Puginał z Podzamcza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Puginał
Puginał
Puginał w pochwie, stan po znalezieniu
Autor nieznany
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 2. poł. XV w.
Wymiary {{{wymiary}}}

Puginał - kord z Podzamcza - zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Historia zabytku

Zabytek pozyskano podczas badań wykopaliskowych prowadzonych w 1998 roku pod kierunkiem Sławomira Słowińskiego na terenie szczecińskiego Podzamcza, w obrębie dawnego kwartału zabudowy pomiędzy ulicami: Sienna, Wyszyńskiego, Mściwoja a Rynkiem Siennym (kwartał nr 16). Zabytek został wyeksplorowany z wypełniska 2 fazy latryny nr 1 (latryna 1a), z jej warstwy II. Latrynę wzniesiono w formie murowanej, kolistej, z cegły, o średnicy wewnętrznej przekraczającej 1 m. Warstwę II stanowiła czarna mierzwa z bogatym materiałem zabytkowym. Latryna funkcjonowała w okresie XVI-XVIII wieku.

Opis

Kord żelazny z drewnianą rękojeścią z fragmentem skórzanej pochwy oraz kościaną rękojeścią drugiego małego noża tkwiącą w pochwie.W nomenklaturze niemieckiej tego typu zabytki nazywane są Nierendolche, czyli puginały nerkowate od charakterystycznego kształtu jelca uformowanego w kształt nerek. W zbiorach polskich są to znaleziska bardzo rzadkie. Najbliższy naszemu okazowi jest puginał odkryty w Pułtusku. Dla sąsiedniej względem Pomorza Zachodniego Meklemburgii Ulrich Schoknecht w szeregu artykułów przytacza zarówno znaleziska archeologiczne tego typu zabytków, jak i ich obecność w ikonografii.

Długość całkowita - 23,7 cm, koniec ostrza odłamany, długość pierwotna – około 28-30 cm.Ostrze – jednosieczne z obustronnie wyodrębnionym trzpieniem do rękojeści,zachowana długość ostrza 12,8 cm, pierwotna około 17-19 cm, maksymalna szerokość u nasady 2 cm, minimalna przy zachowanym końcu 1,5 cm, grubość ostrza przy rękojeści 5,4 mm, na końcu 3,5 mm. Ostrze nieco odchylone w stosunku do osi rękojeści, o około 1 cm na końcu, patrząc od strony tylca, to w prawo. Trzpień około 11 cm długości (koniec nie przechodzi na wylot przez rękojeść), szerokość przy ostrzu 0,9 cm., grubość – jak ostrza?

Rękojeść drewniana, wycięta z jednego kawałka drewna (bukszpanu, określenie gatunkowe mgr I. Bobik), obecnie od strony ostrza pęknięcie o długości 5,5 cm, maksymalnej szerokości 3,3 cm i głębokości 5 mm. Długość maksymalna 12 cm, przy czym nerkowate zakończenie od strony ostrza zachodzi 1 cm na ostrze, szerokość na odcinku „nerek” 4,4 cm, grubość 2 cm, długość nerek 2,4 cm. Uchwyt – długość 9 cm, szerokość maksymalna 2,5 cm, grubość także 2,5 cm, średnica trzonu uchwytu 2,1 cm. Uchwyt zaopatrzony jest w szeregi guzków kształtujących przekrój w sześciokąt. Szeregi guzków są skośnie usytuowane względem siebie i dwa ich rzędy od strony tylca ostrza tworzą górna powierzchnię, dwa kolejne od strony ostrza dolną, a dwa kolejne znajdują się z boków. Guzki usytuowane są skośnie w stosunku do siebie i mają u podstaw przeciętną długość 1,3 cm, szerokość 0,6 cm i wysokość 0,25 cm.Rękojeść na końcu ukształtowana jest w rodzaj głowicy, o wysokości 1 cm, w rzucie tworząca nieregularny sześciobok, lekko wypukła, ścianki boczne podcięte w ten sposób, że największe wymiary głowica osiąga na końcowej powierzchni. Wymiary góra – dół (tylec – ostrze) 2,9 cm, boki 3,1 cm. Na tylnej powierzchni, mniej więcej pośrodku widoczny nieregularny otwór o średnicy około 4 mm. Tylna powierzchnia pierwotnie zdobiona blachą cynową? – srebrną?, po zdobieniu ślady w kilku miejscach.

Pochewka. Zachowany fragment ma 12 cm długości, część dolna zniszczona. Wykonana ze skóry. Na jednej stronie, 2 cm poniżej górnej krawędzi, wycięcie o szerokości 2,4 cm na drugi, mniejszy nożyk. Ta strona zdobiona nieregularną siatką prostopadłych nacięć do połowy grubości skóry, o długościach od 0,5 do 2,0 cm ten motyw występował na odcinku 4,5 cm poniżej okucia (patrz niżej), dalej pas zdobiony rzędem pojedynczych nacięć o kształcie leżącej litery S, czytelny na przestrzeni kolejnych 3 cm, aż do końca zachowanego fragmentu (o ile nie są to spękania powstałe podczas zalegania zabytku w zasypisku latryny). Przeciwległa strona, zszywana pośrodku przez całą długość, miejsce zszycia ozdobione-zamaskowane dwoma rzemykami ukształtowanymi faliście, przewlekanymi co jakiś czas przez nacięcia w ściance pochewki. Stan zachowania zły, duże ubytki dolnej części, zwłaszcza po stronie zszywania. Na wysokości górnej krawędzi wycięcia na mały nożyk, po stronie zszywania, czyli odwrotnej, odcisk oraz ślad substancji tworzącej pierwotnie okucie? o szerokości około 8 mm. Ślady podobne do tych z głowicy rękojeści. Od strony wewnętrznej ślady przywarcia korozji żelaza.

Mały nóż zachowany w postaci rękojeści oraz trzpienia. Rękojeść tworzą dwie okładziny kościane o identycznych kształtach i rozmiarach, zespolone trzema nitami żelaznymi rozmieszczonymi przy obu końcach oraz pośrodku ich długości, wyraźnie bliżej jednej strony, po której pomiędzy okładzinami umieszczony był trzpień do rękojeści. Średnice nitów 2 mm. Okładziny miały kształt nawiązujący do wydłużonego prostopadłościanu, o jednym boku krótszym węższym od drugiego. Krawędzie zewnętrzne zaoblone. Brak zdobień. Przy szerszym z krótszych boków otwór przechodzący na wylot, o średnicy 3,4 mm. Wymiary: długość całkowita 8,4 cm, szerokości od 0,9 cm do 1,7 cm, łączna grubość od 0,7 do 1,1 cm, grubość okładziny 4 mm. Trzpień przechodzi przez całą długość rękojeści i widoczny jest wzdłuż jednej krawędzi oraz wystaje z obu krótszych boków. Długość 8,7 cm, szerokość 1,1 cm, grubość 2 mm.

Kord-puginał powstał najpewniej w 2. połowie XV wieku i był dość długo użytkowany. Do wypełniska latryny trafił w początkach wieku XVI, po uszkodzeniu – odłamaniu czubka.Najpewniej jest to import, być może z terenów południowych, lub zachodnich Niemiec. Egzemplarze z dodatkowym nożem są bardzo rzadkie i spotykane raczej w późniejszym okresie (XVI-XVII w.).

Galeria

Bibliografia

  • Głosek Marian, Broń biała. Kord [w:] Uzbrojenie w Polsce średniowiecznej 1450-1500, red. A. Nowakowski, Toruń 2003, s. 38-39.
  • Głosek Marian, Broń biała. Puginał [w:] Uzbrojenie w Polsce średniowiecznej 1450-1500, red. A. Nowakowski, Toruń 2003, s. 40-42.
  • Lewandowski Marcin, Puginały średniowieczne z ziem polskich [w: ] Mediaevaliaarchaeologica, red. A. Nadolski, Acta ArchaeologicaLodziensia, 31, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, s. 101-119.
  • Lewandowski Marcin, Broń biała krótka (puginały) [w: ]Uzbrojenie w Polsce średniowiecznej 1350-1450, red. A. Nadolski, Łódź 1990, s. 124-130.
  • Schoknecht Ulrich, MecklenburgischeNierendolcheundanderemittelalterlicheFunde, Bodendenkmalpflege in Mecklenburg, 1980 (Jh. 1979), s. 209-231.
  • Schoknecht Ulrich, Nierendolche in Mecklenburg (Teil II), Bodendenkmalpflege in Mecklenburg, 1983 (Jh. 1982), b. 30, s. 223-246.
  • Schoknecht Ulrich, Nierendolche in Mecklenburg-Vorpommern (Teil III), Bodendenkmalpflege in Mecklenburg-Vorpommern, 1992 (Jh. 1991), b. 39, s. 197-210.
  • SeitzHeribert, Blankenwaffen. EinWaffenhistorischesHandbuch, Bibliothekfür Kunst undAntiquitätenfreunde, 1965, Band IV, Braunschweig.
  • Żygulski Zdzisław jr., Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1982.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński