Stajnia Zamkowa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stajnia Zamkowa
Stajnia Zamkowa
Widok Stajni Zamkowej od ulicy Rycerskiej
Nazwa niemiecka Reitbahn
Wcześniejsze nazwy Ujeżdżalnia Zamkowa (1958)
Masztelarnia (1958)
Lokalizacja ulica Rycerska 3
Data budowy pocz. XVII wieku
[ Zobacz Stajnia Zamkowa na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 30 z dnia 22 kwietnia 1955[1]

Geolokalizacja: 53.426411,14.558933

Stajnia zamkowa (niem. Reitbahn), a także dawna ujeżdżalnia zamkowa przy ulicy Rycerskiej. Od września 1987 r. mieścił się w niej Instytut Filologii Germańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego. Obecnie opuszczony i ozdobiony małymi brzózkami rosnącymi wokół wystawki osłaniającej mechanizm dźwigu służącego do transportu siana i słomy oczekuje na potencjalnego nabywcę. [2]

Historia

Widok dawnej Ujeżdżalni Zamkowej od ulicy Rycerskiej w 1909 roku
Widok portalu stanowiącego obramienie wejścia do dawnej ujeżdżalni, 1899

Budynek dawnej Ujeżdżalni Zamkowej wzniesiono na początku XVII wieku. Niestety obecnie nie jest już możliwe ustalenie dokładnej daty rocznej. Przyjmuje się więc, że został wzniesiony po 1600 roku, gdyż fakt istnienia tego obiektu odnotowują dopiero plany XVIII-XIX wieczne. Według opinii niektórych historyków sztuki, którzy powołują się na publikację Hugo Lemckego, miał to być rok 1626, którą Lemcke ustalił, opierając się na inskrypcji umieszczonej na portalu wmurowanym w budynek ujeżdżalni. [3] Inni wymieniają rok 1721, gdyż do tej pory uważano, że chronologicznie najwcześniej umieszczono ujeżdżalnię na planie miasta Szczecina z 1721 roku [4], a nawet rok 1736, w którym to portal miał być przeniesiony z przejścia prowadzącego z dziedzińca menniczego do ujeżdżalni. [5] W dotychczasowych ustaleniach nie uwzględniono jednak zapisów w tzw. katastrze szwedzkim, tj. spisu wszystkich parceli miejskich Szczecina wykonanego na zlecenie króla Szwecji Karola XII z dnia 17 kwietnia 1705 r., w wyniku czego data pojawienia się ujeżdżalni na planach miasta przesuwa się na rok 1706. Szwedzki geodeta Anders Norrdahl, autor spisu parcel na terenie kwartału Młyńskiego, pod numerem katastralnym 96 daje opis parceli położonej przy uliczce Junker Straß przylegającej do zabudowań zamku od zachodu, na której wymienia budynek stajni zamkowej (w oryg. Sloß Stallet). [6] Uliczka na szkicu została określona nazwą ”uliczka Junkrów i stajnia zamkowa” (Die Juncker Gasse und der Schloss Stall).
Carl Fredrich w swoim opracowaniu o kościele Mariackim i jego posiadłościach wymienia 14 domów należących do wolnej enklawy kościelnej, które zastrzegli do swojej dyspozycji książę Barnim XI i Filip I w dokumencie fundacji Pedagogium (1541). Wśród siedmiu zastrzeżonych przez Barnima został podany budynek Kleine Ritterstraße Nr. 3, który pierwotnie określano nazwą Ballhaus. [7] Według Fredricha książę Barnim zajął go ” /dla swoich/ koni i szkap, i kazał rozebrać” (/für seine/ perde und kleper nahm und abbrechen hieß), a w 1626 powstała tu ujeżdżalnia (Reitbahn). [8] Wśród pozostałych siedmiu, będących do dyspozycji księcia Filipa I, Fredrich wymienia dom położony w południowej części parceli przy Kleine Ritterstraße Nr. 2, który na polecenie księcia Jana Fryderyka został zburzony (groził zawaleniem), przez co powstało podwórze dla stojącej obok ” stajni na chabety” (Klepperstall). [9] Wspomniane wyżej 14 budynków wymieniono również na początku spisu 54 domów, bud, półbud i innych nieruchomości w matrykule z 1545 roku. Część z tych domów należących do jurydyki kościelnej (nie wszystkie, gdyż niektóre zapewne były sporne), zostało też wymienionych w ugodzie, jaką książę Filip II zawarł z miastem w 1612 roku. Wśród nich zostały ujęte także dwie parcele przy Kleine Ritterstraße Nr. 2 i 3. Według Fredricha stały tam wówczas dwa domy i po zburzeniu położonego od północnej strony powstało podwórze określane nazwą ” Eselshof” (na części parceli Nr. 2) - w wolnym tłumaczeniu ”ośli placyk” do ćwiczeń konnych. [10]

Położenie parcel nr 95 i 96 przy uliczce Juncker Gasse na szkicu w szwedzkim spisie katastralnym z 1706 roku
Inskrypcja z portalu wmurowanego w budynek dawnej ujeżdżalni
Zmiany w numeracji parceli dawnej ujeżdżalni zamkowej

Wydaje się, że w czasie rozszerzenia zamku o nowe skrzydło w latach 1616-1619 budynek ujeżdżalni już stał, bowiem przez środek skrzydła muzealnego zrobiono przejazd, by ułatwić wygodny dostęp z dziedzińca menniczego do ujeżdżalni. [11] Obiekt przy ulicy Rycerskiej, podobnie, jak przed zniszczeniem w sierpniu 1944 roku, jest budowlą prostą, bez zbędnych ozdób (nie licząc niezbyt już czytelnych ornamentów na portalu). Ma kształt nieregularnego prostokąta, węższym bokiem tworzącym fasadę, zwróconą do ulicy Rycerskiej. Część parterową wzniesiono z cegły, a część piętrową z szachulca. Całość nakryto dachem pokrytym dachówką. Od strony ulicy nad bramą wjazdową pod dachem umieszczono kran służący do wciągania obroku dla koni, dawniej zaopatrzony w wewnętrzne koło deptakowe napędzane siłą ludzkich mięśni. Wejście do budynku pierwotnie ozdobione było portalem z umieszczonym nad nim fragmentem zamkowego kominka z płytą zawierającą herby księcia Bogusława XIV i jego żony Elżbiety Schleswig-Holstein. [12]

W ciągu XIX wieku budynek był własnością władz wojskowych i służył jako ujeżdżalnia garnizonowa (Garnison-Reithaus). [13] Na początku XX wieku przez pewien okres dzierżawcą ujeżdżalni był Teatr Miejski, a w 1929 roku przeszła na własność miasta. [14] Zniszczony w wyniku alianckich bombardowań budynek odbudowano w latach 1958-1959.





Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 30 (decyzja Kl.V-0/9/55 z dnia 22 kwietnia 1955, nazwa na liście: stajnia zamkowa ob.US) .[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Zob. ogłoszenie ustnego przetargu nieograniczonego z dnia 31 sierpnia 2016 na sprzedaż nieruchomości położonej w Szczecinie przy ulicy Rycerskiej 3 (http://www.usz.edu.pl/attachments/article/1239/Rycerska%20-%20og%C5%82oszenie.pdf).
  3. Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 2., Heft 14, Abteilung 1; Das Königliche Schloss in Stettin. Stettin 1909, s. 62.
  4. Niemierowski W., Dawna ujeżdżalnia zamkowa w Szczecinie W: Szczecin, miesięcznik Pomorza Zachodniego. Szczecin 1958. Zeszyt 11-12/ 14-15, s. 61; spis parceli dołączony do planu z 1721 wymienia ujeżdżalnię pod numerem 479 (Reithstal).
  5. Glińska M., Plastyka kamienna w latach 1530-1640 W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Zygmunta Świechowskiego, praca zbiorowa. Warszawa 1973, s. 351.
  6. Numer katastralny 96 ustalono według szkicu załączonego do opisu poszczególnych parcel, gdyż numeracja poszczególnych parcel w oryginale spisu została z niejasnych powodów poprawiona, natomiast numery na szkicu i załączonym do tego tomu indeksie są ze sobą zgodne; zob. Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern) - indeks na początku tomu-6. karta, szkic-s. 172 (oryginał s. 306-307), opis parceli-s. 194 (oryginał s. 349-350).
  7. W XVI i XVII wieku na dworach książęcych w budynkach o tej nazwie grano w piłkę, którą przerzucano przez siatkę za pomocą rakietki; zob. Ballhaus [dostęp 2012-08-23].
  8. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 54.
  9. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin..., op. cit. T. 2., s.54-55.
  10. Tamże, s. 55.
  11. Portal tego przejazdu w 1736 roku wmurowano w budynek ujeżdżalni, o czym wspomniano wyżej.
  12. Płytę z portalu wyjęto przed wybuchem wojny i z powrotem wmurowano w skrzydle południowym zamku; nawiasem mówiąc to właśnie inskrypcja z tej płyty z datą 1626 była powodem mylnego datowania ujeżdżalni
  13. Zob. Das Portal der Reitbahn in der Kleinen Ritterstraße neben den Schloß in Stettin w: [Adolf Stubenrauch] Album Pommerscher Bau- und Kunstdenkmäler. Verlag Fischer & Schmidt. Stettin 1899, s. 170.
  14. Niemierowski W., Dawna ujeżdżalnia zamkowa..., op. cit., s. 61-62; w Aktach Nadzoru Budowlanego Archiwum Państwowego w Szczecinie zachował się projekt z dnia 7 czerwca 1912 roku przebudowy na magazyny teatralne zamkowej stajni książęcej (Schloß Reitbahn przy Kleine Ritterstraße 3).

Bibliografia

  • [Adolf Stubenrauch] Album Pommerscher Bau- und Kunstdenkmäler. Verlag Fischer & Schmidt. Stettin 1899.
  • H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 2., Heft 14, Abteilung 1; Das Königliche Schloss in Stettin. Stettin 1909.
  • C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • W. Niemierowski, Dawna ujeżdżalnia zamkowa w Szczecinie W: Szczecin, miesięcznik Pomorza Zachodniego. Szczecin 1958. Zeszyt 11-12/ 14-15.
  • Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Zygmunta Świechowskiego, praca zbiorowa. Warszawa 1973.
  • Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern) [dostęp 2018-03-09]

Linki zewnętrzne




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk