Początki średniowiecza na Pomorzu Zachodnim

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Początki średniowiecza na Pomorzu Zachodnim Pomorzem Zachodnim (Nadodrzańskim) określa się krainę historyczno-geograficzną położoną nad dolną Odrą, graniczącą od zachodu z Meklemburgią, od południa z Brandenburgią, Wielkopolską i ziemią lubuską a od wschodu z Pomorzem Gdańskim. Za początek wieków średnich na tym odcinku pobrzeża uważany jest okres pojawiania się trwałego osadnictwa po niespokojnym okresie wędrówek ludów i formowania się charakterystycznej kultury słowiańskiej pomiędzy VI a IX wiekiem.

Rekonstrukcja dziejów najstarszych Słowian z powodu niedostatku źródeł pisanych opiera się głównie na wynikach badań archeologicznych wspomaganych innymi naukami historycznymi, a także przyrodniczymi, społecznymi i językoznawstwem. Z najstarszych źródeł pisanych – z „Historii gockiej” łacińskiego historyka Kasjodora, dowiadujemy się, że „poczynając od rzeki Wiskla (Wisła) rozsiadł się liczny naród Wenetów, nazywa się ich głównie Sklawenami i Antami”. Pisarz bizantyjski – Prokop z Cezarei odnotował, że „ci półnadzy barbarzyńcy” mówią językiem „niesłychanie barbarzyńskim”. Z latopisów ruskich ze schyłku XI stulecia wynika, że kolebką Słowian mogły być obszary pomiędzy Dunajem a Cisą. Mitycznymi przywódcami ludów słowiańskich mieli być Lech, Czech i Rus, a w okresie oświecenia pojawiły się wzmianki o Sarmacji. W tym czasie powstawały także pierwsze kolekcje starożytności słowiańskich. W XIX stuleciu wysunięto teorię, zgodnie z którą ludem słowiańskim mieli być Wenedzi, lud wywodzący się z Azji Mniejszej.

Pierwszymi badaczami grodów słowiańskich na Połabiu byli niemieccy badacze Rudolf Virchov i Carl Schuchardt. Znaczny wkład w rozwój badań nad słowiańszczyzną zachodnią wnieśli polscy badacze Tadeusz Wojciechowski, Wilhelm J. Bogusławski, Kazimierz Wachowski, Karol Potkański i Aleksander Brückner. Archeologia jako samodzielna nauka zajmująca się początkami Słowian zaznaczyła się dopiero w okresie międzywojennym. Badacze polscy i czescy podjęli wówczas polemikę z poglądami Gustawa Kossinny, który deprecjonował znaczenie kultury słowiańskiej w procesie tworzenia się Europy. Wybitny polski archeolog Józef Kostrzewski za wczesny etap formowania się Słowiańszczyzny uznał kulturę łużycką. Na gruncie polskiej nauki przedwojennej znaczny wkład w poznanie Słowian wnieśli antropolog Jan Czekanowski i etnograf Kazimierz Moszyński.

W okresie powojennym, w 1948 roku zainicjowany został program badań nad początkami państwa polskiego, który wiązał się z szeroko zakrojonymi badaniami wykopaliskowymi, językoznawczymi i historycznymi. Interdyscyplinarne zespoły badawcze podjęły studia nad gospodarką i rozwojem społecznym na dzisiejszych ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu, zainicjowane zostały nowoczesne badania trwające właściwie do dziś. Dyskusja nad pochodzeniem Słowian trwa. Kolejne materiały archeologiczne odkrywane w trakcie wykopalisk uzupełniają wyniki badań nad innymi źródłami: pisanymi, językoznawczymi i etnograficznymi.

Badania nad początkami średniowiecza na pomorskim odcinku Słowiańszczyzny zachodniej rozpoczęły się w okresie przedwojennym, ale w szczecińskich zbiorach muzealnych, rozproszonych w trakcie zawieruchy wojennej, zachowały się jedynie fragmenty charakterystycznej dla tego okresu niezdobionej ceramiki ręcznie lepionej na podstawce, znalezione w Lessenthin (Lesięcin, gm. Węgorzewo), Pritzlow (Przecław, gm. Kołbaskowo), Rienow (Rynowo, gm. Łobez), Silligsdorf (Sielsko, gm. Węgorzyno), Silberberg (Święciechów, (gm. Drawno) i Kreckow – dzisiejszej szczecińskiej dzielnicy Krzekowo. Systematyczne badania archeologiczne nad początkami wieków średnich na terenie Pomorza Zachodniego sięgają lat sześćdziesiątych XX wieku.

Kiedy pojawili się pierwsi Słowianie na Pomorzu? To podstawowe dla początków średniowiecza pytanie wiążące się z określeniem relacji pomiędzy ludami ze schyłku starożytności a Słowianami reprezentującymi nową –wczesnośredniowieczną kulturę na Pomorzu, podzieliło badaczy na zwolenników tezy o ciągłości kulturowej – autochtonistów i wyrażających pogląd o przybyciu nowych grup ludzkich w miejsca opuszczone przez dotychczasowych mieszkańców – allochtonistów. Niezależnie od przyjętego stanowiska naukowcy dostrzegali wyraźny kryzys osadniczy oraz przemiany kulturowe następujące na Pomorzu w okresie migracji ludów barbarzyńskich w kierunku Cesarstwa Rzymskiego w IV–VI stuleciu, nazwanym okresem wędrówek ludów. Wciąż niejasna jest także sprawa chronologii najstarszych faz wczesnego średniowiecza, dyskutowana i modyfikowana na podstawie nowych danych pozyskiwanych metodami archeologicznymi, w tym datowania próbek drewna (metodą dendrochronologiczną). Niektórzy badacze zakładają, że społeczności wczesnośredniowieczne, słowiańskie pojawiły się na Pomorzu już około VI wieku i miały styczność z ludnością germańską pozostającą na tym terenie po okresie wielkich migracji. Inni uważają, że kolonizacja słowiańska obszarów przybrzeżnych rozpoczęła się nie wcześniej niż w 2. połowie VII stulecia. Argumentem przemawiającym za późną metryką Słowian w rejonie nadbałtyckim miał być całkowity zanik osadnictwa pradziejowego i w efekcie powstanie tzw. pustki osadniczej wyraźnie oddzielającej starożytność od wczesnego średniowiecza.

Ważnych argumentów na temat początków średniowiecza dostarczyły ostatnio wyniki analiz palinologicznych pyłków roślin z próbek pobranych w zachodniej części południowego wybrzeża Bałtyku. Wykazują one znaczne zmniejszenie osadnictwa pomorskiego w okresie wielkich migracji, przy jednoczesnej ciągłej obecności pyłku zbożowego, co zdaniem badaczy może świadczyć o obecności niewielkich grup ludzkich zamieszkałych na tym obszarze. Na początku VIII wieku natomiast zmniejszył się udział pyłku drzew, co tłumaczy się karczowaniem lasów i pozyskiwaniem pól uprawnych przez nowych osadników. Obserwacje te prowadzą do wniosku, że istnieje słabo jeszcze zbadane ogniwo pośrednie pomiędzy ostatnimi przedstawicielami kultur starożytnych a społecznościami niezaprzeczalnie związanymi ze Słowianami.

Zanim pojawili się Słowianie Ostatni etap osadnictwa pradziejowego na Pomorzu Zachodnim reprezentuje ugrupowanie nazwane dębczyńską grupą kulturową. Ludność tej kultury pojawiła się w rejonie nadbałtyckim na początku III wieku, nazwę zawdzięcza stanowisku archeologicznemu w Dębczynie (gm. Białogard). Początkowy okres jej funkcjonowania wyraźnie widoczny jest na Nizinie Szczecińskiej (pomiędzy dolną Odrą a Regą), końcowy natomiast w dorzeczu Łupawy i Łeby. Zdaniem badaczy grupa dębczyńska wyróżnia się na tle innych kultur starożytnych, z którymi miała styczność (kultura wielbarska, grupa gustowska). Odmienności widoczne są w sposobie uprawy ziemi (orka sprzężajna) oraz gatunkach uprawianych zbóż (więcej żyta, prosa i pszenicy). W materiałach archeologicznych czytelne są także ślady świadczące o uformowaniu się wyspecjalizowanych rzemiosł związanych z obróbką metali. Swoich zmarłych przedstawiciele grupy dębczyńskiej chowali na niewielkich cmentarzyskach – kobiety na prawym boku z podkurczonymi nogami, mężczyzn na wznak. Typowe wyposażenie pochówków stanowiły ozdoby: naszyjniki i wisiorki, kolie złożone z paciorków szklanych i bursztynowych, fibule, sprzączki, a także grzebienie oraz naczynia gliniane i szklane. W końcowym okresie funkcjonowania osady tego ugrupowania charakteryzowała nieregularność zabudowy i brak punktu centralnego – majdanu. Badania nad źródłami archeologicznymi potwierdzają wymianę handlową i kulturową z obszarami skandynawskimi, a także intensywny napływ monet, solidów wczesnobiznatyjskich datowanych na przełom V/VI wieku i początki VI stulecia.

