Pomorskie meble malowane

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stół, pow. pyrzycki, 1. poł. XIX w., wym. 90 x 54 x 76 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Na Pomorzu Zachodnim, podobnie jak w innych regionach wyposażenie wnętrza mieszkalnego domostwa chłopskiego i niezamożnego mieszczaństwa, warunkowane było wieloma czynnikami, głównie gospodarczo – środowiskowymi i ekonomicznymi. Było także odbiciem pozycji społecznej i zawodu mieszkających w nim ludzi oraz ich indywidualnego poczucia estetyki.

Meble w takich domach w porównaniu z tymi u warstw społecznie uprzywilejowanych charakteryzowały się zawsze prostotą wykonania, często bez udziału fachowego rzemieślnika, i skromną dekoracją. Wzorowano się jednak na meblach elit, dlatego też w meblarstwie ludowym wyraźnie widać wpływ stylów historycznych.

Wzory z epoki renesansu odnajdujemy przede wszystkim w budowie i ornamentyce skrzyń i zydli, baroku w szafach i kredensach, rokoko w kątowych szafkach. Zdobnictwo w krajach Europy środkowej to przede wszystkim polichromia, a w krajach zachodnio- i północnoniemieckich oraz Francji główną rolę pełni dekoracja snycerska. Polska (w tym Pomorze) stanowi teren, na którym krzyżują się różne wpływy i oddziaływania.[1]

Historia

Pomorze Zachodnie należało do miejsc, w których rozwinęła się na meblach bogata malatura. Jej największy rozkwit datuje się pomiędzy drugą połową XVIII wieku a latami 60.-70. wieku XIX. Dla rozwoju ornamentyki na meblach nie bez znaczenia miała wydana w 1752 roku ordynacja budowlana, w której cesarz Fryderyk II zakazywał kmieciom budowania domów bez kominów i nakazywał używania zamkniętych kuchni,[2] co nie powodowało zadymienia pomieszczeń mieszkalnych.

Druga połowa XVIII wieku, to czas wzmożonego osadnictwa z terenów obecnej Holandii i Fryzji. [3]Liczni koloniści przyczynili się do upowszechnienia mody na meble malowane, a przede wszystkim wprowadzili do zdobnictwa motyw tulipana.

Wzory płynące z zachodu oraz miejscowe tendencje nakładając się na siebie doprowadziły na Pomorzu Zachodnim do powstania charakterystycznej ornamentyki mebli, której bogactwo było wyraźną dominantą wnętrza mieszkalnego szczególnie widoczną w domostwach ziemi pyrzyckiej i pasa nadmorskiego.

Po połowie XIX wieku zmiany cywilizacyjne i rozwój przemysłu rozpoczynają proces unifikacji. Kultura mieszczańska i jej estetyka stają się dla mieszkańców wsi coraz bardziej atrakcyjne. Pod koniec XIX wieku izby chłopskie zaczęły wypełniać się meblami wzorowanymi na wnętrzach mieszczańskich, aby nieomal całkowicie upodobnić się do nich w latach 20.-30. XX wieku.

Charakterystyka

Produkcją opartą na posługiwaniu się wieloma specjalistycznymi narzędziami zajmowali się stolarze – rzemieślnicy. Wymagająca technika stolarska sytuowała mistrzów rzemiosła głównie w miastach, ale pracownie stolarskie funkcjonowały także na wsiach; silnym ośrodkiem produkcji była zasobna wieś miejska - Jamno - słynąca w okolicy z mebli o charakterystycznej, bogatej polichromii.[4] Stolarze wyroby gotowe sprzedawali przede wszystkim na licznych targach i jarmarkach, wykonywali też meble na konkretne zamówienia. Produkcja mebli i ich dekoracja odbywały się zazwyczaj w obrębie jednego warsztatu stanowiącego źródło utrzymania całej rodziny.

Zdobieniem zajmowały się najczęściej żony i córki stolarzy, wykonując malaturę z wolnej ręki lub za pomocą szablonów i wzorników. Do pracy używano pędzli własnej roboty wykonanych z końskiego włosia lub krowiego ogona. Malowano farbami klejowymi i pokostowymi, a barwę uzyskiwano za pomocą pigmentów produkcji fabrycznej.

Sprzęty domowe robiono z wielu gatunków drewna: sosny, topoli i brzozy. Na dębinę- najlepszą, ale i najdroższą- nie wszyscy odbiorcy mogli sobie pozwolić. Do podstawowego, a zarazem tradycyjnego wiejskiego umeblowania należały: skrzynie, stoły, ławy, łóżka i krzesła z oparciem wyciętym ozdobnie w profilowanej desce tzw. zydle. Popularnie występujące na Pomorzu Zachodnim ramowe krzesła i fotele miały siedziska z dartych korzeni sosny lub wierzby wyplatane w misterne wzory geometryczne. Często pracę tę zlecano specjalizującym się w tej czynności rzemieślnikom, podobnie jak toczone elementy (głównie nogi) wykonywali tokarze.

W pierwszej połowie XIX wieku, początkowo tylko u bogatych gospodarzy, pojawiają się szafy ubraniowe oraz kredensy i szafy żywnościowe zastępujące półki na naczynia, następnie szafki narożne stojące i wiszące i najpóźniej zegary zamknięte w stojących wysokich i wąskich szafkach.

W kulturze ludowej meble oprócz swej funkcji użytkowej pełniły również ważną rolę w życiu społecznym. Niektóre z nich: skrzynia/ kufer, wśród rybaków krzesło, a na ziemi pyrzyckiej także łóżko stanowiły część posagu panny młodej. Meble przeznaczone na wiano zdobiono, oprócz dekoracji florystycznej, często imieniem i nazwiskiem właścicielki lub jej monogramem i rokiem zawarcia małżeństwa(data ta wskazuje także na czas wykonania mebla)sporadycznie sentencją.

Na pomorskich meblach dekorację wykonywano farbami w kolorach czerwonym, żółtym, białym, rzadziej pomarańczowym, używano także nasyconej zieleni. Nakładano je na jednolite tło w ciemnej tonacji niebieskiego, granatu, zieleni lub brązu. Dzięki tak dobranej kolorystyce uzyskiwano na meblach efekt zdecydowanego skontrastowania barw ciepłych (malatura) i zimnych (tło). W dekoracji malarskiej przeważały motywy roślinne: tulipan, róża, wielolistne drobne kwiatki, winorośl oraz esowato wygięte, wijące się gałązki. Rzadziej spotkać można motywy zwierzęce przedstawiane jako ptaki(orzeł, gołąb).

Często w zdobnictwie występowało serce, stosowano też motywy geometryczne w postaci rozet, kół, gwiazd. Postacie ludzkie, pejzaże, architektura w dekoracji meblarskiej Pomorza Zachodniego występowały sporadycznie.

Skrzynie

Skrzynia, Świnoujście - Przytór, 1864, napisy: Anno 1864 i Johanne Ebine [?], wym. 126 x 62 x 68 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Wśród sprzętów domowych najpowszechniejsze były skrzynie. Miały konstrukcję węgłową o wiązaniu na tzw. cynki, ściany zwężające się lekko ku dołowi, wieko zazwyczaj wypukłe oraz profilowany podnóżek wsparty na prostych bądź toczonych nogach. Zamykane były na zamek z ozdobną wykładką, a wewnątrz miały schowek tzw. przyskrzynek. Na skrzyniach motywy dekoracyjne umieszczano na ścianie licowej, czasami na wieku, wyjątkowo na ścianach bocznych i narożnikach.[5] W XVIII wieku zdobnictwo było skromne i mało rozbudowane. Ornament był zazwyczaj delikatny i składał się z zespołu drobnych kwiatków lub tulipanów swobodnie rozmieszczonych na niewielkiej przestrzeni ściany licowej, umieszczano go również w prostokątnym polu zdobniczym, stylizowanym wazonie lub w wieńcu. Skrzynie dekorowano też układem pasów albo prostokątów, jako dwa symetryczne pola, czasami obwiedzione dekoracyjną ramką, bądź jako figury wpisane w siebie.

W XIX wieku malatura rozbudowuje się zapełniając większą powierzchnię i wzbogacając motywy. Od lat 20.-30. XIX wieku na ścianie frontowej dominuje jedno pole zdobnicze ograniczone z obu stron niezbyt szerokimi pasami o ciemnej, nawet czarnej barwie. Pasy te czasami zakończone są zdobieniem w formie stylizowanego kwiatu lub przechodzą na wieko. Imitują żelazne okucia dużo droższych kufrów powoli ówcześnie przenikających do ludowego meblarstwa. Zasadniczą dekorację malowano centralnie. Wokół zamka umieszczano puchar, którego pokrywa była już na listwie wieka. Motyw ten, najczęściej w kolorze czarnym, okalały kwiaty osadzone na wijących się lub prostych łodygach. Rośliny na boki rozchodziły się z namalowanej na osi symetrii kokardy lub kółka (obrączki).
Wśród kwiatów widzimy przede wszystkim tulipany i róże oraz trudne do botanicznego zidentyfikowania kwiaty o drobnych płatkach, a także winorośl. Napisy i daty umieszczano pod pucharem, a więc w środku kompozycji lub pod nią, w dolnej części pudła. Czasami rezygnowano z powyższego schematu, a malatura w postaci motywów roślinnych wypełniała całą powierzchnię lica. Na skrzyniach malowano także: stylizowane drzewo, serce oraz ptaki, które występując zawsze jako para zdobiły front lub wieko.

Meble do siedzenia

Krzesło, Koszalin - Jamno, 1853, wym. 50 x 44 x98 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Pomorze Zachodnie wyróżnia się bogactwem form mebli służących do siedzenia.[6]

Zydel o prostej konstrukcji wyróżniał się oparciem ozdobnie profilowanym, czasami w kształcie stylizowanego ptaka i wyciętym na środku sercowatym otworem. Powierzchnię zaplecka malowano umieszczając tam motywy roślinne i zwierzęce, najczęściej w postaci gołębi. W regionie pyrzyckim kwietne ornamenty przechodziły także na siedzisko o trapezowym kształcie. W pasie nadmorskim niezwykle bogato zdobiono oparcia krzeseł o konstrukcji ramowej. Oprócz malatury florystycznej i zoomorficznej stosowano także motywy geometryczne. Kompozycję wzbogacano dekoracją snycerską, ażurowymi wycięciami, toczonymi kolumienkami, dzwoneczkami itp.

Łóżka

Na Ziemi Pyrzyckiej w umeblowaniu izby wyróżniającym się sprzętem było łóżko.[7] Ściany szczytowe tego masywnego mebla zakończone były ozdobnymi gzymsami, zagłówek dodatkowo wieńczyła korona. Malatura podobnie jak na skrzyniach składała się przede wszystkim z motywów kwiatowych: tulipana, róży, winnego grona i esowatych, stylizowanych gałązek. Uzupełniały ją daty, inicjały, a nawet wierszowane sentencje. Niektóre łóżka zdobiono także na ścianach bocznych.

Szafy, szafki

Szafka kątowa wisząca, pow. pyrzycki, poł. XIX w., wym. 95 x 35 x 75 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Charakterystyczne dla wsi Pomorza Zachodniego były szafy żywnościowe, w których górna płycina jednoskrzydłowych drzwi była otwarta. Wolną przestrzeń wypełniały najczęściej pionowe, proste szczebelki lub toczone kolumienki, stosowano także wycięcie w kształcie serca bądź kwiatu. Ściana frontowa i ściany boczne dekorowane były przede wszystkim motywami roślinnymi.

Wśród sprzętów wyróżniających Pomorze Zachodnie na uwagę zasługują także szafki o podstawie trójkątnej lub pięciobocznej przystosowane do ustawiania lub zawieszania w rogu izby, których dekoracja, podobnie jak innych mebli, opierała się na dowolnie prowadzonych motywach roślinnych.

Patrząc dzisiaj na dawne meble ludowe naszą uwagę absorbuje przede wszystkim ich kolorowe zdobnictwo, które cechuje – niezależnie od talentu plastycznego twórców – kompozycyjny ład i wyczucie kolorystyki. Motywy dekoracyjne, które odczytujemy obecnie głównie w kategoriach estetycznych nosiły niegdyś istotny sens symboliczny.

Symbolika

W wielowiekowej tradycji symbolicznej kwiaty personifikują wiosnę i urodę, a więc młodość i witalność, są także archetypowym obrazem duszy. Wśród nich róża odzwierciedla sukces i doskonałość, a winorośl płodność. Ulubione przez mieszkańców Pomorza Zachodniego tulipany pierwotnie nie miały symbolicznego rodowodu. Przywiezione z Azji w XVI wieku stały się w tym i następnym stuleciu kwiatami bardzo drogimi i pożądanymi, szczególnie w Niderlandach. Kojarzyły się z bogactwem i dlatego znalazły miejsce wśród wzorów zdobniczych jako symbol pomyślności i dostatku.
Oś, na której wspiera się świat gwarantując jego niezmienność symbolizowało „drzewo życia”, widoczne na meblach także w formie wysmukłego kwiatonu. Siedzące na jego gałęziach ptaki odzwierciedlały ludzkie dusze, ale także łączono je z pragnieniem miłości. Z uczuciem tym kojarzone jest serce, będące równocześnie siedliskiem szczęścia i ludzkiej inteligencji.

Wzory geometryczne: koła, rozety, kropki to znaki solarne. Słońce to doskonałość, od której zależy niezmienne trwanie i porządek świata. Najczęściej używane w malaturach ludowych kolory nie były przypadkowe. Ze słońcem, w tradycjach ludowych znakiem najważniejszym dla istnienia świata, wiążą się kolory żółty i pomarańczowy, a czerwony łączy się z płodnością, krwią i namiętnością – symbolizując samo życie.

W kulturach ludowych - również w dawnej pomorskiej - cechujących się rytualizmem i sensualizmem długo przetrwała wiara w sprawczą moc magicznych/symbolicznych działań powodujących pożądane skutki w realnym świecie. W tym świetle malowanie sprzętów domowych nie było tylko trwającą określony czas normą estetyczną, ale – w rozumieniu ówczesnych - także gwarancją pomyślności domowników. Przestrzeń mieszkalna wypełniona meblami o magicznych atrybutach zapewniała szczęście i bezpieczeństwo, a z nimi kojarzy się przecież pojęcie domu.


Przypisy

  1. Roman Reinfuss, Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" , 1953, nr 6, s. 327–334.
  2. Zygmunt Szultka, Kultura materialna i duchowa. Przemiany życia codziennego i umysłowości [w:] Historia Pomorza, t. 2: Do roku 1815, red. Gerard Labuda, Poznań 2003, s. 902–910.
  3. Zygmunt Szultka, Próba reform wsi i ożywienie gospodarcze domen w pierwszej połowie XVIII wieku [w:] Historia Pomorza, t. 2: Do roku 1815, red. Gerard Labuda, Poznań 2003, s. 541-558.
  4. Dawne meble ludowe Polski północnej, red. Aleksander Błachowski, Toruń 1976, s. 25 – 30; Wyspa kulturowa. Wieś Jamno pod Koszalinem, Katalog wystawy kultury jamneńskiej, Koszalin 2001.
  5. W Jamnie i jego okolicach skrzynie najczęściej nie były polichromowane. Zdobione były techniką snycerską wzorami geometrycznymi i roślinnymi, wieko płaskie i zwężające się ku dołowi ściany. Skrzynie z malaturą występowały rzadziej.
  6. Najczęściej występowały: zydle, krzesła i fotele o konstrukcji ramowej, zazwyczaj z wyplatanym siedzeniem, wśród nich fotele z wysokimi oparciami powyżej 80 cm wys. i snycerską dekoracją, fotele o półkolistym siedzeniu i łukowatą wygiętą barierą oparcia.
  7. W pasie nadmorskim często występowały łóżka wnękowe. Otwory wnęk – zasłanianych kotarą – w górnej części zdobiono malaturą roślinną lub profilowaną listwą


Bibliografia

  • Stanisław Błaszczyk, Stolarstwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 2, red. Józef Burszta, Poznań 1964, s. 465–497
  • Walter Borchers, Volkskunst in Jamundund Labus, „Das Bollwerk”, 1937, nr 9, s. 287–292
  • Walter Borchers, PommerscheBauernundfischerkunst, „Das Bollwerk”, 1937, nr 11, s. 358-364
  • Juan Eduardo Cirlot, Słownik symboli, Kraków 2006.
  • Dawne meble ludowe Polski północnej, red. Aleksander Błachowski, Toruń 1976
  • Agnieszka Dobrowolska, Meble ludowe zachodniopomorskie, „Polska Sztuka Ludowa”, 1950, nr 1/6, s. 56-61
  • Agnieszka Dobrowolska, Materiały do ludowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego, „Polska Sztuka Ludowa” , 1956, nr 3, s. 158-189
  • Robert Holsten,Aus dem Pyritzer Weizacker, Stettin, 1914
  • Ewa Korulska, Przemiany wzorca estetycznego – wzory, poglądy, modele, „Polska Sztuka Ludowa” 1981, nr 1, s. 11-26
  • Henryk Lesiński, Kształtowanie się stosunków rynkowych pod wpływem merkantylistycznej polityki państwa [w:] Historia Pomorza, t. 2: Do roku 1815, red. Gerard Labuda, Poznań 2003, s. 681-698
  • Roman Reinfuss, Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym, „Polska Sztuka Ludowa”, 1953, nr 6, s. 327-334
  • Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977
  • Bożena Stelmachowska, Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzyckiej, Poznań 1946
  • Sztuka drewna. Meblarstwo i snycerstwo ludowe na Dolnym Śląsku, red. Elżbieta Berendt, Wrocław 2005
  • Zygmunt Szultka, Kultura materialna i duchowa. Przemiany życia codziennego i umysłowości [w:] Historia Pomorza, t. 2: Do roku 1815, red. Gerard Labuda, Poznań 2003, s. 902-910
  • Zygmunt Szultka, Próba reform wsi i ożywienie gospodarcze domen w pierwszej połowie XVIII wieku [w:] Historia Pomorza, t. 2: Do roku 1815, red. Gerard Labuda, Poznań 2003, s. 541-558
  • Bogdan Wachowiak, Kształtowanie się stosunków kapitalistycznych w rzemiośle, przemyśle i handlu, [w:] Historia Pomorza, t. 3, cz. 1, red. Gerard Labuda, Poznań 1993
  • Wyspa kulturowa. Wieś Jamno pod Koszalinem, Katalog wystawy kultury jamneńskiej, Koszalin 2001



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Iwona Karwowska