Philipp Dulichius

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Philipp Dulichius
kompozytor
Data urodzenia 18 grudnia 1562
Miejsce urodzenia Chemnitz
Data śmierci 24 marca 1631
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Kościół Mariacki w Szczecinie
Tytuły i nagrody Kantor Pedagogium Szczecińskiego, Professor et Musicus
Narodowość niemiecka
Pseudonim {{{pseudonim}}}


Philipp Dulichius (Deulich, Deilich, Teilich, Dulich, Dulichs) (1562-1631) – kompozytor, kantor.

Życiorys

Philipp Deulich (Dulichius) urodził się w Chemnitz jako syn Caspara Deulicha - handlarza suknem, oraz Margarety z domu Grützelmann. Ochrzczony został w chemnickim kościele św. Jakuba. Tam też, będąc uczniem szkoły łacińskiej, otrzymał pierwsze lekcje muzyki od kantora kościoła św. Jakuba, Andreasa Gotthardta, pochodzącego ze Świdnicy. Z pierwszym nauczycielem łączyły przyszłego kompozytora więzy rodzinne - był on mężem starszej siostry młodego Philippa, Justiny.

Nazwisko rodowe Deulich znane było w różnych wersjach. Dulichius to forma zlatynizowana ( z łacińską końcówką -us, co było wówczas w Niemczech, lecz również i w Polsce częstą praktyką), ale też zawierająca w swym rdzeniu element grecki. Nawiązuje do nazwy geograficznej Dulichium - małej wysepki położonej u wybrzeży Itaki, wspomnianej w Odysei Homera. Jest to więc nazwisko symboliczne. Jak się później okazało, życiowa odyseja Philippa Dulichiusa po kilku młodzieńczych podróżach znalazła swoją przystań w Szczecinie.

W roku 1579 jako Philippus Deulich Chemniciensis został immatrykulowany na Uniwersytecie w Lipsku, a rok później w Wittenberdze. Na obu uczelniach kształcił się także jego starszy brat, Caspar, późniejszy rektor szkoły łacińskiej w Żytawie. Choć nie jest znany przebieg studiów Philippa, to jednak jest pewne, że otrzymał on rzetelne wykształcenie muzyczne. Niektórzy historycy przypuszczają, że młody Dulichius mógł zgłębiać tajniki sztuki kompozytorskiej podczas studiów wyjazdowych we Włoszech, ale wciąż pozostaje to nieudowodnione, a jego pobyt we Włoszech jest tylko niepewną hipotezą.

W 1587 roku Dulichius przyjechał do Szczecina, gdzie wstąpił na służbę u księcia pomorskiego Jana Fryderyka. Uzyskał stanowisko kantora Pedagogium Szczecińskiego z zaszczytnym tytułem Professor et Musicus. Do jego obowiązków należało muzyczne kształcenie gimnazjalistów i przede wszystkim kierowanie muzyką na dworze książęcym (Jana Fryderyka, Bogusława XIII i, od 1606, Filipa II szczecińskiego), oraz w kościele Mariackim. Stanowisko swoje utrzymał przez 43 lata, prawie do śmierci.

Pod koniec XVI wieku Dulichius nabył w Szczecinie wolno stojący dom, co wpędziło go w kłopoty finansowe. Na wiele lat pogorszył się jego status materialny. W 1602 z powodu kłopotów finansowych rozpoczął starania o uzyskanie bardzo dobrze opłacanego stanowiska kościoła mariackiego w Gdańsku. Na przełomie lat 1604-1605 przebywał przez kilka miesięcy w Gdańsku, gdy jednak jego starania o uzyskanie posady w tym mieście okazały się jednak bezskuteczne, powrócił do Szczecina.

Pracował jako kantor, pedagog, kompozytor, rzeczoznawca i rozjemca w środowisku szczecińskich muzyków. Krótkotrwały okres poprawy w życiu kompozytora został przerwany przez kryzys wywołany wojną trzydziestoletnią.

W roku 1630 Philipp Dulichius wydał zbiór swych dzieł i na święta Bożego Narodzenia zrezygnował z urzędu kantora. W następnym roku zmarł – pochowany został w szczecińskim kościele Mariackim. Jego grób, podobnie jak cały budynek kościoła, nie dotrwał do naszych czasów.

Za życia kompozytora kilkakrotnie wydawano jego utwory, głównie w zbiorach Opus musicum, Prima pars centuriae i Secunda pars centuriae. Współcześni cenili go i stawiali w jednym rzędzie z najbardziej cenionymi kompozytorami tamtych czasów, jego utwory były wykonywane m.in. w Dreźnie.

Prawdopodobnie do naszych czasów nie przetrwał żaden wizerunek Dulichiusa. Znany jest jednak jego herb rodowy.

Przy kościele św. Jakuba w Chemnitz, mieście urodzenia Dulichiusa, wmurowana jest tablica pamiątkowa z łacińskim napisem PHILIPPUS DULICHIUS CHEMNITZENSIS, Illustris Pedagogii Stetinensis Musicus (Pilipp Dulichius z Chemnitz, słynny muzyk Pedagogium Szczecińskiego).

Twórczość

Po śmierci kompozytora jego dziedzictwo muzyczne szybko zostało prawie zupełnie zapomniane, lecz w dużej części ocalało w zbiorach archiwalnych i bibliotekach. W drugiej połowie XVII w. i w XVIII w. pojawiają się jedynie pojedyncze wzmianki o Dulichiusie w piśmiennictwie muzycznym. Dopiero ok. 1890 w środowisku muzykologów zwrócono ponownie uwagę na dzieła Dulichiusa. O uznaniu dla rangi kompozytora świadczy przydomek muzyczny „Pomorski Orlando di Lasso” (Ein pommerscher Lassus), używany przez współczesnych Dulichiusowi, a ponownie użyty w 1896 w tytule artykułu muzykologicznego Rudolfa Schwartza. Utworom Dulichiusa poświęcono także tomik pomnikowej muzycznej serii wydawniczej „Denkmäler Deutscher Tonkunst” w roku 1907. Długo jeszcze jednak musiało czasu minąć, aż utwory Dulichiusa stały się obecne w życiu koncertowym, zwłaszcza że dopiero w drugiej połowie XX wieku miała wzrosnąć popularność muzyki dawnej wśród wykonawców i melomanów.

W cięgu 43-letniej pracy na stanowisku kantora w Szczecinie (wliczając w to kilkumiesięczny pobyt kompozytora w Gdańsku) powstały wszystkie zachowane kompozycje Dulichiusa. Muzykolodzy piszą zwykle o około 250 zachowanych utworach Dulichiusa, z czego ogromna większość to motety wokalne (a capella) i wokalno-instrumentalne. Ewentualne różnice w podawanej liczbie utworów wynikają z braku kompletnego katalogu dzieł Dulichiusa, a ilość może się wahać też np. ze względu na warianty autorskie (różne opracowania tego samego motetu), utwory niepewnego autorstwa, czy też utwory dopiero odkrywane albo zalegające w rękopisach. Większość utworów Dulichiusa zostało wydanych za jego za życia w Szczecinie, niektóre także w Lipsku, Dreźnie i w Gdańsku. Utwory w rękopisach zachowały się m.in. w zbiorach we Wrocławiu i w Zwickau.

Dulichius pisał motety pięcio-, sześcio-, siedmio-, i ośmiogłosowe, pozostające pod wpływami polifonicznej muzyki niderlandzkiej, oraz twórczości Orlanda di Lasso. Wszystkie zostały napisane do tekstów biblijnych w języku łacińskim, sporadycznie niemieckim. Otfried von Steuber podaje, że na 232 zachowane motety Dulichiusa tylko około dziesięciu zostało napisane do tekstów niemieckich, pozostałe mają teksty łacińskie. W większości utworów ośmiogłosowych i części siedmiogłosowych kompozytor stosuje wenecką technikę polichóralną. Choć Dulichius żył i tworzył na przełomie dwóch epok, jego muzyka utrzymana jest w duchu późnego Renesansu, nie stosuje wczesnobarokowych „nowinek”. Sam był ewangelikiem, ale nie używał raczej w swoich utworach, popularnych wówczas opracowań protestanckich pieśni chorałowych. W całej twórczości Dulichiusa opracowania melodii chorałowych występują tylko sześć razy.

W utworach polichóralnych, punktem wyjścia jest dla Dulichiusa czterogłosowy chór a capella, stanowiący integralną całość i zestawiany z drugim czterogłosowym chórem. Zespoły te najczęściej kontrastują miedzy sobą brzmieniem i rejestrem (dzięki różnemu składowi głosów) i występują naprzemiennie albo łączą w tutti, co różnicuje siłę brzmienia. Te dwa zabiegi są podstawową zasadą konstrukcji jego utworów.

W budowie formalnej wielochórowych kompozycji Dulichiusa zazwyczaj można wyodrębnić trzy części:

  1. wstęp - poszczególne głosy I i II chóru wchodzą pojedynczo, imitacyjnie, łącząc się na koniec w tutti
  2. rozbudowana część główna, w której chóry współzawodniczą ze sobą
  3. końcowe tutti, o zagęszczonej polifonii, zwieńczenie kompozycji.

Dulichius stosuje również zaawansowaną retorykę muzyczną, np. podkreśla szczególnie ważne słowa przez rozdrobnienie wartości rytmicznych, szerszy ambitus i melizmatykę, bogato zdobi słowa opisujące śpiew czy grę, używa chromatyki dla zobrazowania wyrazów o negatywnym znaczeniu, albo ilustruje tekst „kształtem” melodii (góra - fraza o łukowym kształcie, dzień - melodia ruchliwa rytmicznie, o dużym ambitusie, noc - muzyka statyczna, o równomiernym rytmie).

Datowanie motetów Dulichiusa jest w dużej części możliwe - datę powstania da się przy najmniej w przybliżeniu ustalić, jeśli wynika z dedykacji poszczególnych utworów lub całych zbiorów. Najważniejsze datowane zbiory dzieł Dulichiusa to:

  • 1588 Carmen musicum
  • 1589 Cantiones quinques senis vocibus
  • 1590 Philomusicis omnibus [...] octonarum vocum
  • 1593 Harmoniae aliquot septenis vocibus
  • 1598 Fasciculus novus [...] quinarum vocum
  • 1599 Novum opus musicum [...] quinarum vocum
  • 1607 Prima pars centuriae octonum & septenem vocum
  • 1608 Secunda pars centuriae [...]
  • 1610 Tertia pars centuriae [...]
  • 1612/13 Quarta pars centuriae [...]
  • 1630 Primus tomus centuriae senarum vocum

Ostatni tom motetów pozostał niedokończony - kompozytor zawarł w nim 36 utworów (planował napisanie stu). Pracę nad nim przerwała choroba i śmierć autora.

Literatura

  • Kompozytorzy szczecińscy, tom I, pod red. Eugeniusza Kusa, Mikołaja Szczęsnego i Edwarda Włodarczyka, Szczecin 2003, ISBN 83-916790-4-7, str. 26, 85-100
  • Encyklopedia muzyczna PWM, część biograficzna c-d, red. Elżbieta Dziębowska, PWM, Kraków 1984, ISBN 83-224-0223-6
  • Otfied von Steuber: Philipp Dulichius - Ein Pommerscher Lassus', w książeczce do płyty CD Philipp Dulichius, Sacred Motets/Moteten, wyk: Weser-Renesaince, dyr. Manfred Cordes, ISBN 3-7618-1607-3

Dyskografia

W 2008 roku nagrano płytę CD, poświęconą wyłącznie twórczości Dulichiusa.

  • Weser-Renaissance, Manfred Cordes - Płyta monograficzna Philipp Dulichius - Motety sakralne, CPO 777 352-2, 2008, nagranie 18 motetów:


    • Querite orimum regnum
    • Benedic anima mea Dominum
    • Christus humiliavit semetipsum
    • Anni nostri sicut aranea
    • Ecce quomodo moritur iustus
    • Iustorum animae in manu Dei
    • Nolite solliciti
    • Magister, licetne censum dare
    • Ecce quam bonum
    • Lobet den Herren, alle Heiden
    • Deus noster refugium
    • Cantate Domino
    • Beatus homo
    • Dixit lesus discipulis suis
    • Beati qui habitant in domo
    • In domo patris
    • Gaudens gaudebo in Domino
    • Lobet und preiset den Herren

Oprócz tego pojedyncze motety Dulichiusa dostępne są na niektórych płytach z muzyką dawną, m.in.:

  • Ensemble Amarcord - Nun komm der Heiden Heiland (9. Pastores loquebantur inter se), Raumklang Records, RKap 10205
  • Ensemble Villancico - The Källunge Codex 1622 (1. Exultate justi in Domino), Sjelvar Records HB, SJECD 19
  • Ensemble Weser-Renaissance Bremen - Festive Hanseatic Music (7. Omnis caro ut foenum, 8. Da pacem Domine), CPO Records, CPO 999 782-2
  • Ensemble Weser-Renaissance Bremen - The Spirit of the Renaissance (13. Gloria Patri qui creavit nos), Cpo Records, CPO 999 29-4

Linki zewnętrzne

Nuty:




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Wojciech Kral