Pomyślne warunki rozwoju stabilnego osadnictwa i wymiany dóbr uległy gwałtownemu załamaniu w związku z migracjami ludów barbarzyńskich w kierunku Imperium Romanum, w okresie wędrówek ludów, który wyznaczył początek końca świata starożytnego. Z tego czasu (V stulecie) z terenu Pomorza znane są skarby monet i ozdób oraz pojedyncze przedmioty wytwarzane w Skandynawii. W świetle znalezisk archeologicznych można przyjąć, że cały południowo-zachodni obszar Bałtyku (wraz z Meklemburgią) znalazł się w kręgu zainteresowań elit ludności zamieszkującej południową Skandynawię w V i VI wieku. W obrębie grupy dębczyńskiej w połowie V wieku pojawiły się tzw. skarby typu Świelino-Trzebiatów z przedmiotami w stylu Sösdala i Sjörup. Na początku VI wieku pochodzą skarby typu Karlino, składające się z przedmiotów skandynawskich, bizantyjskich i włoskich, takich jak złote monety, pierścienie i paciorki. Z początku VI wieku znane są skarby typu Piotrowice składające się ze złotych naszyjników ze Skandynawii. Należy też wspomnieć o skarbie odkrytym niedawno w Suchaniu koło Stargardu zawierający złote ozdoby z okresu wędrówek ludów, które prawdopodobnie zostały wyprodukowane w okolicach Sorte Muld na Bornholmie lub w Uppåkra w Scanii oraz w północnej Polsce (Kujawy).

Wciąż jednak mamy zbyt mało danych, aby sformułować wnioski na temat gęstości zaludnienia, podstaw ekonomicznych i systemów społecznych ludności zamieszkującej na Pomorzu w tym czasie. Problematykę tę podjęli ostatnio badacze z Uniwersytetu Warszawskiego w projekcie [„Okres migracji między Odrą a Wisłą”], który ma na celu zbadanie przemian kulturowych, społecznych, etnicznych, demograficznych i środowiskowych okresu migracji.

Słowiańskie początki na Pomorzu Zachodnim, osada w Dziedzicach Pierwsze systematyczne badania wykopaliskowe, których wyniki przyczyniły się do lepszego rozpoznania najstarszego osadnictwa słowiańskiego na Pomorzu Zachodnim przeprowadził w latach sześćdziesiątych XX wieku Antoni Porzeziński z Muzeum Pomorza Zachodniego (dzisiaj Muzeum Narodowe w Szczecinie) na osadzie w Dziedzicach koło Barlinka. Na podkreślenie zasługuje fakt, że osada o powierzchni ok. 1,5 ha przebadana została w całości. W jej obrębie wyróżniono łącznie 126 obiektów o różnym charakterze i przeznaczeniu: 49 mieszkalnych (tzw. półziemianki), 50 gospodarczych (jamy zasobowe i odpadowe bez śladów po zadaszeniach), paleniska oraz jamy produkcyjne i jamy o nieokreślonej funkcji. Za mieszkalne uznane zostały obiekty częściowo zagłębione w ziemię o powierzchni ok. 6–12 m2.

Nie zachowały się żadne elementy naziemne, jednakże brak dołów po słupach pozwalał domyślać się, że ściany mogły być wykonane w technice na zrąb. W wypełniskach domostw znaleziono fragmenty potłuczonych naczyń glinianych, przepalone kamienie i fragmenty kości zwierzęcych. Nie wszystkie wyposażone były w urządzenie grzewcze – palenisko. Jedynie w kilku odkryto zagłębienia wypełnione niewielkimi, przepalonymi kamieniami polnymi. Paleniska częściej sytuowane były w bliskim sąsiedztwie domostw. Interesujące są znaleziska fragmentów glinianych tygielków, formy odlewniczej oraz bryłek żużli, elementów świadczących o odlewnictwie metali kolorowych, odkryte w dwóch obiektach. Pozostałe źródła archeologiczne, tzw. ruchome, świadczą o połowach ryb (ościenie żelazne i haczyki do wędek), wyrobie przędzy (kamienne i gliniane przęśliki do obciążania wrzecion), obróbce skóry (szydła) i innych czynnościach gospodarskich związanych z utrzymaniem domów i ich mieszkańców (noże, płoza do sanek, naczynia ceramiczne).

Najbardziej charakterystycznym elementem kultury materialnej najstarszych na Pomorzu Słowian jest ceramika naczyniowa, wyłącznie ręcznie lepiona na podkładce (bez użycia koła garncarskiego), którą cechuje staranne wykonanie począwszy od przygotowania masy garncarskiej po wykończenie powierzchni zewnętrznej. Najstarsze pomorskie naczynia gliniane wykonane w ten sposób nazwane zostały typem Dziedzice. Są to przede wszystkim różnokształtne garnki (jajowate, baniaste, łagodnie dwustożkowate, workowate, wazowate), a także misy i niewielkie naczynia beczułkowate, najpewniej pełniące funkcję kubków. Najmniej liczne są fragmenty talerzy i prażnic, czyli specyficznych form ceramicznych służących do suszenia i prażenie ziarna oraz sporządzania potraw. Istnieje też opinia, że służyły do przenoszenia żaru z paleniska znajdującego się poza domostwem.

Wczesnosłowiańskie skupiska osadnicze na Pomorzu Zachodnim Osady z najstarszego horyzontu wczesnośredniowiecznego tworzyły wyraźne skupiska. Na Pomorzu Zachodnim wyróżniono dotąd kilka takich zespołów z ceramiką typu Dziedzice. Na obszarze Równiny Pyrzycko-Stargardzkiej i północnej części Pojezierza Myśliborskiego, tj. w południowo-zachodniej części Pomorza Zachodniego, rozpoznano kompleks osadniczy skupiony wokół punktu centralnego w Dziedzicach. Tworzyły go osady odkryte na gruntach dzisiejszym miejscowości Derczewo, Strąpie, Ożar, Stara Dziedzina, Jedlice, Golenice, Moskorzyn i Krajnik Górny. Na podstawie wyników analizy ceramiki naczyniowej wydatowano je na koniec VI – 1. połowę VII wieku.

Stanowiska archeologiczne odkryte na tym obszarze nawiązują do stanowisk typu Sukow odkrytych w Meklemburgii, w dorzeczu rzek Piany i Tolęży, które zawierały najstarszą meklemburską ceramikę wczesnośredniowieczną określoną jako typ Sukow. W obrębie osad wyróżniono niewielkie chaty naziemne zamieszkane najpewniej przez jedną wspólnotę rodową. Wszystkie wydatowano na 2. połowę VI względnie przełom VI i VII stulecia.

Podobne skupisko z ceramiką typu Dziedzice zlokalizowano w rejonie górnej Regi, w okolicach Łobza. Z dotychczasowych badań wynika, że jego punktem centralnym była duża osada w Łobżanach, która rozplanowaniem zabudowy ściśle nawiązywała do osady w Dziedzicach. Charakterystyczne było zwłaszcza rozplanowanie przestrzenne zabudowy mieszkalnej i obiektów gospodarczych różnych typów w niewielkich, oddalonych od siebie skupiskach. Odkryto tutaj ponadto pozostałości pieca chlebowego – jedynego, jak dotąd, obiektu tego typu na Pomorzu Zachodnim. Początki tej osady przypadają na 2. połowę lub koniec VI wieku. W skład skupiska łobżańskiego wchodzą stanowiska archeologiczne odkryte w miejscowościach Lesięcin, Worowo, Poradz, Święciechowo i Świdwin.

Kolejne skupisko osadnicze z ceramiką typu Dziedzice odkryto nad środkową Parsętą. Jego osią była osada w Dębczynie założona na przełomie V i VI wieku lub w VI stuleciu. W skupisku tym rozpoznano osady w obrębie dzisiejszych miejscowości Wygoda i Gruszczewo. Dynamiczny rozwój sieci osadniczej w rejonie nadparsęckim obserwuje się w VII stuleciu, co miało najpewniej związek z powstaniem osiedla obronnego w Białogardzie w 1. połowie lub w połowie VII wieku. Jest to najstarszy wczesnośredniowieczny gród odkryty dotąd na Pomorzu Zachodnim. Wewnątrz umocnień zbudowanych w konstrukcji przekładkowej znajdowało się kilkanaście domostw plecionkowych rozmieszczonych wokół centralnego majdanu. Nie udało się ustalić, czy gród założono na miejscu wcześniej istniejącej osady otwartej, czy może na tzw. surowym korzeniu. Wiadomo natomiast, że bardzo ściśle nawiązuje on do osiedla obronnego w Sukow w Meklemburgii. W 2001 roku na terenie grodziska przeprowadzono sondażowe badania archeologiczne pozwalające na pobranie próbek drewna do analiz dendrochronologicznych. Na ich podstawie początki grodu w Białogardzie oszacowano na koniec 1. połowy VII wieku. Jeszcze jedno skupisko osadnicze związane z najstarszą fazą średniowiecza na Pomorzu Zachodnim odkryto na terenie dzisiejszego Kołobrzegu, na Wyspie Solnej i w obrębie Starego Miasta.

Skupisko nadparsęckie cechuje najbardziej rozwinięta sieć osadnicza, należy również do najlepiej rozpoznanych archeologicznie. Pod koniec VII i na początku VIII wieku powstały tu zespoły osadnicze złożone z grodów i towarzyszących im osad otwartych w dzisiejszych miejscowościach Bardy (gm. Dygowo), Gołańcz Pomorska (gm. Trzebiatów), Lubiechowo (gm. Karlino), Rościęcino (gm. Kołobrzeg), Rymań (gm. Rymań) i Trzynik (gm. Siemyśl). Swoim położeniem i charakterem zabudowy rozległe grody wyżynne w tej części Pomorza Zachodniego nawiązywały do obiektów typu Feldberg znanych z Meklemburgii. Badacze skłaniają się ku tezie, że powstanie tego rozległego skupiska osadniczego łączy się z drugą falą osadników słowiańskich reprezentujących odmienny od najstarszego (typu Dziedzice) model kulturowy. Warto zwrócić uwagę, że na dynamikę rozwoju osadnictwa w rejonie nadparsęckim znaczny wpływ wywierała obecność solanek na Mons Salis w Kołobrzegu, a rzeka Parsęta stwarzała dogodne warunki żeglugi w głąb ziem dzisiejszej Polski.

Autochtoni czy allochtoni? Wyniki najnowszych badań nad początkami wieków średnich rzucają nieco więcej światła na problem tzw. pustki osadniczej w okresie wędrówek ludów, pomiędzy schyłkiem starożytności a średniowieczem. Na podstawie wyników badań archeologicznych, obecnie wspartych wynikami analiz prób palinologicznych, część badaczy uznała, że mogło dojść do zazębienia się rozproszonego osadnictwa z okresu wędrówek ludów z osadnictwem słowiańskim. Dla najstarszego etapu wczesnego średniowiecza bardzo charakterystyczny jest całkowity brak cmentarzysk, które powinny towarzyszyć osadom. Prawdopodobnie forma zachowań sepulkralnych mieszkańców tych osad jest nieuchwytna metodami archeologicznymi. W nieco młodszych fazach pojawiły się cmentarzyska z pochówkami ciałopalnymi.

Odrębną kwestią, szeroko dyskutowaną w literaturze przedmiotu jest miejsce uformowania się kultury słowiańskiej i kierunki jej rozprzestrzeniania się. W przypadku Pomorza Zachodniego wskazuje się obszary Polesia lub Podola, międzyrzecza górnego Dniestru i Bohu. Dogodne warunki migracji stwarzała zwłaszcza Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka z licznymi ciekami wodnymi umożliwiającymi stosunkowo łatwe przesuwanie się grup ludzkich na tereny Polski północno-zachodniej. Do niedawna początki kolonizacji słowiańskiej datowano na VI stulecie. Nowych danych na ten temat dostarczyły badania dendrochronologiczne próbek drewna głównie ze stanowisk w Meklemburgii i Brandenburgii – obiektów typu Sukow. W ich świetle początki osadnictwa słowiańskiego w tej części Europy należałoby datować od końca VII do 2. połowy IX stulecia. Kwestia ta jest wciąż przedmiotem ożywionej dyskusji, zwłaszcza w obliczu datowań najstarszego osadnictwa w Wielkopolsce oraz na Połabiu.

Dalszy rozwój W miarę upływu czasu i krzepnięcia osadnictwa słowiańskiego dochodziło do istotnych zmian w organizacji terytorialnej. Najlepiej problem ten rozpoznany został w rejonie nadparsęckim dzięki badaniom Władysława Łosińskiego. Stosunkowo szybko zanikły duże osiedla obronne – grody, centra wspólnot terytorialnych. Zaczęły pojawiać się natomiast mniejsze i zarazem lepiej obwarowane siedziby przedstawicieli formującej się warstwy możnych. Jest to również okres intensywnego rozwoju wytwórczości opartej na różnych surowcach organicznych i nieorganicznych, o niekiedy bardzo wysokim poziomie technologicznym.

Tempo rozwoju gospodarczego słowiańskich plemion pomorskich w IX wieku dynamizował napływ srebra arabskiego. Wysunięty został nawet wniosek, iż wcześnie dochodzić mogło na Pomorzu do przełamywania autarkii i wprowadzania do obiegu pieniądza jako środka płatniczego. To wraz ze wzrostem znaczenia rozległych kontaktów handlowych i rozwojem ważnych dla całej strefy sektorów wytwórczości rzemieślniczej stopniowo dochodziło do zmian w obrębie społeczności plemiennych, które polegały na postępującym rozwarstwieniu społecznym i wykształcaniu się elit, kumulujących w swoich rękach dobra luksusowe i prestiżowe. Wraz z kupcami, rzemieślnikami i wojownikami przemieszczającymi się drogami lądowymi i wodnymi z północy na południe i ze wschodu na zachód szerzyła się znajomość często odległych, obcych obyczajów, wierzeń i upodobań artystycznych, które z pewnością oddziaływały na oblicze rodzimej kultury słowiańskiej. Rejon ujścia Odry i Wisły jest obszarem szczególnego natężenia materialnych świadectw relacji Słowian i Skandynawów we wczesnym średniowieczu, zapoczątkowanym na przełomie VIII i IX wieku.

W okresie ogólnie pomyślnego rozwoju krajów nadbałtyckich, u schyłku VIII i w początkach IX stulecia na Pomorzu zaczęły kształtować się najstarsze osiedla o charakterze wielokulturowych emporiów – ośrodków rzemiosła i wymiany handlowej. Ich pojawianie się w strefie nadbałtyckiej ma związek z fenomenem gospodarczym wczesnośredniowiecznej Europy określanym jako nadbałtycka strefa gospodarcza. Jej charakterystycznym elementem była wymiana dalekosiężna dóbr masowych i ekskluzywnych obejmująca swym zasięgiem odległe ziemie od Skandynawii przez Ruś po Konstantynopol i ziemie arabskie. Wysoki poziom technologiczny wyrobów rzemieślniczych – ze szkła, bursztynu, metali, poroża i kości – gwarantowała działalność wyspecjalizowanych, dziedzicznych pracowni, szczególnie w takich ośrodkach jak Wolin, Kołobrzeg czy Gdańsk. Aktywne uczestnictwo mieszkańców ośrodków pomorskich w tworzeniu tejże strefy procentowało przyswajaniem obcych elementów kulturowych i niektórych umiejętności technicznych, a także idei i wzorców kultury sprzyjających unifikacji społeczeństw zamieszkujących w strefie nadbałtyckiej.

Osiedla ukształtowane w ciągu IX–X stulecia, z biegiem czasu przybierające postać ośrodków wczesnomiejskich, aż do połowy XII wieku praktycznie nie zmieniły swej struktury społeczno-gospodarczej i osadniczej. Władzę sprawowała w nich warstwa możnych, zapewne wespół z kapłanami, obwarowane podgrodzia-przedmieścia zamieszkiwali kupcy, rzemieślnicy i rybacy, trudniący się także hodowlą zwierząt i uprawą roli. Na podkreślenie zasługuje wysoki poziom życia codziennego we wczesnych miastach oraz względny dobrobyt mieszkańców, manifestujący się między innymi obecnością wysokiej jakości wyrobów rzemieślniczych oraz ozdób z metali kolorowych i kamieni półszlachetnych, często niemiejscowego pochodzenia.

Istotną cezurę w rozwoju osadnictwa na Pomorzu stanowi 1. połowa XII wieku – okres wprowadzenia na Pomorzu nowej religii – chrześcijaństwa. W latach 1119–1123 ziemie pomorskie w wyniku wojen z Bolesławem Krzywoustym zostały włączone do Polski – część wschodnia bezpośrednio, część zachodnia natomiast jako odrębne ziemie pomorskiego księcia Warcisława I. Zmieniła się również forma sprawowania władzy. Dotychczasowy system oligarchiczny – rządy możnowładców i kapłanów, zastąpiony został systemem opartym na organizacji polskiej. W księstwie zachodniopomorskim, od końca XII wieku podzielonym między członków rodzimej dynastii Warcisławowiców, rządy w imieniu księcia sprawowali powoływani przez niego urzędnicy – kasztelanowie rezydujący w grodach (castra, castella), wywodzący się przeważnie z miejscowego możnowładztwa. Począwszy od 2. połowy XII wieku można mówić o intensywnej akcji osadniczej i wzroście aktywności gospodarczej nie tylko własności książęcej, ale też duchowej i zapewne rycerskiej na ziemiach pomorskich. W akcji osadniczej brali udział, obok rdzennej ludności słowiańskiej, także Duńczycy i Niemcy. Ważnym elementem były przenoszone na grunt pomorski formy organizacji społecznej dostosowane do potrzeb rozwijającej się gospodarki. Okres lokacji miast na prawie niemieckim około połowy XIII wieku zamyka wczesne średniowiecze na ziemiach pomorskich.

Bibliografia

  • Baran V.D. 1972. Ranni slov’jani mižDnistrom i Prip’jattju. Kijów.
  • Baran V.D. 1998. Davni slov’jani. Kijów.
  • Buko A. 2005. Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia-hipotezy-interpretacja. Warszawa.
  • Cnotliwy E. 1982. Białogard – gród wczesnopolski. Koszalin.
  • Cnotliwy E. 1999. Białogard i okolice we wczesnym średniowieczu. W: Białogard 1299-1999. Studia z dziejów miasta. Koszalin–Białogard, 71–93.
  • Donat P. 1984. Die Mecklenburg – eine Hauptburg der Obodriten. Berlin.
  • Dulinicz M. 2001. Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa.
  • Godłowski K. 1979. Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzenienia Słowian w V-VII w. n.e. Kraków.
  • Godłowski K. 1981. Okres wędrówek ludów na Pomorzu. Pomorania Antiqua 10, 65–129.
  • Godłowski K. 1983. W sprawie lokalizacji siedzib Słowian przed ich wielką wędrówką w V-VII w. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna 30, 349–372.
  • Godłowski K. 1989. Ziemie polskie w okresie wędrówek ludów. Problem pierwotnych siedzib Słowian. W: Barbaricum. Warszawa, 12–63.
  • Hensel W. 1987. Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Warszawa.
  • Herrmann J. 1986. Welt der Slawen. Lipsk.
  • Kohler R. 1980. Frühe slawische Siedlungen in Pommern unter besondener Berücksichtigung der neue Grabungen in Dziedzice/Deetz. Offa 37, 177–183.
  • Kobyliński Z. 1988. Struktury osadnicze na ziemiach polskich u schyłku starożytności i w początkach wczesnego średniowiecza. Wrocław.
  • Kokowski A. 2005. Starożytna Polska. Od trzeciego stulecia przed narodzeniem Chrystusa do schyłku starożytności. Warszawa.
  • Kolendo J. 1984. Wenetowie w Europie środkowej i wschodniej. Lokalizacja i rzeczywistość historyczna. Przegląd Historyczny 75, 637–653.
  • Kurnatowska Z. 1984. Próba uchwycenia zróżnicowania kulturowego ziem polskich w VI-VII w. Archeologia Polski 29, 37–398.
  • Labuda G. 1960–1975. Fragmenty z dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej, t. 1–3. Poznań.
  • Leciejewicz L. 1985. Słowianie zachodni. Z dziejów tworzenia się średniowiecznej Europy. Wrocław.
  • Leciejewicz L. 2000. Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej. Wrocław.
  • Leciejewicz L. 2002. Starożytna spuścizna kulturowa na ziemiach polskich w początkach średniowiecza. Poznań.
  • Łosiński W. 1972. Początki wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego w dorzeczu dolnej Parsęty (VII-X/XI w.). Wrocław–Warszawa–Gdańsk.
  • Łosiński W. 1982. Osadnictwo plemienne Pomorza (VI-X wiek). Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.
  • Machajewski H. 1985 . Z badań nad genezą ludności grupy dębczyńskiej, (w:) Najnowsze kierunki badań najdawniejszych dziejów Pomorza. Szczecin, 187–209.
  • Machajewski H. 1992 . Z badań nad chronologią dębczyńskiej grupy kulturowej w dorzeczu Parsęty. Poznań.
  • Machajewski H. 2005. Południowo-zachodnia strefa Basenu Morza Bałtyckiego u schyłku starożytności. W: P. Kaczanowski i M. Parczewski (red.), Archeologia o początkach Słowian. Kraków, 181–202.
  • Moszyński K. 1939. Kultura ludowa Słowian, t. 1–2. Kraków.
  • Parczewski M. 1988. Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Kraków.
  • Parczewski M. 1988. Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych. Kraków.
  • Popowska-Taborska H. 1993. Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka. Warszawa.
  • Porzeziński A. 1972. Dotychczasowe wyniki badań na osadzie wczesnośredniowiecznej w Dziedzicach, pow. Myślibórz. Sprawozdania Archeologiczne 24, 149–161.
  • Porzeziński A. 1973. Rozwój zasiedlenia regionu pyrzyckiego w VI – VII w. n.e. w świetle dotychczasowych wyników badań archeologicznych. Materiały Zachodniopomorskie 19, 193–213.
  • Porzeziński A. 1975. Zasiedlenie Pomorza Zachodniego w VI-VII wieku n.e. w świetle dotychczasowych wyników badań. Slavia Antiqua 22, 29–67.
  • Porzeziński A. 1980. Z badań nad problematyka osadnictwa najstarszej fazy wczesnego średniowiecza na Pomorzu Zachodnim. Materiały Zachodniopomorskie 26, 115–144.
  • Sikorski A. 1982. Osada z najwcześniejszej fazy wczesnego średniowiecza w Dębczynie /stan. 10/, na Pomorzu Środkowym. Sprawozdania Archeologiczne 34, 247–249.
  • Sikorski A. 1984. Wyniki badań na osadzie wczesnośredniowiecznej w Wygodzie, stan. 6B, gm. Białogard w 1983 r. Koszalińskie Zeszyty Muzealne 14, 29–41.
  • Sikorski A. 1987. Problematyka ceramiki typu Dziedzice w świetle badań w Dębczynie, woj, Koszalin. Folia Praehistorica Posnaniensia 2, 279–302.
  • Wołągiewicz R. 1981. Grupa dębczyńska. W: Prahistoria Ziem Polskich, t. 5, 210–216.
  • Żak J. 1984. O kontynuacji i dyskontynuacji społecznej i kulturowej na ziemiach nadodrzańskich i nadwiślańskich w V – V/VI w. n.e. Folia Praehistoria Posnaniensia 1, 85–104.
  • Żak J., Sikorski A. 1991. Sytuacja kulturowa we wczesnym średniowieczu na Pomorzu Środkowym. W: Z badań nad dziejami stosunków Polsko-Niemieckich. Poznań, 189–208.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska