Pieniądz na Pomorzu Zachodnim

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pieniądz na Pomorzu Zachodnim

Na Pomorzu Zachodnim, po stosunkowo długim okresie posługiwania się monetą obcą (dirhemami arabskimi, denarami zachodnioeuropejskimi i polskimi), oficjalne mennictwo rozwinęło się dopiero pod koniec XII w. Zanik napływu monet obcych i rozszerzająca się lokalna wymiana towarowo-pieniężna stwarzały konieczność zaistnienia lokalnego pieniądza.

Początki związane były z pojawieniem się u schyłku XI w. na lokalnym rynku monet wzorowanych na zachodnioeuropejskich denarach. Były to prymitywne, zarówno pod względem wizerunków, jak i wybicia, denary znane w literaturze jako tzw. naśladownictwa łupawskie. Nazwa pochodzi od odkrytego pod koniec XIX w. wielkiego skarbu (ok. 15 kg) w Łupawie w pow. słupskim. Pierwsze oficjalne denary opatrzone imionami książąt Bogusława I i Kazimierza I wybite zostały ok. 1170 r. najpewniej w Usedom (Uznam). Początkowo władcy bili monety w stołecznych ośrodkach i centrach gospodarczych: Kołobrzegu, Szczecinie, Prenzlau (Przęcław), Demmin (Dymin) i Kamieniu, później rozszerzyli produkcję na większą liczbę warsztatów.

Po pierwszym okresie mennictwa denarowego (ok. 1170- ok. 1190) nadeszła epoka książęcych beznapisowych denarów i denarów jednostronnych, zwanych brakteatami.

W 2. poł. XIII w. rozpoczęli również bicie anonimowych denarów i brakteatów biskupi kamieńscy. W Kołobrzegu i Kamieniu Pomorskim biskupi przez ponad sto lat produkowali monety z symbolami swej władzy, pastorałem i mitrą. Szybki rozwój gospodarczy miast pomorskich w XIII i XIV w. umożliwił im pozyskanie praw menniczych w drodze kupna lub nadań książęcych.

W 1345 r. przywilej menniczy otrzymał Szczecin. Przez całe średniowiecze działało na Pomorzu Zachodnim w różnych okresach kilkanaście mennic miejskich. W porównaniu z masową produkcją pieniądza przez miasta (denary, kwartniki, witeny, grosze), średniowieczne mennictwo książąt pomorskich było bardzo słabe, a emisje niewielkie.

Dopiero za panowania Bogusława X mennictwo pomorskie uległo zasadniczym zmianom. Władca po zjednoczeniu w 1479 r. Księstwa Pomorskiego, w trosce o dochody, odebrał miastom uprawnienia mennicze, a w celu lepszej kontroli emisji ograniczył liczbę mennic do trzech – Szczecina, Dąbia i Gartz an der Oder (Gardziec n. Odrą). Powstał bimetaliczny system monetarny oparty na srebrnych brakteatach, witenach, szelągach i bogusławach oraz złotych guldenach. Zjednoczenie mennictwa nie było pełne, gdyż mimo reformy Stralsund (Strzałów) bił własną monetę z przerwami aż do 1763 r.

Następcy Bogusława X zorganizowali system monetarny na nowych zasadach, wykorzystując do bicia monet srebro, złoto i miedź. Pomimo podziału kraju (1532) i osłabienia władzy centralnej umowa podziałowa zakładała prowadzenie wspólnej polityki monetarnej. Podporządkowanie Księstwa Pomorskiego bezpośrednio cesarzowi zobowiązywało władców do przestrzegania prawodawstwa monetarnego Rzeszy. Prawo zezwalało na funkcjonowanie jednej mennicy w Szczecinie. Jednak wspólną monetę wybijali krótko (1580-1584) tylko Ernest Ludwik i Jan Fryderyk. Uruchomione w obu księstwach nielegalne mennice w Wolgast (Wołogoszcz), Franzburg (Nowopole), Barth (Bard), Darłowie i Koszalinie oraz zła jakość pieniądza bilonowego (groszy i podwójnych szelągów) przyczyniły się do długotrwałego kryzysu monetarnego, który w latach 20. XVII w. przybrał formę hiperinflacji (okres zwany Kipper und Wipper). Gwałtownie rosnące ceny srebra sprawiły, iż mennictwo pomorskie przeżywało kłopoty podobne, jak większość państw Rzeszy Niemieckiej. Dewaluacja najbardziej popularnych i masowo bitych szelągów podwójnych nie przełamała kryzysu monetarnego. Otrzymały one wartość nominalną niższą o połowę i były masowo kontrasygnowane (stemplami z symbolami miast) przez największe miasta pomorskie. Naprawę systemu przyniósł dopiero cesarski patent z 1623 r., mocą którego waluta inflacyjna zredukowana została do 90% i ostatecznie wycofana z obiegu.

W kolejnych latach panowania Bogusława XIV mennice ponownie biły, dobrej jakości, grube gatunki monet. Szczególnie liczne były emisje talarów i dukatów. Dramat sytuacji polegał na tym, że była to produkcja skierowana na płatności dla cesarskich wojsk stacjonujących na Pomorzu podczas wojny trzydziestoletniej, a nie na poprawę finansów księstwa. Najciekawsze kompozycyjnie były monety okolicznościowe ostatnich Gryfitów upamiętniających ważne wydarzenia, najczęściej śmierć panującego i członków jego rodziny.

Śmierć Bogusława XIV w 1637 r. doprowadziła do wygaśnięcia dynastii Gryfitów. Księstwo Pomorskie, zgodnie z wcześniejszymi zapisami, zostało w 1648 r. podzielone między Szwecję i Brandenburgię.
Wschodnia część dawnego księstwa została ściśle związana z państwem brandenburskim i włączona do nowego systemu monetarnego. Asymilacja przebiegała bez oporu, elektorzy często umieszczali na grubych nominałach gryfa i tytuły pomorskie, podkreślając w ten sposób swe roszczenia do całego Pomorza. Otwarta w 1689 r. mennica w Stargardzie biła krótko monety wg systemu brandenburskiego. Jedynym wyróżnikiem tych emisji są inicjały Siegmunda Danniesa, dzierżawcy i mincmistrza mennicy stargardzkiej.

W zachodniej części władcy szwedzcy kontynuowali pomorskie mennictwo. Pomorze szwedzkie, pomimo uzyskanego statusu prowincji, w sprawach menniczych podlegało niezmiennie Rzeszy. Królowie szwedzcy w uruchomionej w 1640 r. mennicy w Szczecinie bili początkowo jedynie wyższe nominały srebrne: półtalary, talary, podwójne talary i złote dukaty wg pomorskiego systemu monetarnego. W 2. połowie XVII w. zmniejszenie się importu srebra amerykańskiego i szybko rosnące ceny tego kruszcu (konkurencja rozwijającego się rzemiosła artystycznego) doprowadziły do rozkładu systemu menniczego Rzeszy Niemieckiej. Załamała się jedność i obowiązująca od 1559 r. 9-talarowa stopa mennicza. Na Pomorzu wprowadzono w 1690 r. lżejszą, 12-talarową stopę menniczą (stopa lipska). Stabilizacji miała służyć nowa jednostka monetarna – srebrny gulden (wartości 2/3 talara). Tendencje inflacyjne nie zniknęły, a masowa produkcja prawie bezwartościowych szelągów (1/48 talara) przyczyniła się do kolejnego kryzysu (tzw. mały Kipper und Wipper). Zdeprecjonowane szelągi masowo były kontrasygnowane przez największe miasta pomorskie – Stralsund, Anklam, Greifswald i Szczecin. W 1697 r. nastąpiła ich dewaluacji i wymiana na podwójne grosze.

Po klęsce Szwecji w III wojnie północnej i utracie Szczecina w 1713 r. nowo zorganizowana mennica króla Szwecji została umiejscowiona w Stralsundzie (Strzałów) – nowej siedzibie władz szwedzkich na Pomorzu. Mennica strzałowska uruchomiona została dopiero w 1758 r., emitując początkowo drobne nominały, szelągi i grosze. Innowacją były ponadlokalne monety złote – adolfdory (5 talarów bitych w złocie). Po raz ostatni szwedzkie monety na Pomorzu zostały wybite w 1808 r.

W 1814 r. szwedzka część Pomorza przeszła w ręce duńskie, a rok później weszła już w obręb państwa pruskiego. Władze pruskie w uruchomionej w 1753 r. mennicy na zamku książąt pomorskich w Szczecinie emitowały monetę pruską: 1/3, 1/6, 1/2, 1/48 talara oraz tynfy. Ostatnim akcentem produkcji pieniądza na Pomorzu były emisje monet i bonów zastępczych, tzw. notgeldów w okresie I wojny światowej i po jej zakończeniu. Wydawcami były przeważnie miasta, nierzadko również zakłady produkcyjne, spółki kupieckie, a nawet prywatni przedsiębiorcy. Pomorskie notgeldy z okresu wielkiej inflacji (1921-1922), ze względu na bogatą szatą graficzną, szybko stały się przedmiotem kolekcjonerstwa. Po ich ostatecznym wycofaniu w 1924 r. na Pomorzu Zachodnim w obiegu był pieniądz państwowy – do 1945 r. – niemiecka marka, a po włączeniu tych ziem do Polski – złoty polski.

Zobacz też



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Genowefa Horoszko