Rzeźba Doryforos (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Doryforos
Doryforos
Doryforos, 450-440 r. p.n.e., Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak.
Autor Georg Römer (1868–1922), rekonstrukcja Adolfa Fürtwänglera (1853–1907) wg Polikleta z Argos (480-415 r. p.n.e.)
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 1910-1912
Materiał odlew, brąz
Wymiary {{{wymiary}}}


Doryforos według Polikleta z kolekcji Heinricha Dohrna

Jednym z bardziej interesujących dzieł prezentowanych na stałej wystawie "Antyczne korzenie Europy. Szczecińska kolekcja Dohrnów w Muzeum Narodowym w Szczecinie" jest powstała w latach 19101912 rekonstrukcja rzeźby Polikleta z Argos – Doryforos (Niosący oszczep) z połowy V w. p.n.e. Stanowiące ilustrację klasycznego kanonu piękna i idealnych proporcji ciała ludzkiego dzieło jest szczególnie cenne zarówno ze względu na znaczenie nieistniejącego oryginału dla rozwoju greckiej sztuki klasycznej, jak również z powodu naukowej wnikliwości, z jaką dokonano rekonstrukcji, wreszcie także wysokiej jakości wykonania szczecińskiego odlewu.

Autor

Poliklet z Argos (ok. 480 r. p.n.e – 415 r. p.n.e.) (gr. Polykleitos), uczeń Ageladasa, wirtuoz techniki brązowniczej, uznawany jest obok Myrona i Fidiasza za największego rzeźbiarza klasycznej Grecji V w. p.n.e. Działał głównie w Atenach, Olimpii i Argos. W swojej twórczości skupił się na poszukiwaniu sposobu przedstawiania postaci, opracował matematyczny kanon proporcji ciała ludzkiego – w teorii zawarł go w niezachowanym traktacie Kanon, w praktyce wcielił, wykonując rzeźbę Doryforosa. Kanon realizowały także inne dzieła artysty: Kyniskos (ok. 450 r. p.n.e. – 440 r. p.n.e.) znany z kopii funkcjonującej jako Efeb z Westmacott, Diadumenos (ok. 430 r. p.n.e. – 420 r. p.n.e.) i Ranna Amazonka z ok. 430 r. p.n.e Pośród nielicznych rzeźb religijnych Polikleta największą sławę zyskała chryzolefantynowa statua Hery wykonana dla Heraionu w Argos (ok. 420 r. p.n.e. – 417 r. p.n.e.).

Rzeźba

Doryforos (Niosący oszczep), stworzony przez Polikleta z Argos w połowie V. w. p.n.e. (450 r. p.n.e. – 440 r. p.n.e.), jest wizerunkiem oszczepnika – uczestnika starożytnych zawodów sportowych. Młodzieniec Polikleta, w przeciwieństwie do Dyskobola autorstwa Myrona, stoi w absolutnym spokoju, prezentując postawę „na spocznij”, stan rozluźnienia i odpoczynku. Swobodną postawę artysta uzyskał dzięki zastosowaniu kontrapostu. Ciężar ciała wspiera się na prawej nodze, lewa lekko odsunięta jest ku tyłowi, ledwie dotyka palcami ziemi. W przeciwwadze dla nóg lewa ręka ukazana została w geście dźwigania, prawa zaś swobodnie pozostaje opuszczona wzdłuż ciała. Ciało modela przybrało lekko esowatą linię. Posługując się realistycznymi środkami wyrazu Poliklet osiągnął idealistyczny wizerunek młodego nagiego mężczyzny. Proporcje ciała są atletyczne, o stosunkowo dużej głowie i szerokich ramionach, stosunek nóg do górnej partii ciała jest prawie równoważny. Wysokość głowy mieści się osiem razy w ogólnej wysokości postaci, stopa odpowiada zaś 1/6 wzrostu postaci, dłoń zaś 1/10, pępek stanowi centralny punkt koła opisanego na linii klatki piersiowej i bioder, tors wpisuje się natomiast w kwadrat o boku równym szerokości barków.

Oryginał – kopia – rekonstrukacja

Oryginał dzieła Polikleta, podobnie jak wiele spiżowych dzieł greckich, nie przetrwał upadku świata antycznego, wiedza o rzeźbie zachowała się do naszych czasów w postaci opisów oraz rzymskich, różniących się między sobą szczegółami, marmurowych kopii – zidentyfikowanych dopiero w 1862 roku przez niemieckiego archeologa Karla Friederichsa (1831 Delmenhorst /Oldenburg/ – 1871 Berlin). Wkrótce, na przełomie XIX i XX stulecia Adolf Furtwängler (1853 Fryburg Bryzgowijski – 1907 Ateny), wybitny archeolog klasyczny związany z uniwersytetami i muzeami w Berlinie i Monachium, zrekonstruował pierwotny wygląd rzeźby Polikleta, opierając się na wnikliwej analizie porównawczej marmurowych kopii zachowanych w europejskich muzeach.

Odlew

Heinrich Dohrn jun. (1838 Brunszwik – 1913 Florencja), zoolog i entomolog, przedsiębiorca, humanista i kolekcjoner, tworząc swą antyczną kolekcję rzeźby, która wkrótce stała się podstawą wówczas nowo powstałego (otwartego 23 czerwca 1913 roku) Muzeum Miejskiego w Szczecinie, zamówił odlew Doryforosa Polikleta wedle rekonstrukcji Adolfa Furtwänglera. Zadanie to zrealizował w latach 1910–1912 w Berlinie, pod kierunkiem ucznia przedwcześnie zmarłego Furtwänglera, Paula Woltersa (1858 Bonn – 1936 Monachium), rzeźbiarz i medalier Georg Römer (1868 Wrocław – 1922 Monachium).

Wykonując zamówienie rzeźbiarz posłużył się tradycyjną techniką odlewu na wosk tracony, którą stosowali artyści greccy V w. p.n.e. dla rzeźb wolno stojących. Metoda ta polega na wykonaniu piaskowo-glinianego lub gipsowego rdzenia, a następnie pokryciu go warstwą wosku (grubość powłoki wosku odpowiada grubości ścian późniejszego brązowego odlewu). Artysta nadaje formę i modeluje woskową statuę, następnie tak przygotowany woskowy model jest pokrywany warstwą rozrzedzonej gliny, tak, aby dokładnie przyległa ona do wosku i wypełniła precyzyjnie ukształtowane w wosku detale rzeźby. Tak przygotowany model oblepia się grubym glinianym płaszczem. Następnie wkłada cienkie rurki, których końcami dociera się do warstwy wosku, przebijając się przez zewnętrzną warstwę gliny. W takiej postaci rzeźba zostaje wypalana – w wysokiej temperaturze pieca odlewniczego wosk roztapia się i wypływa na zewnątrz poprzez zamontowane kanały, glina zaś podlega wypaleniu, tworząc formę rzeźby. Do tak przygotowanej formy wlewany jest płynny brąz (stop miedzi, cyny z dodatkami różnych metali).
Po zastygnięcu metalu glinianą formę wykrusza się i wydobywa rzeźbę. Metoda odlewu na wosk tracony pozwala wykonać jeden odlew, bowiem podczas wydobywania brązu z formy, gliniany płaszcz ulega zniszczeniu. W ostatniej fazie tworzenia odlew jest już na zimno cyzelowany.

Na użycie tej tradycyjnej metody, znacznie kosztowniejszej od techniki odlewu galwanicznego, nalegał Walter Riezler (1878 Monachium – 1965 Monachium), dyrektor szczecińskiego Muzeum Miejskiego, będący także archeologiem klasycznym i uczniem Adolfa Furtwänglera. Chciał on, aby szczecińska rzeźba była jak najbardziej wierna antycznym oryginałom. Starano się także zrekonstruować pierwotną kolorystykę – statuę pokryto ciemną patyną, wargi podkreślono karminem, oczy wykonano ze szkła i emalii, włosy zaś pokryto cienką warstwą złota, widoczną do dziś w promieniach słońca wpadającego do wnętrza holu gmachu Muzeum Narodowego w Szczecinie, gdzie jest obecnie prezentowana rzeźba. W kontekście szczecińskiej rekonstrukcji Doryforosa Polikleta warto wspomnieć o wykonanym nieco później jeszcze jednym odlewie Georga Römera wedle rekonstrukcji Adolfa Furtwänglera, która została zamówiona jako symboliczny pomnik dla upamiętnienia ofiar pierwszej wojny światowej i dziś znajduje się w reprezentacyjnej przestrzeni Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana w Monachium.

Historia

Zamówiony przez Heinricha Dohrna brązowy Doryforos, wraz z innymi rekonstrukcjami i kopiami najsłynniejszych antycznych rzeźb oraz kolekcją antycznych waz i drobnej plastyki stał się podstawą zbiorów szczecińskiego Muzeum Miejskiego. Kolekcja była prezentowana w reprezentacyjnym holu muzeum w przedwojennym Szczecinie. Szcześliwie ocalałe częściowo z pożogi II wojny światowej brązy i zabytki antyczne zostały w 1947 roku wypożyczone do Muzeum Narodowego w Warszawie, skąd dopiero w 1994 roku dzięki staraniom ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego w Szczecinie, prof. Władysława Filipowiaka powróciły.
Z kolei dzięki staraniom dyrektora Lecha Karwowskiego w 2004 roku, po przeprowadzonych badaniach konserwatorskich i pracach remontowych w przestrzeni holu Muzeum Narodowego w Szczecinie, na podstawie archiwaliów i zachowanych źródeł ikonograficznych, odtworzono pierwotny wygląd i kolorystykę reprezentacyjnej przestrzeni gmachu muzeum. Tamże w formie stałej wystawy "Antyczne korzenie Europy. Szczecińska kolekcja Dohrnów", prezentowane są po dziś dzień tzw. szczecińskie brązy. Wystawa, tak dalece, jak jest to możliwe, odwołuje się do przedwojennej ekspozycji kolekcji Heinricha Dohrna, niezmiennie przypominając w Szczecinie o starożytnych źródłach i humanistycznych wartościach kultury europejskiej.

Bibliografia

  • Ryszard Wołągiewicz, Dzieje szczecińskiej kolekcji greckiej sztuki antycznej, „Przegląd Zachodniopomorski”, R. 3 (32): 1988, z. 1–2, s. 461–479.
  • Maria Łopuch, Szczecińska Hellada, „Biuletyn Historii Sztuki”, R. 66: 2004, nr 1–2, s. 127–144.
  • Rafał Makała, Georg Römer, Doryforos, rekonstrukcja rzeźby Polikleta wg Adolfa Fürtwänglera, w: Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. Dariusz Kacprzak, Lech Karwowski, Warszawa 2014, seria Skarby sztuki, s. 164, il.
  • Serial / Portable Classic. The Greek Canon and its Mutations, edited by Salvatore Settis, with Anna Anguissola and Davide Gasparotto, exh.-cat. Serial Classic. Multiplying Art in Greece and Rome, Fondazione Prada, Milano 9.05–24.08.2015, Portable Classsic. Ancient Greece to Modern Europe, Fondazione Prada, Venice 9.05–13.08.2015, Milan 2015, s. 220, kat.-nr sc 38, il. s. 29.
  • Polyklet. Der Bildhauer der griechischen Klassik, hrsg. Herbert Beck, Peter C. Bol, Maraike Bückling, Liebighaus Museum alter Plastik, Frankfurt am Main, 17.10.1990–20.01.1991, Frankfurt am Main 1990.
  • Rolf M. Schneider, Verehrt – verdrängt – vergessen? Der „Speerträger” der Münchner Universität, „Aviso. Zeitschrift für Wissenschaft und Kunst in Bayern”, Nr. 3, 2004, s. 10–17.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak