Ratusz (Stargard)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 540 z dnia 22 grudnia 1965 [1]
Ratusz w Stargardzie
Ratusz w Stargardzie
Lokalizacja Rynek Staromiejski 1
Data budowy XIII wiek
Zobacz Ratusz w Stargardzie na mapie.

Ratusz w Stargardzie usytuowany jest we wschodniej pierzei rynku staromiejskiego, w bliskim sąsiedztwie kościoła Mariackiego. Bezpośrednio do elewacji bocznej (południowej) przylega budynek dawnego odwachu z XVIII wieku (obecnie siedziba muzeum) i dwie barokowe kamieniczki mieszczańskie. Fasadą (elewacja zachodnia) zwrócony jest do placu rynkowego.

Obecna forma architektoniczna ratusza, o cechach stylowych późnego gotyku i baroku, jest wynikiem kilkukrotnych przebudowań w okresie średniowiecza i nowożytnym, a także rekonstrukcji z końca XIX wieku i po zniszczeniach wojennych 1945 roku.

Wymurowana z cegły budowla założona została na rzucie wydłużonego prostokąta. Prostopadłościenna, podpiwniczona, dwukondygnacyjna bryła przekryta jest dachem dwuspadowym, od wschodu i zachodu zamknięta dekoracyjnie opracowanymi szczytami. W elewacji południowej usytuowany jest prostokątny ryzalit mieszczący klatkę schodową. Elewacje otynkowane, z wystrojem architektonicznym, kondygnacje wydzielone są szerokimi gzymsami kordonowymi. Fasada w przyziemiu czteroosiowa z ostrołukowym portalem usytuowanym asymetrycznie i trzema oknami zamkniętymi odcinkowo. Powyżej, prostokątne okna zwieńczone są późnogotyckimi łukami kotarowymi (czterodzielnymi). Elewację frontową wieńczy szczyt wypełniony, wyrobioną w tynku, bogatą dekoracją maswerkową, przedzieloną gzymsami. Elewacja tylna (wschodnia), czteroosiowa, podzielona oknami odcinkowymi, zwieńczona jest szczytem wolutowym. Elewacje boczne wieloosiowe, o asymetrycznym układzie okien w obu kondygnacjach. W przyziemiu elewacji północnej wyeksponowane spod tynku trzy blendy gotyckie są reliktami XIV – wiecznej bryły ratusza.

Początki dziejów ratusza sięgają wieku XIII. Pierwsza murowana budowla – określana w źródłach theatrum – dom kupiecki powstała w latach 12501280, wkrótce po nadaniu miastu prawa magdeburskiego (w 1253 roku). Oprócz funkcji handlowej służyła również jako miejsce posiedzeń ławników i rajców. Budowla ta wzniesiona była na planie prostokąta w obrysie zachowanych obecnie murów zewnętrznych, do wysokości parteru. Fasada zwrócona była na południe, z klatkami schodowymi na obu końcach. We wnętrzu mieściła się wielka sala, przekryta stropem belkowym, wspartym na drewnianych i ceglanych słupach. Tego typu budowle o formie podpiwniczonej, dwunawowej hali z drewnianym stropem wznoszone były w Europie Zachodniej od XIII wieku, np. hala w Magdeburgu czy ratusz w Dortmundzie z poł. XIII wieku uważany za prototyp średniowiecznych ratuszy pomorskich (w Szczecinie, Kamieniu Pomorskim czy Chojnie).

W końcu XIV wieku dom kupiecki został gruntownie przebudowany. Budowlę podwyższono o jedno piętro i użytkowe poddasze. Na parterze pozostawiono halę kupiecką, na piętrze usytuowano pomieszczenia administracyjne: salę obrad, salę posiedzeń sądu, pokój burmistrza, kancelarie, archiwum miejskie, skarbiec. Budowla otrzymała też bogaty wystrój architektoniczny. Największe znaczenie uzyskała elewacja zachodnia – zwrócona ku rynkowi. Według rekonstrukcji przeprowadzonej na pocz. XX wieku przez architekta miejskiego Stargardu Denekego była ona zwieńczona trójkątnym, schodkowym szczytem, dekorowanym blendami. W elewacjach długich zmieniono kształt okien na wysmukłe, ostrołukowe, rozmieszczone naprzemiennie z szerszymi blendami, zamkniętymi łukiem odcinkowym. Analogiczne podziały zastosowano w dobudowanej niższej kondygnacji piętra.

W 1540 roku ratusz został częściowo zniszczony podczas pożaru miasta. W trakcie odbudowy ok. połowy XVI wieku nadano elewacjom późnogotycki wystrój, zmieniono też częściowo układ wnętrz. Kondygnacje rozdzielono gzymsem kordonowym, w elewacjach bocznych w miejscu dawnych blend wykuto nowe, szerokie, odcinkowo zamknięte okna. Okna piętra otrzymały charakterystyczne zamknięcia łukami kotarowymi podwójnie załamanymi. Najbogatszą kompozycję plastyczną otrzymały szczyty wypełnione delikatną maswerkową dekoracją ornamentalną, zakomponowaną z przenikających się form ostrołuku, łuku kotarowego, koła, półkola, trój – i czwórliścia oraz motywów rybich pęcherzy. Wywodząca się z Saksonii dekoracja maswerkiem sieciowym, pojawiła się na Pomorzu Zachodnim po raz pierwszy w zamku książęcym w Szczecinie, a następnie w kilku prestiżowych pomorskich realizacjach architektonicznych (m.in. szczecińskim Domu Loitzów, szczytach ratusza i pałacu biskupiego w Kamieniu Pomorskim).W ratuszu stargardzkim dekoracja tego typu otrzymała najbardziej efektowne rozwiązanie. Poziome gzymsowanie szczytu oraz ćwierćkoliste formy, zamykające krawędzie boczne, należą już do stylu wczesnego renesansu.

Zniszczony pożarem miasta szczyt elewacji tylnej odbudowano w 1635 roku w formie wczesnobarokowej ze spływami wolutowymi. W XVIII i XIX wieku do elewacji północnej dobudowano kramy drobnych sprzedawców, które zlikwidowano w latach 1868-1876. W końcu XIX wieku przeprowadzono regotycyzację obiektu.

Wskutek działań wojennych 1945 roku ratusz został poważnie zniszczony: dach i wnętrza spłonęły, a oba szczyty runęły. Ruinę zabezpieczono w 1948 roku, odbudowano w latach 1957-1961. Forma szczytów została zrekonstruowana na podstawie archiwalnych rysunków i zdjęć z końca XIX wieku. W 1967 roku w elewacji północnej odsłonięto spod tynków pozostałości blend z XIV - wiecznej bryły.

Obecnie ratusz pełni swoją pierwotną funkcję – siedziby władz miejskich.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml

Bibliografia

  • Kalita – Skwirzyńska, K. Stargard. Wrocław 1983.
  • Ober, M. Stargard. Warszawa 1998.
  • Dziurla, H. Architektura świecka na Pomorzu Zachodnim w XVI i XVII w. W: Sztuka Pomorza Zachodniego. Red. Z. Świechowski. Warszawa 1973.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik