Samorząd miejski Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Samorząd miejski Szczecinawładza lokalna; wybieralne przedstawicielstwo społeczności miasta, jego samorząd terytorialny, posiadający określone prawem możliwości stanowienia prawa i kompetencje wykonawczo-administracyjne. Samorząd miejski Szczecina kształtował się na przestrzeni wieków w ustawicznej konfrontacji i współpracy z władzami książęcymi, a później państwowymi – tych państw, które sprawowały władzę zwierzchnią nad Szczecinem (Szwecja, Branderburgia, Prusy i Niemcy, Francja, Polska).

Wczesne średniowiecze

Szczecin jako znaczny ośrodek osadniczy rozwinął się w ciągu X i XI wieku; w latach 20.tych XII wieku określany był jako miasto obszerne, a nawet ogromne [1]. W tym okresie jego ludność szacuje się na ponad 5 tysięcy, maksimum 9 tysięcy [2]. Do początków XII stulecia panował tu plemienny ustrój wiecowy, co nadawało miastu charakter republiki miejskiej. Na słowiańskim wiecu decydujący głos miała starszyzna plemienna. Przywódcy wiecu mieli wpływ na sprawy ogólnopaństwowe – między innymi współdecydowali o przyjęciu chrztu na Pomorzu; podejmowali decyzje o udziale w wojnach i pirackich wyprawach. Obradowali i ucztowali w świątyni Trzygłowa (Trygława), zlokalizowanej na Wzgórzu Zamkowym (inaczej: Wzgórzu Trygława), w bezpośrednim pobliżu współczesnego Zamku Książąt Pomorskich. Do posiedzeń publicznych odbywających się na targu dopuszczano całą wolną ludność miasta, z tym jednak, że w rzeczywistości o wyniku debaty decydował głos możnych (starszyzny) [3].

Bywało, że słowiańskie wiece, a później przywódcy społeczności miejskiej, w sprawach miasta (a czasami nawet księstwa) miewali głos ważniejszy od „samego” księcia lub jego kasztelana. Często spierali się z władcami Pomorza o prawo do podejmowania decyzji dotyczących majątku i życia mieszkańców oraz pożytków z takich decyzji płynące (ustalanie i podział danin, ceł i podatków oraz opłat sądowych). Współdecydowali także o miejskich wydatkach, w tym ponoszeniu kosztów na inwestycje infrastrukturalne (mury, drogi, rozbudowa portu) oraz prowadzeniu usług socjalnych i edukacyjnych (kościoły, szpitale, szkoły, przytułki). Władze miejskie niejednokrotnie zaciągały pożyczki lub ubiegały się (i otrzymywały) wsparcie suwerenów – szczególnie w okresach wojen lub klęsk żywiołowych. Czasem też to „miasto” wspierało księcia w podejmowanych przez niego działaniach politycznych.

W XII wieku, niemal równocześnie z ochrzczeniem Pomorzan i silnym napływem do miasta osadników zza Odry (głównie niemieckojęzycznych)[4], przy dużym wsparciu ze strony władcy polskiego, Bolesława Krzywoustego, przewagę uzyskał książę pomorski, Warcisław I, likwidując ustrój wiecowy i wprowadzając urząd kasztelana. Wywołało to długotrwały spór pomiędzy mieszkańcami Szczecina a książętami pomorskimi. Epilogiem sporów stała się likwidacja kasztelanii w Szczecinie, zburzenie istniejącego grodu książęcego i przeniesienie książęcej siedziby do Dąbia (do roku 1249).

Epoka Gryfitów

Średniowieczna rada miejska

Najważniejszym efektem przekazania władzy nad Szczecinem miejscowej społeczności okazało się zniesienie „wszystkich starych form prawa słowiańskiego” i nadanie przez księcia Barnima I praw miejskich (1237 i 1243), według modelu magdeburskiego („lokacja na prawie magdeburskim”). Do końca XIII wieku miasto uzyskało szereg przywilejów i uprawnień gospodarczych (w tym prawo składu, 1295), wzmacniając swoją pozycję gospodarczą i polityczną w regionie. Zarząd miasta sprawowali ówcześnie najbogatsi mieszczanie, najczęściej kupcy. Wkrótce miasto stało się członkiem Ligi Hanzeatyckiej. Organami samorządu średniowiecznego stały się rada miejska Szczecina (1268), zwana także Kolegium Konsulów), na której czele stał sołtys (później wójt miejski, a od XIV wieku – burmistrz). Należy jednak podkreślić, że przywódcy społeczności miejskiej mieli w „zakresie obowiązków” reprezentowanie praw księcia wobec mieszkańców i w jego imieniu sprawowali nad nimi jurysdykcję.

We wzajemnych stosunkach władz miejskich i dworu panującego ważnym wydarzeniem była zmiana osoby panującego. Związane to było z koniecznością powtórzenia przysięgi wierności składanej nowemu władcy przez przedstawicieli miast, a zarazem nowy władca potwierdzał nadane przez przodków prawa miejskie i przywileje. Z tej okazji mogło dochodzić do „targów” i prób uzależnienia aktu poddańczego od załatwienia ważnych dla mieszczan problemów. Składanie uroczystego hołdu było dla miast bardzo kosztowne (m.in. konieczność utrzymania dworu i opłacenie wystawnych uroczystości). Od 1601 roku miasta Pomorza wynegocjowały skromniejszą formę – jednorazowe złożenie hołdu przez delegatów miast w Szczecinie (nadal jednak to Szczecin ponosił największe koszty związane z uroczystościami).

Początkowo patrycjuszowska Rada Miejska liczyła 9 członków, ostatecznie 28. Rajcy generalnie wywodzili się ze stanu kupieckiego (była to najbogatsza grupa mieszczan), ale w określonym roku funkcje sprawowali tylko wyznaczeni spośród nich, przy czym określony problem kontrolowali w dwuosobowych zespołach (2 burmistrzów, 2 wójtów, 2 szafarzy, 2 nadzorujących handel winem, 2 nadzorujących handel rybami itd.). Rada zatrudniała także kilkunastu funkcjonariuszy pomocniczych – pisarza, zastawiacza kłody na Odrze, nadzorcę dóbr miejskich, dozorcę ratusza itd.). Miejscem posiedzeń rady był ratusz przy Rynku Siennym (obecnie tzw. Stary Ratusz, Muzeum Miasta Szczecina).

Zgodnie z tendencjami panującymi w okresie średniowiecza pozycja społeczna i władza były dziedziczone. Podobnie działo się w radzie miejskiej i innych organach zarządu. Prowadziło to do narastania zjawisk korupcyjnych i niegospodarności. Przejawem tego stanu rzeczy było m.in. ustanowienie przez radę prawa o rezygnacji z poboru podatków miejskich od jej członków. Jednocześnie miejscy patrycjusze prezentowali swoje bogactwo „w sposób nieumiarkowany”, a kontrolowane przez nich sądy miejskie ferowały „nadmiernie surowe wyroki”. Niesprawiedliwości te wywoływały niezadowolenie coraz bardziej biedniejących warstw średnich i ubogich; narastało zadłużenie nieruchomości prywatnych i warsztatów rzemieślniczych. Na tym tle doszło do wystąpień, których efektem było m.in. wyrażenie zgody przez radę miejską na to, aby 26 przedstawicieli 11 cechów brało udział w obradach rady, jednak bez prawa czynnego (do podejmowania uchwał).

Początkowo rozwój miasta i jego pomyślność gospodarcza sprzyjały utrwalaniu się samodzielności i bezpośredniej niezależności od władcy feudalnego (książąt pomorskich i okresowych okupantów), a więc także rozwojowi samorządu. Jednakże w drugiej połowie XVI wieku nastąpił kryzys w gospodarce państw basenu Morza Bałtyckigo (upadek przemysłowego połowu śledzi i produkcji rolnej, wywołanych ochłodzeniem klimatu), co m.in. skutkowało upadkiem Hanzy (1560) i nasileniem ingerencji władców feudalnych w przywileje miejskie. Szczecin zaczął popadać w długi. Wtedy też dobiegła końca 500 letnia era władania Pomorzem przez dynastę Gryfitów – w 1637 zmarł ostatni panujący książę, Bogusław XIV, a po nim władze przejęli Szwedzi (efekt zapisu testamentalnego ostatniego Gryfity i postanowień pokoju westfalskiego 1648).

W okresie niemal pełnej samodzielności samorządu miejskiego Szczecina jego zarząd czerpał dochody z majątku komunalnego (np. świadczenia i czynsze chłopów wsi miejskich, mieszkańców Polic, dzierżaw młyńskich, urządzeń miejskich – wag, żurawia portowego, kramów), handlu drewnem z lasów miejskich, opłat sądowych i kar administracyjnych oraz wpłat nowych mieszkańców. Źródłem dochodu były także podatki – przede wszystkim (pogłównego oraz majątkowego, zwanego szosem (rocznie płacono 0,85% od wartości majątku ruchomego i nieruchomości), cła, myta i opłaty targowe.

Pod koniec XVI w. stopniowo pogarszała się ogólna sytuacja ekonomiczna i narastało zadłużenie miasta, co powodowało podwyższanie podatków i wprowadzanie nowych podatków „nadzwyczajnych” (podatek „kupiecki”, od trunków itd.). Wywołało to wzrost kosztów utrzymania i spory z mieszczanami oraz władzami książęcymi. Doprowadziło nawet do rozruchów na tle społeczno – ekonomicznym:

Charakterystycznym elementem samodzielności mieszczan był obowiązek obrony umocnień miejskich (generalnie określone odcinki murów i wałów przydzielano cechom), a od 1591 pełnienie nocnej straży. Każdej nocy, pod dowództwem zaprzysiężonego naczelnika, warty pełniło 4 stałych strażników i 25 „zmiennych” mieszczan w pełnym uzbrojeniu. Obowiązkowo należało także udzielać pomocy przy gaszeniu pożarów.

Rada miała także kompetencje do ingerowania w prywatną sferę życia mieszczan – na przykład w latach 1558 i 1587 zostały wydane rozporządzenia ograniczające zbytek w ubiorach, ucztach i zabawach.

Sądownictwo

Organem sądowniczym samorządu miejskiego było Kolegium ławnicze (ława miejska). Początkowo sędziowie częściowo podlegali nadzorowi rady miejskiej, a częściowo dworowi książęcemu (dopiero w 1504 książę Bogusław X zarządził całkowite rozłączenie tych organów samorządu miejskiego). Ława składała się z 11 ławników, a posiedzeniom przewodniczył sędzia dziedziczny (początkowo urząd ten należał do rodziny Wussow – od 1593 udziały przejął Książę Pomorski), wynagradzany 1/3 z opłat sądowych. Jurysdykcja obejmowała wyłącznie obszar miasta, bez posiadłości kościelnych i książęcych. Wsie podmiejskie, przedmieścia i Łasztownia miały osobną ławę, kierowaną przez wójtów wyznaczanych przez radę miejską. Ten sąd miał siedzibę na Łasztowni. Od 1612 władza sądownicza (wraz z dochodami z opłat) w połowie należała do księcia, w połowie do rady miejskiej (tę ostatnią stale reprezentował wójt). Jednocześnie książę mianował przewodniczącego ławy i zatwierdzał ławników proponowanych przez radę miejską. Po półwieczu, za wydatną pomoc udzieloną Szwedom w okresie wojny 30 letniej królowa Krystyna zrzekła się całkowicie udziałów w sądzie na rzecz miasta.

Kompetencje ławy sądowej obejmowały sprawy cywilne i karne na terenie miasta, a także, jeśli zaistniały – spory pomiędzy szczecinianami a obcymi. Sprawy wynikające z przekroczenia obowiązujących przepisów handlowych rozpatrywał osobny sąd handlowy, zwany Sądem Wetowym (niem. Wettgericht), z siedzibą w Domu Żeglarza[5].

W sprawach karnych wyroki wydane przez sąd ławniczy ogłaszano pod pręgierzem, a wykonywał je kat z pomocnikami. Kat zarządzał więzieniami – w jednej z baszt i w ratuszu. Na Rynku Siennym znajdował się pręgierz, natomiast poza obrębem murów znajdowały się: szubienica (w Dolnym Wiku, szafot (przy Bramie Młyńskiej) i miejsce, w którym palono skazanych na stos.

Gildie i cechy

Istotnym elementem samorządu miast średniowiecznych były stowarzyszenia zawodowo - religijno – towarzyskie, czyli gildie (kupców lub żeglarzy) i cechy rzemieślnicze. Dążyły one do uzyskania pełnego monopolu zawodowo – produkcyjnego w swojej branży oraz możliwości kontrolowania rady miejskiej (w części pełniły wiec funkcje współczesnych partii politycznych). rada miejska Szczecina zobowiązana była do zaciągania opinii starszyzny kupiectwa i 9 głównych cechów w najważniejszych sprawach, szczególnie podatków i wydatków, jednak dążyła do omijania tego „problemu”. Opozycja mieszczańska domagała się konsultowania jak największej ilości postanowień rady oraz utworzenia stałego organu kontrolującego, jednak bez większego powodzenia. Powodowało to liczne konflikty, a nawet gwałtowne rozruchy w Szczecinie.

Należy jednak podkreślić, że najbogatsi kupcy i rzemieślnicy, stanowiący (patrycjat miejski, byli członkami rady miejskiej.

Epoka nowożytna

Okres rządów szwedzkich (16481713), z małą przerwą na brandenburską okupację (1677-1679), wiązał się z długotrwałym kryzysem gospodarczym oraz całkowitym podporządkowaniem samorządu miejskiego władzom szwedzkim [6]. Wzrosło także zadłużenie miasta, m.in. wskutek ponoszenia nadzwyczajnych wydatków wojennych oraz kontrybucji i zniszczeń. Rosnące zadłużenie Szczecina, stagnacja gospodarcza i liczby ludności spowodowały m.in. zmniejszenie liczby członków Rady Miejskiej z 28 do 17 osób. Wciąż trwające spory pomiędzy patrycjatem a warstwami niższymi zostały rozstrzygnięte przez króla Szwecji w ten sposób, że co najwyżej połowę rady mogli stanowić bogaci kupcy, a pozostali mieli być ludźmi wykształconymi; jednocześnie w skład rady mógł wchodzić co najwyżej 1 członek danego rodu.

Wykształcony od XIII wieku średniowieczny samorząd miejski Szczecina przetrwał bez większych zmian, nawet pod rządami szwedzkimi, aż do początków XVIII wieku, do czasów pruskich.

W trakcie trwania Wojny Północnej, w roku 1713 Szczecin dostał się we władanie Prus (ostatecznie 1720), co wiązało się z istotnymi ograniczeniami samodzielności zarządzania miastem. W 1723 roku ustanowiono Szczeciński Regulamin Ratuszowy, który ściśle podporządkował zarządzanie miastem władzom państwowym i w tej postaci obowiązywał przez kolejne stulecie. Pruskim Szczecinem zarządzali urzędnicy magistratu – podlegały im także sprawy policyjne, rzemiosła i handlu, a nawet wybór członków rady miejskiej. Funkcjonowało jednak 17 osobowe przedstawicielstwo mieszczan („starsi” przedstawiciele gildii i cechów: 8 kupców i 9 rzemieślników), którzy corocznie dokonywali przeglądu bilansu finansów miasta. Pełna kontrola nad zarządem, finansami i udzielanie absolutorium budżetowego zarezerwowane było dla królewskiej Kamery Wojny i Domen. Urzędników miejskich rekrutowano głównie spośród byłych wojskowych – odznaczali się zdyscyplinowaniem i posłuszeństwem wobec zarządzeń królewskich. Spośród inteligencji i kupiectwa wybierano „senatorów” (rajców) miejskich, którzy sprawowali funkcje ławników sądowych i wydziałach administracji miejskiej.

Wiek XIX i XX

W 1808 roku wydano w Prusach Ordynację miejską, na podstawie której mieszczanie dokonywali wyboru swoich przedstawicieli (deputowanych) do rad miejskich, w liczbie od 60 do 102. Ówczesna rada miejska Szczecina sprawowała rządy ogólne i nadzorowała organy wykonawcze (magistrat i jego wydziały). Posiedzenia rady były tajne i musiały odbywać się w pełnym składzie (dlatego w Szczecinie wybierano 63 deputowanych i ich 21 zastępców), a decyzje zapadały absolutna większością głosów. Uchwały rady obowiązywały magistrat oraz mieszkańców.

Po I wojnie światowej liczba urzędujących radnych została zwiększona do 72, a od 1919 – do 78 osób. Statut z 1924 roku zmniejszył liczbę radnych do 61. W tym czasie rada miejska pełniła przede wszystkim funkcje opiniotwórcze, a miastem zarządzał magistrat.

W 1933 roku zarządzono wybory, w których zdecydowane zwycięstwo odnieśli niemieccy faszyści (NSDAP). Jednak już 15 grudnia 1933 ustawą parlamentu Niemiec całość władzy uchwałodawczej i wykonawczej przekazano w ręce nadburmistrza – rada miejska mogła wyłącznie opiniować sprawy ogólne. W 1934 całkowicie zniesiono samorządność – radnych powoływał nadburmistrz i on powierzał im prace do wykonania. Funkcje w organach zarządzających miastem łączono z kierowniczymi funkcjami partyjnymi (NSDAP). Taki stan rzeczy utrzymywał się do zakończenia II wojny światowej.

Okres PRL

W 1945 roku, po wyparciu wojsk niemieckich ze Szczecina, okresowo zarządzali miastem komendanci wojenni rosyjscy i polscy, niemiecki Szczeciński Zarząd Miejski oraz Zarząd Miejski Szczecina, kierowany przez pierwszego polskiego Prezydenta Miasta Szczecin, Piotra Zarembę. Nie były to jednak organy samorządu, lecz urzędy sprawujące funkcje decyzyjno – wykonawcze.

10 grudnia 1945 powołano w Szczecinie Miejską Radę Narodową, która faktycznie sprawowała funkcje kontrolne i uchwałodawcze wobec wybieranych z jej składu członków Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.

Ustawą z 20 marca 1950 prezydia RN stały się kolegialnymi organami wykonawczymi (zarządy miejskie zlikwidowano)[7], a także przygotowywały projekty uchwał i prowadziły sesje rad narodowych. Członkowie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej byli wyłaniani spośród członków rady i nie byli zawodowymi urzędnikami. Faktyczna władza administracyjna realizowana była poprzez wydziały prezydiów RN – były one organami administracji państwowej, w której imieniu zarządzały i nadzorowały określone działy życia gospodarczo–społecznego. W praktyce wydziały Prezydiów RN wykonywały zalecenia równorzędnych jednostek aparatu partyjnego PZPR (Komitetu Miejskiego PZPR).

Ustawą z 22 listopada 1973 zlikwidowano prezydia RN jako organy wykonawcze terenowej administracji państwowej, na powrót przekształcając je w organy wewnętrzne RN. W miastach ich miejsce zajęły urzędy miejskie z prezydentami miast na czele. Ten stan rzeczy trwał do końca Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.

Samorząd współczesny

10 maja [[1990], w wyniku przyjęcia ustawy o samorządzie terytorialnym[8], powołano miejskie organy władz demokratycznych:

Po wejściu w życie ustawy o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta[9] - zarząd miasta został zastąpiony organem jednoosobowym, Prezydentem Miasta Szczecin, wybieranym w wyborach bezpośrednich. Prezydent realizuje swoje zadania za pomocą Urzędu Miasta Szczecin (magistratu).

We współczesnym Szczecinie rada miasta oraz prezydent miasta wybierani są co 4 lata w wyborach bezpośrednich, tajnych, równych, powszechnych i proporcjonalnych. Miejskie organy samorządowe mają za zadanie administrować sprawami społeczności gminy miejskiej i zaspokajać potrzeby jej mieszkańców. Otrzymały szerokie kompetencje wydzielone z administracji państwowej, a dla realizacji zadań – środki w postaci majątku komunalnego, opłat ze sprzedaży i dzierżawy mienia, opłat targowych, skarbowych i podatków oraz prawo do pobierania subwencji z budżetu centralnego. Mogą także zaciągać pozyczki bankowe i emitować obligacje miejskie.

Rada Miasta decyduje o najważniejszych sprawach dla życia i sprawnego funkcjonowania miasta:

  • uchwala statut miasta,
  • uchwala budżetu miasta i rozpatruje sprawozdanie z jego wykonania,
  • podejmuje uchwały w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium z wykonania budżetu,
  • uchwala miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego,
  • uchwala programy gospodarcze i społeczne.

Do jej kompetencji należą wszystkie sprawy, które nie zostały jednoznacznie zastrzeżone do realizacji przez wojewódzkie organy samorządowe - Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego i Zarząd Województwa Zachodniopomorskiego na czele z Marszałkiem Województwa Zachodniopomorskiego, który kieruje pracą Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego.

Organem wykonawczym rady miasta jest Prezydent Miasta Szczecin i kierowany przez niego Urząd Miasta Szczecin (magistrat), przy pomocy którego Prezydent Miasta Szczecin wykonuje zadania objęte kompetencjami i obowiązkami administracji samorządowej i administracji publicznej. Kompetencje urzędu miasta wynikają z zadań własnych miasta, zadań zleconych z mocy ustaw lub przejętych przez miasto w wyniku porozumień z organami przedstawicielskimi samorządów terytorialnych oraz organami i instytucjami władz Rzeczypospolitej Polskiej.

Przypisy

  1. Herczyński, Paweł. Sedina a Szczecin. W: sedina.pl (2004) [online]. [Przeglądny: 9 września 2013]. Dostępny: http://sedina.pl/wordpress/?p=248&upm_export=print.
  2. Dzieje Szczecina - Wiek X-1805. T.2. Red. Gerard Labuda. Warszawa – Poznań, PWN, 1983. ISBN83-01-04344-X. s. 45.
  3. Dzieje Szczecina - Wiek X-1805. T.2. Red. Gerard Labuda. Warszawa – Poznań, PWN, 1983. ISBN83-01-04344-X. s. 33-36.
  4. Wydzielone podgrodzie niemieckie skupiało od 800 do 1000 osób. W: Dzieje Szczecina - Wiek X-1805. T.2. Red. Gerard Labuda. Warszawa – Poznań, PWN, 1983. ISBN83-01-04344-X. s. 57.
  5. Dzieje Szczecina - Wiek X-1805. T.2. Red. Gerard Labuda. Warszawa – Poznań, PWN, 1983. ISBN83-01-04344-X. s. 233, 334.
  6. Dzieje Szczecina - Wiek X-1805. T.2. Red. Gerard Labuda. Warszawa – Poznań, PWN, 1983. ISBN83-01-04344-X. s. 201.
  7. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, Dz. U. Nr 14/1950. [online]. [Przeglądany 10 września 2013]. Dostępny w: http://msp.money.pl/akty_prawne/dzienniki_ustaw/ustawa;z;dnia;20;marca,dziennik,ustaw,1950,014,130.html.
  8. Ustawa z 10 V 1990: Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych. [online]. [Przeglądany: 10 września 2013]. Dostępny w:http://www.samorzad.lex.pl/akt-prawny/-/akt/akty-dla-samorzadu/dz-u-90-32-191 DU Nr 32 poz. 191 z 22 V 1990.
  9. Ustawa z dnia 20 czerwca 2002 o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dziennik Ustaw z 2010 r. Nr 176, poz. 1191). [online]. [Przeglądano: 10 września 2013]. Dostępna w: http://pkw.gov.pl/ustawy-wyborcze/ustawa-dnia-20-czerwca-2002-r-o-bezposrednim-wyborze-wojta-burmistrza-i-prezydenta-miasta-.html.

Źródła

  • Encyklopedia Szczecina. T.2. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-7241-089-5. s. 233-234, 301-303. 

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Banaszak