Patynki ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Patynki ze Szczecina
Patynki ze Szczecina
Patynka znaleziona w budynku nr 11/15 (źródło Cnotliwy E. 1994). Rys. H. Bona
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 2. poł. XIII wieku
Materiał drewno, skóra


Patynki ze Szczecina – zabytki archeologiczne z badań Pracowni Archeologicznej PP PKZ w Szczecinie pod kierunkiem dr E. Cnotliwego, zdeponowane w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Patynki to typ obuwia ochronnego nakładanego na nogi obute w cieńsze trzewiki skórzane. Miały one zabezpieczać stopy przed wilgocią i błotem powszechnie zalegającym na niebrukowanych średniowiecznych ulicach. Nazwa tego typu obuwia pochodzi od francuskiego słowa patin, oznaczającego trzewik o grubej podeszwie (ale też płozę czy łyżwę). W polskich publikacjach często występuje pod nazwą trepów.

Ze Szczecina pochodzą 2 egzemplarze patynek (z czego jeden to półwytwór drewnianej podeszwy). Obydwa zostały znalezione w wykopie usytuowanym w zachodniej części kwartału 5, który wyznaczają ulice Środowa, Panieńska, Warzywna i Rynek Warzywny. Pierwszy z nich, zachowany w całości odkryto w południowym pomieszczeniu budynku oznaczonego nr 11/15 (warstwa XXIk), drugi (nie wykończony) wydobyto z latryny nr 4/VI (warstwa III).

Patynka z budynku 11/15. Wymiary: drewniany spód: długość 25,3 cm, szerokość w pięcie 7,8 cm, szerokość przodu 7,7 cm, wysokość przy pięcie 8,1 cm (wraz z podkówką), wysokość przodu 6,1 cm, grubość w podbiciu 2 cm. Została wykonana na prawą nogę. Składa się z dwóch części: spodniej składającej się z drewnianej podeszwy o dwóch podstawkach i wierzchniej skórzanej przyszwy. Podeszwę wystrugano z miękkiego, lekkiego drewna liściastego. Ma zaokrąglony przód (nosek z nieznacznym przesunięciem na lewo) i piętę oraz minimalne wcięcie od strony podbicia. Podstawki, przedzielone głębokim, łukowato sklepionym wcięciem, rozmieszczono na przodzie i pod piętą ( ta wyraźnie masywniejsza od pierwszej). Od strony wewnętrznej są lekko wydrążone (nieco głębiej ta pod piętą). Były wzmocnione żelaznymi podkówkami, z których zachowała się tylko jedna – pod piętą. Wykonano ją z grubej (do 0,5 cm) taśmy o szerokości 1 cm (na końcach) do 1,5 cm (pośrodku). Przybito ją siedmioma gwoździami o wydłużonych główkach (0,5 x 1,7 i 0,6 x 1,3 cm) i krótkich prostokątnych w przekroju kolcach. Takich samych gwoździ używano do przybijania podków końskich. Z drugiej podkówki przetrwały tylko kolce gwoździ żelaznych, którymi ją przymocowano. Górna część podeszwy została lekko wyprofilowana dla lepszego ułożenia stopy i wyraźnie nachylona ku przodowi. Wierzch patynki tworzyła dwuczęściowa przyszwa otwarta z przodu, otaczająca przegub stopy i zszyta na środku pięty. Składały się na nią dwa trójkątne kawałki skóry, z których jeden zaopatrzony był w dwa paski z dziurkami, do drugiego zaś przyszyto żelazne sprzączki (zachowały się tylko ramy bez kolców). Brzeg przyszwy przeszyto ściegiem „za igłą”. Drewniana podeszwę połączono z przyszwą przy pomocy gwoździ o płasko rozkutych główkach. Miejsce mocowania wzmocniono żelazną taśmą, co miało zapobiegać rozdzieraniu się skóry. Budynek, w którym znaleziono trep należy do największych (ponad 100 m2 powierzchni) z odkrytych obiektów mieszkalnych na Podzamczu. Opierając się na stratygrafii i próbkach dendrochronologicznych wyznaczono 3 fazy użytkowe zawierające się między latami 1244 a 1280. Patynka została znaleziona w warstwie datowanej na 1262–1270.

Półwytwór patynki z latryny nr/VI (źródło Cnotliwy E. 1994). Rys. H. Bona

Półwytwór podeszwy patynki został znaleziony w latrynie. Wymiary: długość 27 cm, maksymalna szerokość w miejscu podbicia 9,6 cm, szerokość pod piętą 6,5 cm, wysokości: przodu 7,4 cm, tyłu 7 cm, podstawek: przedniej 5 cm, tylnej 5,5 cm, szerokość podstawek: z przodu 4,2 cm, z tyłu 3,7 cm. Również wykonana jest z miękkiego, lekkiego drewna liściastego. Podeszwa miała być przeznaczona do lewej nogi. Uformowano już spiczasty, lekko ścięty w prawo przód wydłużony pod duży palec, niewielkie wcięcia w podbiciu i zaokrągloną piętę oraz wygładzono górną powierzchnię. Od spodu wycięto dwie prostokątne w przekroju podstawki rozmieszczone w miejscu największej szerokości stopy pod środkiem pięty. Spód nie został wygładzony. Nie wiadomo z jakiego powodu zaniechano wykończenia wyrobu. Na podstawie analizy dendrochronogicznej próbek drewna z latryny określono, że półwytwór mógł powstać najwcześniej około połowy XIV wieku.

Patynki rozpowszechniły się na terenie całej Europy, również w Polsce, już w XIII wieku i przetrwały w swojej formie aż do początku XVI wieku. Szczecińskie egzemplarze należą do najstarszych tego typu znalezisk archeologicznych na naszych terenach. Rozwój tej formy obuwia polegał zarówno na zmianach skórzanego wierzchu (przyszwy jedno i dwuczęściowe o zróżnicowanych krojach), jak i na przekształceniach drewnianego spodu, co jest widoczne na przykładzie opisywanych zabytków. Polegały one na coraz silniejszym, asymetrycznym przewężaniu na wysokości podbicia, na formowaniu coraz to bardziej spiczastych i wydłużonych czasem do przesady nosków, ale przede wszystkim na zmianach w usytuowaniu podstawek (przesunięcie w kierunku środka stopy i środka pięty), co znacznie ułatwiło poruszanie. Stosowano również podeszwy wykonane z dwóch klocków drewnianych łączonych paskiem skóry, co czyniło ruchomą przednią część patynki. Dla zwiększenia wytrzymałości podkuwano podstawki żelaznymi podkówkami.

Na Pomorzu Zachodnim trepy nie są znane z okresu przed połową XIII wieku. Istnieje domniemanie, że ta nowa forma obuwia pojawiła się wraz z osadnikami niemieckimi.

Bibliografia

  • Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. S. Kozakiewicz, Warszawa 1996, s. 306.
  • Ceynowa Beata, Późnośredniowieczne patynki gdańskie z badań na Wyspie Spichrzów, [w:] "Pomerania Antiqua", t. XIX (2004), s. 139-154.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Późnośredniowieczne obuwie ochronne z badań na Podzamczu w Szczecinie, "MZP", t. 40 (1994), s. 201-210.
  • Gutkowska-Rychlewska Maria, Patynki z Pyrzyc na tle mody obuwia średniowiecznego, "RSMNK", t. IX (1968), s. 33-40.
  • Wywrot-Wyszkowska Beata, Późnośredniowieczne patynki z lokacyjnego Kołobrzegu, "Przegląd Archeologiczny", t. 50 (2002), s. 103-110.





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Anna Uciechowska-Gawron