Pieniądz zastępczy miasta Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pieniądz zastępczy miasta Szczecina
Pieniądz zastępczy miasta Szczecina
500 miliardów marek, Szczecin, 1923 (jednostronny), fot. M. Pawłowski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 1923


Pieniądz zastępczy miasta Szczecina w latach 1917-1922

Systematyka

Pieniądze zastępcze obiegające w Szczecinie w latach 1917-1922 dzielą się na dwie podstawowe grupy:

  1. emisje miejskie oraz
  2. emisje związanych ze Szczecinem instytucji oraz emisje prywatne.

Grupę 1. można podzielić na dwie podgrupy:

1.1 pieniądz metalowy oraz
1.2 bony, którą można podzielić dalej na odmiany:
1.2.1 bony stricte obiegowe oraz
1.2.2 emisje komercyjne.

W podobny sposób można podzielić grupę 2.
2.1 pieniądz metalowy,
2.2 bony,
2.2.1 bony obiegowe,
2.2.2 bony komercyjne.

Grupa 1. , podgrupa 1.1 – pieniądz metalowy

Znane są trzy wydania monet z 1917, 1918 i 1920 r.
Monety z lat 1917 i 1918 miały nominał 5 i 10 fenigów, kształt ośmioboczny i bito je w cynku. Monetę z 1918 r. o nominale 50 fenigów miała kształt czworoboku z zaokrąglonymi narożami i wybito ją w żelazie (znana jest również wersja w cynku). Monety 1920 r. wartości 5, 10 i 50 fenigów w formie trzynastopłatkowej rozety wybito w cynku.

Grupa 1. Podgrupa 1.2. odmiana 1.2.1 – bony obiegowe

Pierwsze papierowe pieniądze zastępcze wartości 50 fen. ukazały się w 1917 r. Kolejna emisja nastąpiła w 1918 r. a bony opiewają na 5, 10 i 20 marek. Bon wartości 20 marek w 1922 r. wraz z postępem inflacji przedrukowano na 100 marek. W miarę rozkręcania się spirali inflacji w sierpniu 1923 r. na rynku pojawiły się bony o nominałach 50 000, 100 000, 500 000, 1 mln i 5 mln marek. W październiku 1923 r. wypuszczono bony wartości 10, 20, 50 i 100 mld marek, a w listopadzie kolejną hiperinflacyjną emisję wartości 100 mld oraz 500 mld i 1 bln marek. Bony inflacyjne drukowane były w pośpiechu, zwykle jednostronnie i wygląd wielu z nich nie jest dokładnie rozpoznany. W październiku 1923 r. bony inflacyjne wydała również Rada Powiatu Randow z siedziba w Szczecinie. Opiewały one na kwoty 5, 10, 20, 50, 100 i 500 mld marek. Podobnie jak hiperinflacyjne bony Szczecina, tak i emisje Rady Powiatu Randow wymagają głębszych badań.

W połowie listopada 1923 r., w odpowiedzi na zapotrzebowanie na pieniądz, który nie ulegał by deprecjacji, miasto Szczecin wspólnie z Miejska Kasą Oszczędnościową wydało bony o nominałach 10 i 20 złotych fenigów oraz 1,05 , 2,10 i 4,20 złotej marki. Nietypowe nominały bonów wynikały z urzędowo ustalonego kursu marki w stosunku do dolara i aktualnej ceny złota. W grudniu 1923 r. bony o nominałach 1,05 , 2,10 i 4,20 złotej marki wypuścił Zarząd Prowincji Pomorze.

Grupa 1. Podgrupa 1.2. odmiana 1.2.2 – bony komercyjne

Emisja pierwszych bonów adresowanych do kolekcjonerów, tzw. portowa, miała miejsce w 1921 r. Na rewersach bonów wartości 25, 50, 75 fenigów znalazły się widoki szczecińskiego portu. W tym samym roku wydano kolejne bony wartości 25, 50, 75 fenigów, tzw. serię z żaglowcami (na stronie głównej), posiadająca na rewersach wizerunki zasłużonych szczecinian. Prawdopodobnie wkrótce dokonano częściowych przedruków wspomnianych bonów. Emisję „portową” zaopatrzono w nadruk DAS GEBOT DER STUNDEN HAT MICH GEFUNDEN, zaś emisję z żaglowcami w nadruk: SO KNAPP DAS BROT/ SEEFAHRT IST NOT. W 1921 r. ukazała się seria bonów wydana przez Radę Powiatu Okręgu Randow, mieszczącej się w Szczecinie o nominałach 25, 50 75 fenigów. Umieszczono na nich zabytki lub obiekty przemysłowe, charakterystyczne dla poszczególnych miejscowości okręgu, a na wiodącym bonie ich herby. Bonom tym zgodnie z trendami inflacyjnymi nadano w 1923 r. nowe wartości 50 000, 1 mln i 5 mln marek, co w zasadzie nie zmienia ich komercyjnego charakteru.

Grupa 2. podgrupa 2.1. odmiana 2.1.1 – prywatny pieniądz metalowy

Szczeciński prywatny pieniądz metalowy związany był przede wszystkim z firmami handlowymi. Większość znanych specjalizowała się w branży spożywczej. Monety trudno precyzyjnie datować ze względu, na brak roku emisji.

Najbardziej znanymi emitentami szczecińskich prywatnych pieniędzy metalowych byli J. Wapulski oraz R. Karstadt którzy na użytek własnych firm wypuścili bite w cynku ośmioboczne monety 1, 2, 5 i 10 fenigowe. R. Karstadt, dodatkowo wprowadził do obiegu nominał 50 fenigowy w cynku i 1 fenig bity w żelazie.

Grupa 2. Podgrupa 2.2. odmiana 2.2.1 – bony obiegowe

Bony z tej grupy, podobnie jak w przypadku bonów miejskich odzwierciedlają wszystkie okresy w historii pieniądza zastępczego po pierwszej wojnie światowej: okres niedoboru drobnych nominałów, inflacji i hiperinflacji oraz waluty złotej. Należy zaznaczyć, że prywatny pieniądz papierowy jest znacznie gorzej udokumentowany niż emisje miejskie. Bony wartości 1, 2, 20 i 50 fenigów wydała Drukarnia F. Hassenlanda. Niskie nominały tych bonów świadczą o emisji wojennej lub bezpośrednio po zakończeniu wojny. Prawdopodobnie w 1917 r. kupiec sprzedawca towarów kolonialnych J. Willing wydał bony wartości 1, 5, 10, 20 i 50 fenigów oraz 1 marki. Bardzo aktywna na tym polu była również spółka akcyjna szczecińskich tramwajów, której pierwsze bony wartości 5, 10 i 40 fenigów ukazały się w 1920 r. Bony tego wydania noszą na rewersach reklamy firm prywatnych, zaś bony wartości 5 i 20 fenigów sprzedawane były w karnetach po kilkanaście sztuk.

W miarę spadku wartości pieniądza zapasy wspomnianych bonów przedrukowano nowymi wartościami od 15, 30, 60 i 70 fenigów. W sierpniu 1923 r. wydrukował swoje inflacyjne bony o nominałach 1 i 5 mln marek również Pomorski Komunalny Związek Żyrowy. Jednak ich wartość chyba szybko przestała być aktualna skoro z obiegu znane są jedynie egzemplarze przedrukowane nominałami 10, i 50 mld marek. Kolejne emisje tej firmy są już stricte hiperinflacyjne – 20, 50, 100 i 500 mld oraz 1 bln marek. Bony inflacyjne wartości 5, 10, 20 i 50 mln marek wydało we wrześniu 1923 r. towarzystwo akcyjne papiernia i zakłady celulozowe na Skolwinie.
Liczne bony podczas hiperinflacji ukazały się również z inicjatywy Dyrekcji Kolei w Szczecinie. Pierwsza emisja z sierpnia 1923 r. o nominałach 500 000 i 1 bln marek, jakkolwiek drukowana, nosiła charakter dokumentów odręcznie wypisywanych kursywą.
Kolejne hiperinflacyjne emisje drukowane były w takiej samej konwencji co bony innych emitentów i opiewały na 500 000, 1 i 5 mln oraz na 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200 i 500 mld marek. W listopadzie 1923 r. Dyrekcja Kolei wydała bon na 1 bln marek. Bardzo interesujące są również inflacyjne pieniądze zastępcze Dyrekcji Poczty w Szczecinie z października 1923 r. wartości 100 mld marek. Do ich produkcji użyto druków formularzy wypłat z pocztowych kont czekowych.
W związku z inflacją i brakiem zaufania społecznego do oficjalnej waluty, a koniecznością istnienia niedewaluującego się pieniądza, na rynku pojawiły się bony złotej pożyczki Rzeszy Niemieckiej opiewającej na złote fenigi i marki. Prawdopodobnie pod koniec 1923 r. ukazały się bony restauracji i kawiarni Preussenhof w Szczecinie o wartości 5, 10 i 20 złotych fenigów. W listopadzie 1923 r. miały się również ukazać bony wspomnianego już powyżej Komunalnego Pomorskiego Związku Żyrowego o wartościach 20 i 40 złotych fenigów oraz 1,05 , 2,10 i 4,20 złotej marki. Bony te jednak w praktyce nie są znane. Na początku listopada 1923 r. własne bony w walucie złotej wydał Związek Przemysłowców Pomorza. Nosiły one nominały 10, 20 i 50 złotych fenigów oraz 1,05 i 2,10 złotej marki. Nakład bonów (oprócz 60 fenigów) był stosunkowo duży. Zwłaszcza nominał 20 fenigowy posiada wiele wariantów. W tym mniej więcej samym czasie, co bony waluty złotej na rynku pojawił się tzw. pieniądz żytni (Roggengeld). Już od jesieni 1922 r. rolnicy w zamian za sprzedawane ziarno nie chcieli przyjmować szybko dewaluującego się pieniądza, ale sprzedawali zboże w zamian za listy dłużne – obligacje opiewające na żyto. W atmosferze szalejącej inflacji, na jesieni 1923 r. instytucje związane z gospodarką wiejską i jej kredytowaniem emitowały pieniądze Roggengeld, posiadający ekwiwalent w miarach żyta. Bony takie wydała też spółka Landhilfe Odergau z siedzibą w Szczecinie. Opiewały one na 1 funt oraz 1, 2, 5, 10, 20 i 50 cetnarów żyta.

Grupa 2. Podgrupa 2.2. odmiana 2.2.2 – bony komercyjne

Do odmiany tej można zaliczyć bony szczecińskiego Towarzystwa Akcyjnego Rugijskie Koleje Wąskotorowe, o wartościach 25 i 50 fenigów oraz 1 marki. Bony te wydano w 1921 r.

Bibliografia

  • Sikorski Bogumił, Pieniądz zastępczy Szczecina. Katalog, t. I-II, Piła 1995;
  • Czejarek Roman, Niby-pieniądze, Szczeciner 6/2015, s. 18-31, ISSN 2082-9086.

Zobacz też



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Mieszko Pawłowski