Rzeźba Fryderyk II Hohenzollern (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Rzeźba Fryderyk Wielki)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fryderyk II Hohenzollern
Fryderyk II Hohenzollern
Johann Gottfried Schadow, Fryderyk Wielki, Bode Museum Staatliche Museen zu Berlin Preussischer Kulturbesitz, 2011, fot. Bärbel Gehrmann.
Autor Johann Gottfried Schadow
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 17911793
Materiał marmur karraryjski;

250 x 90 x 60 cm

Wymiary {{{wymiary}}}


Fryderyk II Hohenzollern zwany Wielkim, wykonany dla Szczecina w latach 17911793 przez Johanna Gottfrieda Schadowa (1764 Berlin – 1850 Berlin) reprezentacyjny portret władcy Prus – Fryderyka II Hohenzollerna (1712 Berlin – 1786 Poczdam), będący pierwszym wizerunkiem króla umieszczonym w przestrzeni publicznej, znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie i jest prezentowany w przestrzeni lapidarium na dziedzińcu Muzeum Tradycji Regionalnych.

Opis

Szczecińskie dzieło Johanna Gottfrieda Schadowa to wykuty w białym, szlachetnym marmurze karraryjskim pełnopostaciowy, ponadnaturalnej wielkości wizerunek najstarszego syna Zofii Doroty Hanowerskiej i Fryderyka Wilhelma I – Fryderyka Wielkiego. W jednym z numerów z 1785 roku wydawanego w Warszawie dwutygodnika „Polak Patriota” znalazł się taki oto opis Fryderyka II Hohenzollerna: „Zawsze prawie jednakowo chodzi ubrany, zawsze ma na sobie buty z huzarska nie powiązane, w marszczach wiszące, już rude, bo od nowości swej nie szwarcowane. Najszerszą stronę kapelusza (oficerów kawalerii pruskiej) ma obróconą i spuszczoną na czoło i oczy. Z tabakiery bardzo wielkiej zażywa niezmierną moc tabaki hiszpańskiej, którą po większej części opuszcza na kamizelkę i spodnie, mocno stąd zabrudzone, a splamione oraz kilka charcików angielskich, które zawsze przy nim biegają”[1].Opis ten jest bliski „wizji” stworzonej kilka lat później przez Johanna Gottfrieda Schadowa – obok Antonia Canovy czy Berthela Thorvaldsena – jednego z najwybitniejszych przedstawicieli klasycyzmu w rzeźbie europejskiej.

Władca został przedstawiony w pozycji stojącej, w kontrapoście, z głową zwróconą w lewą stronę, ze spojrzeniem skierowanym ku nieokreślonej dali. Ubrany jest w mundur generała jazdy pruskiej i gronostajowy płaszcz oraz buty wysokie nad kolana; na głowie trójgraniasty kapelusz z kokardą. Tors dekorowany jest wstęgą orderową z widocznym spod płaszcza przypiętym do piersi Orderem Czarnego Orła, którego dewizą było suum cuique (każdemu to, co się należy). Lewa ręka króla, ugięta w łokciu, wsparta na biodrze, w naturalny sposób odchyla połę płaszcza, odsłaniając podwójnie owinięty szarfą z chwostem pas, do którego z boku przypięta jest szpada. Ułożenie ręki oraz wysunięta do przodu, ugięta lekko w kolanie noga, dopełnione odchyleniem głowy i wyrazistym spojrzeniem, przydają postaci respektu i reprezentacyjnej godności.

Artysta poprzez takie rozwiązanie kompozycji rzeźby uzyskał efekt lekkości, rozbijając zwartą bryłę korpusu postaci. W prawej dłoni król trzyma regiment (symbol wodza naczelnego), wsparty o leżące u jego stóp dwie księgi, na grzbietach których widnieją wyryte napisy: Corpus Iuris Frid. (Księga praw Fryderyka) i Artes Pacis et Belli (Sztuka pokoju i wojny), stanowiące odwołanie do najważniejszych dokonań władcy. Figura spoczęła na cokole wykonanym z czarnego marmuru. Na jego frontowej płaszczyźnie umieszczona została tablica z datą: Friderico II. Pomerania MDCCXCIII.

