Stela słupska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stela słupska
Stela słupska
Wczesnośredniowieczna płaskorzeźba kamienna odkryta w Słupsku
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania wczesne średniowiecze, pomiędzy XI a XII wiekiem
Materiał blok granitowy,

125 x 66 x 18 cm

Wymiary {{{wymiary}}}


Stela słupska, wczesnośredniowieczna płaskorzeźba kamienna odkryta w Słupsku – zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Znaleziona w Słupsku płyta kamienna z wyobrażeniem figuralnym jest jednym z najcenniejszych eksponatów wiązanych z wierzeniami przedchrześcijańskimi ludności słowiańskiej zamieszkującej Pomorze we wczesnym średniowieczu.

Płaskorzeźba jest wykonana techniką reliefu wklęsłego w bloku granitowym o kształcie wysokiego prostokąta zwieńczonego nieco asymetrycznym łukiem. Płyta jest pęknięta poprzecznie około połowy wysokości. Wizerunek jest oddany w schematycznym, zgeometryzowanym stylu. Jego kontury nie są jednolicie czytelne, co powoduje rozbieżności w opisach płaskorzeźby.

Pomimo prostoty reliefu, w przedstawieniu antropomorficznym można dopatrywać się elementów ujęcia przestrzennego, czego następstwem może być zauważalne zaburzenie proporcji ciała. Sylwetka jest ukazana en face. Głowa, o zarysie migdałowatym z wydłużoną brodą, jest osadzona na smukłej szyi i ma wyrzeźbione jedynie niektóre detale twarzy: punktowo zaznaczone oczy, U-kształtny nos oraz niezbyt klarownie uformowane usta. W sposób zróżnicowany jest odczytywany układ kończyn, co implikuje zgoła odmienne możliwości interpretacji postawy ciała (w pozie klęczącej, kucznej, półsiedzącej z podkurczonymi nogami, w siadzie skulnym). Kończyny górne są opuszczone i kończą się powyżej stóp dłońmi o wyraziście zaznaczonych palcach. Kończyny dolne są podkurczone z kolanami podciągniętymi nieco powyżej barków, zakończone stopami rozchylonymi.
Płaskorzeźba została znaleziona w trakcie rozbiórki ruin kościoła pw. św. Piotra. Świątynia ta była usytuowana na jednym ze wzgórz oblewanym przez prawobrzeżne odnogi Słupi, w otoczeniu mokradeł występujących w dolinie rzeki, w miejscu, gdzie wcześniej istniało osadnictwo słowiańskie. Teren ten sąsiaduje ze wzniesieniami, na których osiedla powstały prawdopodobnie już w VIII wieku, a w IX stuleciu wykrystalizował się kompleks złożony z grodu, podgrodzi i osad otwartych funkcjonujący aż po XIIXIII wiek. Istnienie tego wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego poprzedziło zasiedlenie w 2. połowie XIII wieku terenu położonego po drugiej stronie Słupi i lokację ośrodka, który otrzymał prawa miejskie.

Źródła pisane poświadczają istnienie kościoła pw. św. Piotra w początkach lat osiemdziesiątych XIII wieku, ale uważa się, że świątynia chrześcijańska powstała na tym wzgórzu już wcześniej, nawet w XII wieku. Sądzi się, że kościół mógł zostać ulokowany w miejscu dawnego kultu pogańskiego, zgodnie ze zwyczajem stosowanym w dobie chrystianizacji. Przesłanką uprawdopodobniającą ten sąd jest odkrycie płaskorzeźby kamiennej związanej z przedchrześcijańskimi wierzeniami słowiańskimi.

W XIV wieku kościół pw. św. Piotra został przebudowany w stylu gotyckim. Być może pogańska płyta została umieszczona w jego murach. Przypadki wmurowywania płaskorzeźb wiązanych z kultem pogańskim w świątynie chrześcijańskie są znane z terenu Słowiańszczyzny zachodniej, choćby z Bergen i Altenkirchen na Rugii, Wolgast na Pomorzu Przednim, czy z Sadlna na Pomorzu Zachodnim. Należy jednak zaznaczyć, że istnieją rozbieżności w interpretacji tego typu zabytków sztuki wczesnośredniowiecznej, dotyczące pierwotnego przeznaczenia poszczególnych płyt kamiennych i zamieszonych na nich wizerunków. Uznawane są za przedstawienia bóstw pogańskim związane z ich kultem (niem. Götzensteine) lub za płyty nagrobne (niem. Grabsteine) i przejaw kultu zmarłych, w którym odzwierciedla się łączenie wierzeń przedchrześcijańskich i chrześcijańskich. W płaskorzeźbie ze Słupska częściej widzi się kamień z wyobrażeniem bożka.

Historia

Płytę kamienną znaleziono w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Wydobyto ją w trakcie prac rozbiórkowych z ruin starego kościoła pw. św. Piotra w Słupsku, a odkrycie zostało odnotowane w dokumentach miejscowej wspólnoty kościelnej, w których płaskorzeźbę określono jako „kamień pogański”. Ćwierć wieku później zabytek odnaleziono pod schodami wiodącymi na wieżę świątyni wybudowanej w miejscu zniszczonej budowli sakralnej.

W 1892 roku płaskorzeźba została przekazana do gromadzonych w Szczecinie zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (niem. Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde) (ówczesna sygnatura 3510). Po przekazaniu kolekcji Towarzystwa, na mocy porozumienia z końca 1927 roku, pod opiekę regionalnych władz samorządowych – Prowincjonalnego Związku Pomorza (niem. Provinzialverband Pommern), została włączona do zbiorów powołanego w oparciu o tę samą umowę Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorza (niem. Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), od 1934 roku funkcjonującego pod nazwą Pomorskie Muzeum Krajowe (niem. Pommersches Landesmuseum). Od 1928 roku do końca funkcjonowania tej placówki muzealnej była umieszczona na wystawie i eksponowana w sposób sugerujący wmurowanie w ścianę świątyni. Aktualnie znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, gdzie przez wiele lat była prezentowana na stałej wystawie archeologicznej.

Bibliografia

  • Stubenrauch Adolf, Der Heidenstein von Stolp i. Pom., „Monatsblätter“ 1892, 6/11, s. 171–174.
  • Janocha Henryk, Archeologia o początkach słupskiego ośrodka miejskiego, „Koszalińskie Zeszyty Muzealne” 2004, 24, s. 19–68.
  • Kuczkowski Andrzej, Kajkowski Kamil, Kamień w kulturze Pomorza, „Materiały Zachodniopomorskie 2009, NS 4–5/1 (2007–2008), s. 325–348.
  • Kunkel Otto, Pommersche Urgeschichte in Bildern, Stettin 1931, Taf. 102, s. 95–96.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski