiegająca po nim ulica, do 1945 roku określano nazwą Klosterhof (Dziedziniec Klasztorny).
  11. Co prawda lokalizacja kaplicy NMP do dzisiaj nie została rozwiązana, to istnieją przesłanki, że kaplica ta mogła być usytuowana na wzgórzu zamkowym, tj, w miejscu, gdzie później ufundowany został kościół św. Ottona; zob. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 60-61, przyp. 2., także J.L. Quandt, Stettin zur wendischen Zeit. W: BSt AF Bd. XXIII. Stettin 1869, s. 123 i n. Wg J.M. Piskorskiego lokalizacja kaplicy NMP do dzisiaj nie została rozwiązana; zob. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego... op. cit., s. 171.
  12. PUB I, dokument nr 415 z 25 lutego 1243 r., s. 327 i n.
  13. PUB II, dokument nr 698 z 18 kwietnia 1261 r., s. 78 i n.
  14. PUB II, dok. 699 z 18 kwietnia 1261 r., s. 79 i n.
  15. J.L. Quandt, Stettin zur wendischen Zeit... op. cit., s. 119.
  16. Tamże, s. 119; zob. także PUB I, dok. 511 z 7 marca 1250 r., s. 398 (tu pleban Henryk, prepozyt szczeciński, czyli „głowa duchownych Szczecina” /Henricus prepositus Stetinensis/).
  17. Tamże, s. 119.
  18. Tamże, s. 119.
  19. PUB II, dokument nr 740 z 8 lipca 1263 r., s. 108 i n.
  20. Zob. PUB II, dok. nr 785, s. 137, oraz PUB II, dok. nr 810 z 27 września 1266 r.
  21. Pleban-proboszcz kościoła św. Piotra w latach 1244-1271, a także kaplic św. Mikołaja i NMP; zob. J.L. Quandt, Stettin zur wendischen Zeit... op. cit., s. 120, oraz s. 127, także H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 495.
  22. PUB II, dok. nr 865 z 23 lipca 1268 r., s. 196 i n.; w decyzji biskupa Hermanna zawarty jest opis drogi powstałej w miejscu wału otaczającego od południa gród książęcy, określanej obecnie nazwą Koński Kierat. Biegła od domu Konrada Koufmana, położonego na rogu ulicy Farnej naprzeciw wylotu ulicy Kuśnierskiej, do domu Heinricha v. Schonenwerdera położonego na rogu ulicy Staromłyńskiej, gdzie łączyła się z tzw. drogą przęcławską, przebiegającą po osi ulicy Staromłyńskiej i dalej przez otwór w wale, czyli przez przyszłą Bramę Młyńską, zob. J.L. Quandt, Stettin zur wendischen Zeit...op. cit., s. 127 i n.
  23. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego... op. cit., s. 172.
  24. Dokument z roku 1237 nie wspomina kaplicy św. Mikołaja, ani tym bardziej kościoła o tym wezwaniu, należy przypuszczać, że kaplica powstała pomiędzy 1237 a 1243 rokiem; por. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego... op. cit., s. 171.
  25. J.L. Quandt, Stettin zur wendischen Zeit...op. cit., s. 133.
  26. PUB I, dok. nr 415.
  27. PUB II nr 1261 z 26 maja 1283, s. 493.
  28. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins... op. cit., s. 46, tamże przyp. 4; także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 246 i n.
  29. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego... op. cit., s. 172. Wspomniany wyżej spór o wpływy na terenie Łasztowni na korzyść kościoła Mariackiego został co prawda rozstrzygnięty m. in. w wyniku układu zawartego na dworze książęcym Warcisława X i Eryka II w dniu 6 września 1469 roku (tzw. „Warnower Vertrag”) pomiędzy miastem a prowizorami Fundacji Mariackiej; zob. H.Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern... op. cit., s. 627, także przyp. 1; por. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 341, tamże przyp. **. Jednak w dokumencie wydanym z okazji przekazania przez biskupa kamieńskiego Erazma przeorowi Johannowi Kunhofferowi kościoła św. Jakuba wraz z należącymi doń kościołami, kaplicami i dobrami ziemskimi wymieniono również kaplicę św. Gertrudy.
  30. Droga ta była fragmentem tzw. „drogi przęcławskiej”.
  31. Strona południowa ulicy Osiek miała możliwość wyboru przynależności do parafii św. Mikołaja lub do parafii św. Jakuba; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 43.
  32. Do parafii przy kościele św. św. Piotra i Pawła należały również wszystkie wioski położone na szczecińskich polach na zachód i północ od wspomnianej wyżej drogi.


Bibliografia

  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 1. Abt. 1: Robert Klempin: 786-1253. Regesten, Berichtigungen und Ergänzungen zu Hasselbach's und Kosegarten' s Codex Pomeraniae diplomaticus. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1868.
  • Quandt J.L., Stettin zur wendischen Zeit. W: BSt AF Bd XXIII. Stettin 1869.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 1: Robert Klempin: 1254-1278. Regesten, Berichtigungen und Ergänzungen zu Hasselbach's und Kosegarten' s Codex Pomeraniae diplomaticus. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1881.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Magierski A., Wikarjak J., Pomorze zachodnie w żywotach Ottona. Warszawa 1979.
  • Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, tom I. Wyd. Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999.
  • Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska XVI wieku. T. 2. (Księga 3 i 4). Szczecin 2005.
  • Piskorski J.M., Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk


Parafie rzymskokatolickie w Szczecinie przed 1945