Johann Friedrich Rosmäsler, Pomnik Fryderyka II w Szczecinie, 1839, staloryt, papier, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak


Dopełnienie ideowego programu dzieła stanowiły trzy reliefowe płyciny z dekoracją emblematyczną, zdobiące tylną i dwie boczne płaszczyzny postumentu. Z tyłu umieszczono – nie zachowaną do dzisiaj – płaskorzeźbę z wizerunkiem wzlatującego orła w koronie z piorunami w szponach symbolizującego panujący dom Hohenzollernów. Na bocznych ścianach cokołu znalazły się natomiast dwie niemal kwadratowe płaskorzeźby. Jedna z przedstawieniem wiązki rózg liktorskich, ksiąg, liry i gałązki wawrzynu, stanowiącym odwołanie do władzy i godności najwyższego urzędnika w państwie oraz sztuki pokoju, przypominająca o humanistycznych, filozoficzno-artystycznych zainteresowaniach króla (muzyka, poezja, sztuki plastyczne). Na drugiej natomiast widnieje tarcza z głową meduzy pośród panopliów – alegoria militaryzmu i sztuki wojennej.

Szczecińska rzeźba została wykonana przez Johanna Gottfrieda Schadowa – a ściślej ujmując, odkuta w marmurze po części przez samego Schadowa, po części przy udziale francuskiego rzeźbiarza Claude’a Goussauta (zatrudnionego w warsztacie mistrza w charakterze pomocnika) – na podstawie własnoręcznie przygotowanego przez dyrektora berlińskiej akademii modelu z gliny lub wosku oraz drugiego modelu pomocniczego wykonanego w gipsie. Zwraca ona uwagę jakością artystyczną, sposobem opracowania detalu rzeźbiarskiego, mistrzowskim ujęciem portretowym twarzy. Łączy w sobie dostojeństwo i splendor oficjalnego, reprezentacyjnego wizerunku królewskiego z realistycznym studium psychologicznym postaci, odzwierciedlającym naturę i charakter modela.

Z czasem rzeźba stała się źródłem powszechnie obowiązującego wyobrażenia króla Prusaków i odegrała istotną rolę w kształtowaniu się fryderycjańskiej legendy, mitu Fryderyka Wielkiego – tak w swej apologetycznej, jak i „czarnej” odmianie – powiązanego z mitem prusactwa oraz patriotycznym mitem Domu Hohenzollernów. Władca stał się jednym z najbardziej popularnych bohaterów dzieł sztuki niemieckiej – zarówno w przedstawieniach monumentalnej rzeźby pomnikowej, wizerunkach reprezentacyjnych, jak i w niewielkich alabastrowych figurach i „galanteryjnych” plakietach, a także w licznych obrazach, grafikach i rysunkach – od końca XVIII wieku przez całe XIX stulecie; jako główny bohater przesyconego patosem filmu "Wielki król" Veita Harlana (1942) zawładnął masową wyobraźnią i utrwalił powszechne wyobrażenie.

Elementy fryderycjańskiej legendy obecne są także w polskiej literaturze, dość wspomnieć dramat Adolfa Nowaczyńskiego z 1910 roku "Fryderyk Wielki" czy też przywołanie postaci starego Fryca („Alter Fritz”) przez Adama Mickiewicza w trzeciej scenie trzeciej części "Dziadów" – imię to nosi Duch, wywołany podczas dialogu księdza Piotra.

Johann Gottfried Schadow, Fryderyk Wielki, hall Pałacu Sejmu Stanów Pomorskich, fot. ok. 1925, Archiwum Fotograficzne Muzeum Narodowego w Szczecinie


Fryderyk II, arystokrata ducha Epoki Świateł, ze stoicyzmem traktujący obowiązki publiczne, zdolny był do korzystnej dla potęgi swego państwa dwuznaczności zachowań. Ocena władcy ściśle wiąże się z bilansem europejskiego absolutyzmu oświeceniowego. W historii zapisał się on z jednej strony jako błyskotliwy taktyk i bezwzględny wódz – czołowa postać m.in. trzech wojen śląskich, wojny o sukcesję bawarską oraz twórca pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej, z drugiej zaś – jako władca stawiający na pierwszym planie dobro poddanych, dbający o interes własnego państwa, wrażliwy, obdarzony talentem literackim i muzycznym, który w Sanssouci ponad bale i polowania przedkładał książki, koncerty i dyskusje ze światłymi umysłami epoki.

Historia

Królewski portret powstał na życzenie stanu rycerskiego prowincji pomorskiej w Szczecinie, z inicjatywy pochodzącego z Pomorza pruskiego ministra spraw zagranicznych Ewalda Friedricha hrabiego von Hertzberga (1725 Lotyń – 1795 Berlin), który w kwietniu 1791 roku wystąpił do króla Fryderyka Wilhelma II o zgodę na realizację tego pomysłu, zobowiązując się do pokrycia kosztów przedsięwzięcia siłami pomorskiej prowincji. Król w udzielonej odpowiedzi, odnosząc się z aprobatą dla idei, wyraził oficjalną zgodę na uhonorowanie przez Pomorzan wielkiego poprzednika – wuja panującego władcy. W wyniku realizacji kontraktu zawartego przez Hertzberga z Johannem Gottfriedem Schadowem 5 sierpnia 1791 roku, dwa lata później, w czwartek, 10 października 1793 roku w Szczecinie uroczyście odsłonięto pomnik Rex Borussorum, będący pierwszym wizerunkiem władcy umieszczonym w przestrzeni publicznej.

Pomnik na Pomorze dotarł drogą wodną – 170 kilometrów Szprewą, Hawelą i Odrą przepłynął na barce Johanna Heltmanna, szypra z Oranienburga. Ustawiono go niemal na wprost okien apartamentów królewskich barokowego Pałacu Sejmu Stanów Pomorskich, który w końcu XVIII i w XIX w. służył jako miejsce obrad samorządu Prowincji Pomorze, a także jako rezydencja władcy, na czas jego wizyt w Szczecinie.

W szczecińskiej uroczystości, obok autora – Johanna Gottfrieda Schadowa, hrabiego Ewalda Friedricha von Hertzberga, uczestniczyło dwu landratów pomorskich, gubernator i komendant Szczecina, władze sztabu stacjonującego w mieście, prezydent, radni sejmu stanów oraz inni oficjalni goście magistratu i rejencji, licznie uczestniczyli także szczecinianie, wypełniając plac i okoliczne ulice. Obecny w Szczecinie artysta z entuzjazmem odnotował w swych wspomnieniach, że Szczecin przez trzy kolejne dni świętował. W Gimnazjum Fundacji Mariackiej odbyło się przyjęcie na 150 osób, wydane przez pruskiego ministra i księżnę Elżbietę Brunszwicką, podczas którego związany rodzinnie z Pomorzem berliński polityk przekazał w darze "Codex diplomaticus Pomeraniae" – ośmiotomowy manuskrypt Friedricha von Dregera, dokumentujący historię Szczecina od czasów ptolemejskich.

Stojącą pod gołym niebem na jednym z najbardziej reprezentacyjnych placów Szczecina zniszczoną pod wpływem warunków atmosferycznych, marmurową rzeźbę w 1877 roku zastąpiono odlewem z brązu, szlachetny marmurowy oryginał trafił zaś do westybulu pobliskiego Pałacu Sejmu Stanów. W czwartej ćwierci XIX wieku i pierwszych dekadach XX stulecia gmach pełnił funkcje administracyjne oraz mieszkalne dla posłów i urzędników pomorskiego parlamentu. W 1928 roku został przekazany na potrzeby muzealne, stał się siedzibą nowo utworzonego Pomorskiego Muzeum Krajowego, w jego przebudowanym holu niezmiennie prezentowana była królewska statua Schadowa. W 1942 roku cenną rzeźbę ewakuowano z muzeum i wraz z kilkoma innymi dziełami przewieziono do zamku Hohenzollernów w Swobnicy, gdzie umieszczono ją w piwnicy. Wówczas doszło do feralnego zniszczenia oryginału, ponieważ statua upuszczona ze schodów rozbiła się na trzy części. W 1956 roku uszkodzone elementy pomnika powróciły do Szczecina i zostały złożone na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich.

W październiku 1990 roku, zgodnie z decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, zniszczona rzeźba została przekazana w trzech częściach do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Wojenną zawieruchę przetrwały głowa, korpus z częścią jednej nogi oraz fragment płaszcza z księgami. Powierzchnia kamienia była mocno zabrudzona, a zakres ubytków w rzeźbie wynosił około 40%.

Dziedziniec Muzeum Narodowego w Szczecinie – Muzeum Tradycji Regionalnych z widoczną w głębi rzeźbą Johanna Gottfrieda Schadowa "Fryderyk Wielki", fot. Michał Wojtarowicz.


W 2006 roku podjęto decyzję o konserwacji-restauracji zabytku. Potrzebne były jednak zarówno środki na rozpoczęcie kosztownego procesu restauracji rzeźby, jak i zgoda mieszkańców miasta, reprezentowanych przez radnych, by pośród wielu pilnych potrzeb związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego Szczecina znalazło się i to przedsięwzięcie. Wspólny wniosek w sprawie konserwacji-restauracji dzieła Johanna Gottfrieda Schadowa przedstawiony został jesienią 2006 roku przez Miejskiego Konserwatora Zabytków oraz dyrektora Muzeum Narodowego w Szczecinie. W lipcu 2007 roku Rada Miasta Szczecin podjęła decyzję, pozwalającą na rozpoczęcie prac konserwatorskich królewskiego posągu. Ich dofinansowanie kontynuowane było w ramach Mecenatu Miasta Szczecin nad Muzeum Narodowym w Szczecinie także w latach następnych. Na przełomie 2008 i 2009 roku do prac przy projekcie aktywnie włączyło się Towarzystwo im. Schadowa z Berlina, którego zaangażowanie finansowe w ramach kilkuletniego wspólnego polsko-niemieckiego projektu naukowo-konserwatorskiego pozwoliło na ukoronowanie działań, w efekcie których możemy obecnie publicznie oglądać w pełni odrestaurowane dzieło.

Po zakończeniu prac rekonstrukcyjnych oraz konserwatorsko-restauratorskich w grudniu 2011 roku w ramach współpracy Muzeum Narodowego w Szczecinie z Muzeami Państwowymi w Berlinie Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego, rzeźba Johanna Gottfrieda Schadowa, jako ambasador Szczecina, była prezentowana w Muzeum im. Wilhelma Bodego w Berlinie. Wyeksponowana została w sali kopułowej, gdzie znajdują się też inne dzieła Schadowa i jemu współczesnych. W grudniu 2015 roku na stałe powróciła na Pomorze i znajduje się w stałej ekspozycji Muzeum Narodowego w Szczecinie. Wspólny polsko-niemiecki projekt konserwacji-restauracji rzeźby Fryderyka Wielkiego jest zwycięstwem uniwersalnych wartości. Zawsze bowiem jest ważny „szacunek dla geniuszu artysty oraz poczucie przynależności do wspólnego dziedzictwa europejskiej kultury – ponad uprzedzeniami, nawet jeśli ich źródła znajdują merytoryczne uzasadnienie w burzliwych i zmieniających się dziejach obu narodów”[2]

Przypisy

  1. Stanisław Salmonowicz, Fryderyk II, Wrocław 1985, s. 222.
  2. M. Gwiazdowska, Einführung / Wprowadzenie, w: Friedrich der Große Johann Gottfried Schadow aus der Sammlung des Muzeum Narodowe w Szczecinie (Nationalmuseum Stettin), hrsg. K. Gehrmann, D. Kacprzak, J. Klebs, Berlin 2011, Schriftenreihe der Schadow Gesellschaft Berlin e.V., Band XIV, s. 15.


Bibliografia

  • S. Salmonowicz, Fryderyk II, Wrocław 1985.
  • H. Mackowsky, Die Bildwerke Johann Gottfried Schadow, Berlin 1951.
  • Friedrich der Große Johann Gottfried Schadow aus der Sammlung des Muzeum Narodowe w Szczecinie (Nationalmuseum Stettin), red. /hrsg. K. Gehrmann, D. Kacprzak, J. Klebs, Berlin 2011, Schriftenreihe der Schadow Gesellschaft Berlin e.V., Band XIV.

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak