Pieniądz zastępczy tzw. Goldmark

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pieniądz zastępczy tzw. Goldmark
Pieniądz zastępczy tzw. Goldmark
2 złote marki, Białogard, 1923 (awers), zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie, fot. M. Pawłowski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 1923


Goldmark - pieniądz zastępczy o stałej wartości.

Historia

Od chwili przystąpienia Cesarstwa Niemieckiego do wojny w 1914 r. marka niemiecka ulegała stałej dewaluacji. Początkowo, nawet w czasie trwania wojny, inflacja była stosunkowo niewielka, a właściwie słabo dostrzegalna. Przyśpieszyła dopiero dwa lata po jej zakończeniu – w 1920 r., kiedy uwolniono zablokowane w czasie wojny ceny. Apogeum nastąpiło na jesieni 1923 r., gdy w obiegu powszechne stały się banknoty bilionowe. Szalejąca inflacja paraliżowała życie gospodarcze.

Jednocześnie w zmęczonym takim stanem rzeczy społeczeństwie dojrzewała potrzeba kreacji pieniądza „odpornego” na inflację jak i zduszenia samej inflacji. W październiku 1923 r. założono Niemiecki Bank Rentowy (Deutsche Rentenbank), który podjął emisję tzw. marki rentowej (Rentenmark). Marka rentowa nie była pieniądzem stricte obiegowym, lecz raczej obligacją na okaziciela. Została pomyślana jako narzędzie do ściągnięcia z rynku zdewaluowanej marki papierowej, którą wymieniano na markę rentową w stosunku 1:1 biliona „marek papierowych”.

W sierpniu 1924 r. marki rentowe zastąpiono wymienianą w stosunku 1:1 docelową walutą – marką Rzeszy (Reichsmark). Inflacja została zlikwidowana. Jednocześnie w obliczu destrukcji niemieckiego systemu pieniężnego, dekretem z 23 października 1923 r. Ministerstwo Finansów Rzeszy zezwoliło podmiotom gospodarczym oraz organom administracji lokalnej na druk pieniądza zastępczego o tzw. stałej wartości(Wertbeständigengeld).

Emisja tego pieniądza, oficjalnie zwanego złotą marką, będącego w zasadzie bonami skarbowymi, opierała się na ogłoszonej 14 sierpnia 1923 r. złotej pożyczce Rzeszy Niemieckiej. Części tej pożyczki określane jako (Teilstücke) ewentualnie jako „świadectwa tymczasowe” (Zwischenscheine), dopuszczono do obiegu. Ich emisja była możliwa po złożeniu w Banku Rzeszy zabezpieczenia dewizowego lub kruszcowego, stosownego do wielkości nakładu.

Nowy pieniądz odzwierciedlał ustalony urzędowo kurs dolara amerykańskiego, wynoszący 4,20 złotej marki. Było to powrotem do kursu dolara z 1 lipca 1914 r. Stąd też w obiegu pojawiły się nietypowe nominały jak 0,42, 1,05, 2,10 , 4,20 , 8,40 czy 21 złotych marek, będące odpowiednikami 1/10, ¼, ½, 1, 2 i 5 dolarów amerykańskich – co też zostało zaznaczone na bonach.

Niekiedy wydawcy, pragnąc ułatwić posługiwanie się bonami nadawali im tradycyjnie stosowane na pieniądzach zastępczych wartości fenigowe lub markowe. Dlatego też na niektórych bonach dostrzec można jeszcze bardziej skomplikowane oznaczenia – np. 2 złote marki = 20/42 dolara.

W obiegu były również odcinki opiewające na złote fenigi. Ze względu na trudności z pozyskaniem zabezpieczenia, emitentami waluty złotej były zwłaszcza duże zakłady przemysłowe, kasy oszczędnościowe, banki czy rady miejskie większych miast.

Nierzadko jedna emisja takich bonów miała kilku wydawców. Np. w Szczecinie w listopadzie 1923 r. takie wspólne bony wartości 10 i 20 złotych fenigów oraz 1,05, 2,10 i 4,20 złotej marki, wydała rada miasta i Miejska Kasa Oszczędnościowa.

Bony złotej pożyczki można było wykupić w miejscu wskazanym przez wydawcę. W przypadku emisji magistrackich była to zwykle kasa miejska. W zamian za bon okaziciel mógł otrzymać asygnatę złotej pożyczki Rzeszy Niemieckiej o wartości odpowiadającej nominałowi bonu lub równowartość tejże asygnaty w markach papierowych, po cenie obowiązującej w dniu poprzedzającym wykup bonu. Emisje pieniędzy zastępczych z nominałami wyrażonymi w złotych markach oraz dolarach miały miejsce między październikiem a grudniem 1923r. Były one jednak traktowane przez Ministerstwo Finansów Rzeszy jedynie jako etap przejściowy w procesie stabilizacji pieniądza. 9 stycznia 1924 r. ukazał się okólnik precyzujący kwestie wykupu bonów i procedury odzyskiwania zabezpieczenia ich emitentów. Na obszarze Pomorza Zachodniego bony opiewające na złote fenigi i marki zostały wydane między innymi w Białogardzie, Darłowie, Kołobrzegu i Szczecinie.

2 złote marki, Białogard, 1923 (rewers), zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie, fot. M. Pawłowski

Bibliografia

  • Beusch Paul, Währungszerfall und Währungsstabilisierung, Berlin 1928, s. 55-80, dodatki: s. 139-140, 170-176. Reprint, ISBN-13: 978-3-642-98823-3;
  • Chmielewski Grzegorz, Pieniądz zastępczy Darłowa, Koszalina, Polanowa, Sławna i Sianowa, Darłowo 2017, s. 56-61, ISBN 978-83-946557-0-9;
  • Akta miasta Sianowa, AP Szczecin, 1520, s. 7-8; 10; 19-21.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Mieszko Pawłowski