Stettiner Adreßbuch

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szczecińska Księga Adresowa (Stettiner Adreßbuch), wydawnictwo ukazujące się w określonych odstępach czasu, zawierające alfabetyczny spis gospodarstw domowych, a także alfabetyczny wykaz ulic, z czasem podzielone na części zawierające oprócz spisu mieszkańców i wykazu ulic, również spis firm, spis zakładów pracy i różnych firm w układzie branżowym, spis instytucji publicznych, także w układzie alfabetycznym. Początkowo wydawana w formie małych książeczek (w formacie oktawy), z czasem powiększając swoją objętość. Szczecińska księga adresowa była wydawana w latach (1817) 1829-1943, z czego w Archiwum Państwowym w Szczecinie dostępne są praktycznie wszystkie.

Z dziejów szczecińskiej książki adresowej

Najstarsza księga adresowa miasta Szczecin /1817/

Strona tytułowa szczecińskiej książki adresowej z 1829 r.
/Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Szczecinie/

Jak pisze Otto Altenburg [1] w opublikowanym w Monatsblätter artykule [2], za najstarszą książkę adresową miasta Szczecin do 1928 roku uważano wydane sto lat wcześniej (1829) dzieło zatytułowane:


"Die Wohnungsnachweisungen aller offentl. Institute, Hausbesitzer, Beamten, Kaufleute, Künstler und Gewerbtreibenden,
in alphabetischer Ordnung.
Herausgegeben
von
Moritz Böhm
Erstes Jahrgang
Stettin, 1829
Verlag von M. Böhme
Kleine Domstraße Nr. 784"

/Wykaz siedzib wszystkich publicznych zakładów, właścicieli domów, urzędników, kupców, artystów i trudniących się drobnym rzemiosłem, w alfabetycznym porządku. Wydane przez Moritza Böhme, Kleine Domstraße Nr. 784/.

Pod podanym adresem Kleine Domstraße Nr. 784 (narożnik ulicy Bollenstraße [Koński Kierat] i Kleine Domstraße [Mariacka], M. Böhme prowadził sprzedaż książek i księgarnię muzyczną. Od 1857 roku księgarnia zmieniła adres na Roßmarktstraße Nr. 11. Z treści przedmowy zamieszczonej w księdze adresowej z 1829 r. wynika, że był to „pierwszy rocznik powszechnego spisu mieszkań w Szczecinie”. „Wykaz siedzib” zawierał w alfabetycznym porządku wykaz usytuowania wszystkich publicznych instytucji oraz miejsce zamieszkania właścicieli mieszkań, urzędników, kupców, artystów i rzemieślników. Łącznie wydanie z 1829 zawierało 3180 pozycji, jednak nie obejmuje wszystkich mieszkańców. W spisie brakuje jeszcze bezrobotnych, robotników dniówkowych, żeglarzy itp. To ograniczenie utrzymywało się także przez kolejne lata, zmieniony został tylko tytuł. Przykładowo w 1834 roku brzmiał on „Allgemeines Adreßbuch von Stettin auf das Jahr 1834”. Jak już wspomniano do tej pory jako najstarszy znano tylko „wykaz siedzib” z 1829 r. Otto Altenburg w swoim artykule twierdził, że jest w posiadaniu starszej siostrzanej publikacji tego wydania, które zawdzięcza nie wymienionej z nazwiska osobie, pochodzącej ze starej, szacownej szczecińskiej rodziny, żyjącej od dłuższego czasu poza Szczecinem. Tytuł tej książeczki brzmiał:


„Verzeichniß
aller
Stettinschen Eigenthümer
mit Innbegriff
des Lastadie
wie auch
der Ober- und neuen Wieck
nebst
alphabetischen Register.
Stettin 1817,
gedruckt bei Carl Wilhelm Struck”

/Spis wszystkich szczecińskich właścicieli włącznie z Łasztownią jak również Górnym Wikiem i Nowym Wikiem wraz z alfabetycznym wykazem. Szczecin 1817, drukowane u Karla Wilhelma Strucka]]/

Na tej podstawie można wysnuć przypuszczenie, że wydawcą i jednocześnie drukarzem tej książeczki wydanej w formacie oktawy [arkusz wydawniczy podzielony na 8 kartek], zapewne był sam Georg C.W. Struck. Chodzi tu o Georga Carla Wilhelma Strucka, który od 1809 do 1829 roku był właścicielem, założonej w 1577 przez Georga Rhete oficyny wydawniczej przy ulicy Kleine Domstraße i będącej w rękach tej rodziny do końca XVIII wieku. Spadkobiercą po śmierci Strucka był jego siostrzeniec Johann Franz Valentin Hessenland, którego nazwisko szczecińska oficyna Hessenland do czasu zawieszenia swej działalności nosiła do 1945 roku. [3]
Jak widać w tytule brakuje osiedla podmiejskiego nazywanego Dolnym Wikiem. W 1817 na tym podmiejskim osiedlu nie było jeszcze zabudowanych ulic. Przede wszystkim obowiązywał zakaz ponownej odbudowy zniszczonych w czasie oblężenia w 1813 r. budynków mieszkalnych, a szczególnie odnosiło się to do przedmieść. Na odbudowę Dolnego Wiku nie dawał zezwolenia oczywiście zarząd wojskowy z uwagi na bezpieczeństwo twierdzy. Pozbawieni mieszkań mogli się osiedlać na Nowym Wiku, na terenie byłej plantacji miejskiej (Ratsplantage) [4] Ważne jest, że autor tego opracowania ujął właścicieli tego nowo powstającego osiedla, położonego na południowym krańcu dzisiejszej ulicy Kolumba i płn. strony ulicy Dąbrowskiego). Łącznie spis budynków właściwego miasta zawierał w sumie 1183 policyjnych numerów, w kilku miejscach znajdujemy podział numeracji budynków na „a” i „b”, natomiast numer 1182 został podzielony czterokrotnie („a-d”). Do tego dochodzi osobna numeracja 269 domów na Łasztowni, oraz w sumie 145 na Górnym Wiku i Nowym Wiku, także z rozbiciem na „a-b”, względnie „a-d”. W sumie ilość wykazanych domów w 1817 roku zamyka się liczbą ok. 1600 budynków. Alfabetyczny wykaz właścicieli i najemców podaje ich status lub wykonywany zawód, numer posesji oraz nazwę ulicy. Omawiany tu spis z 1817 roku ma szczególne znaczenie dla poznania nazw ulic, placów, pojedynczych domów i dziedzińców. Przykładowo na pierwszych stronach znajdujemy zlikwidowaną z czasem nazwę ulicy „Küterstraße” (nazwa ta obowiązywała do 1856 roku dla południowej części ulicy Siennej; wcześniej do XVI wieku dla dolnej części ulicy Beutlerstraße). Niegdyś domy tej ulicy od nr 38 do nr 44 należały do Kolegium Jageteufla, położonego przy ulicy Kleine Domstraße (kolegium założone przez burmistrza Otto Jageteufla w 1399 roku). Bez dopisku „Straße” występuje Haveling [port], wychodząca na nabrzeże Bollwerk i położona od południowej strony Mostu Długiego. Ulica am der holländischen Windmühle [przy holenderskim młynie], obejmująca parcele od nr 489 do nr 495 oraz numery 1182 „b”, „c”, „d”, zyskała swoje miano od usytuowanego tam młyna [wiatraka], który stał jeszcze w 1838 r. w miejscu przyszłego budynku Rosengarten Nr. 1. [5] Około 10 lat później ta miejscowa nazwa została zmieniona na am Zimmerplatz, ale już w 1834 roku spotykamy tu nazwę kleine Parade Platz (narożnik Dworcowej i Al. Niepodległości). Podobnie, jak z nazwą wspomnianego „wiatraka”, jest z nazwą am Schloß, czyli „Przy zamku” dla budynków od nr 650 do nr 655. Wkrótce i ta nazwa miejscowa została zlikwidowana, a budynki zaliczono do ulicy Fuhrstraße. Dotyczy to również nazwy miejscowej „Hinterm Schloß” (na tyłach zamku) dla budynków od nr 832 do nr 838. Należały one do obszaru ulicy Grosse Ritterstraße, i były tak wykazywane również w późniejszych księgach adresowych, do czasu ich rozbiórki w 1852 roku. W miejscu powstałego w 1830 roku placu „St. Marien Platz (dodatek „świętości” dla tego placu z czasem gdzieś się zawieruszył), spotykamy jeszcze nazwę „Marien Kirchhof” [cmentarz Mariacki], która pozwala nam zrozumieć pierwotne użytkowanie terenu położonego wokół dawnej kolegiaty Mariackiej. Natomiast przy kościele Piotra i Pawła istniała ulica o nazwie Petri-Kirchenstraße, przy której leżały tylko dwa domy nr 1182a i nr 1183. Jej nazwa kilka lat później, co prawda tylko na krótki czas, została zastąpiona przez nazwę am Petrikirchhof. Zamiast późniejszej nazwy Hackstraße najstarsza książka adresowa zawiera stare określenie „in der Hack”, które na długo ostało się w tradycji ludowej dawnych mieszkańców Szczecina. Podobnie zresztą, jak w przypadku kolejnej nazwy Hinter der Nikolaikirche (za kościołem św. Mikołaja) dla budynków od nr 948 do nr 954, które kilka lat później należały już do placu Neuer Markt /Nowy Rynek/. Przy placu tym znajdowała się jeszcze jedna ulica o nazwie Kirchenstraße” (kolejna „Kirchenstraße” położona była na Łasztowni), której przyporządkowano cztery budynki od nr 955 do nr 958, także położone blisko kościoła św. Mikołaja (który stał na dzisiejszym Nowym Rynku do 1811 roku).[6] Owa „Kirchenstraße” stanowiła północną stronę Nowego Rynku, do którego w późniejszym czasie budynki te rzeczywiście zostały zaliczone. Ulice: Nagelstraße (część ulicy Kleine Oderstraße pomiędzy ulicą Baumstraße i Fischerstraße), następnie Löcknitzerstraße (część ulicy Fischerstraße), i „an der grünen Linde” (część nabrzeża Bollwerk położona poniżej klasztoru Panieńskiego przy ulicy Junkerstraße), zawierały od 2 do 5 domów. Jednak nazwy te jako nazwy ulic dla tej części miasta zachowały się aż do połowy XIX wieku. Podobnie zresztą, jak nazwa am Frauenthor dla położonej na północ od ulicy Junkerstraße części ulicy Frauenstraße z numeracją od nr 1165 do nr 1171. Na Łasztowni dla budynków od nr 89 do nr 100 (jak już wcześniej wspomniano, numeracja na Łasztowni liczona była osobno), trafiamy na nazwę bei der Stadtwaage (przy wadze miejskiej). Waga określana jako Raths- względnie tylko Stadtwaage [waga rady miejskiej lub po prostu waga miejska], posiadała policyjny numer 91. Ta część domów w późniejszym czasie była przyporządkowana placowi Zimmerplatz (Plac Ciesielski). Natomiast budynki od nr 101 do nr 111 w 1817 roku nosiły nazwę am Königlichen Holzhof (przy królewskim składzie drewna). W późniejszym czasie należały one do ulicy Pladrinstraße. Na terenie Górnego i Nowego Wiku mimo istniejącej już siatki ulic brak było nazw ulic czy choćby nazw miejscowych.
Poza kilkoma posiadającymi jeszcze średniowieczny wygląd ulicami, placami, czy nawet częściami miasta, istniała jeszcze pewna liczba pojedynczych budowli i domów, które warto wymienić. W długim rzędzie na placach „am Berliner Tor” i am grünen Paradeplatz stało 21 kazamatów, z czego bezpośrednio przy Bramie Berlińskiej wyróżniono pierwszy i drugi areszt, wartownię i pomieszczenie pisarza bramnego. Podobne zabudowania były w pobliżu innych bram, do których dochodził jeszcze tzw. „Klingenhaus” (policyjny numer 831).[7] W 1834 roku zabudowania te zostały wymienione jako już zburzone. Usytuowane przy Placu Królewskim budynki od nr 816 do nr 823 i określone nazwą „Prediger- und Professorenhäuser” (domy kaznodziei i profesorskie), były własnością Fundacji Mariackiej (Marienstift). W spisie z 1817 r. wymieniono pod tą nazwą tylko dwa budynki o numerach policyjnych 774 i 775 przy ulicy Kleine Domstraße, podczas gdy nr 776 (należący do tzw. podwójnego gimnazjum, czyli połączonej Raths-Schule ze Stettiner Marienstiftsgymnasium), nosił jeszcze starą nazwę „Auditorium” (audytorium). Na rogu ulicy Luisenstraße i Roßmarkt pod nr 756 stał budynek „Fontainen-Haus”, nazwany tak od usytuowanego przy nim zbiornika wody, który zasilał studnię (czyli dzisiejszą fontannę) na Rynku Końskim (Roßmarkt). Przy ulicy Heilige-Geist-Thor wykazany został pod nr 225 Kleine Schützenhaus (mały Dom Strzelecki), a pod nr 229 Große Schützenhaus (duży Dom Strzelecki). Bardzo starym obiektem był usytuowany przy ulicy Fuhrstraße tzw. Elendshof (Dziedziniec Ubogich, nr 631-638), pierwotnie przeznaczony dla przejezdnych podróżnych, cudzoziemców, także bezdomnych biedaków, chorych itp., a od 1830 roku przemianowany na Johannishof (Dziedziniec Świętego Jana). Często wymienianym określeniem były tzw. „Fleischscharren” (stragany mięsne), a także „Brodscharren” (stragany z pieczywem), przykładowo przy ulicy Frauenstraße, na targu Fischmarkt, na rynku Krautmarkt, czy po drugiej stronie Odry na terenie Schiffbaulastadie (Łasztownia Stoczniowa). Były to stragany sprzedawców mięsa („buden der Knochenhauer”) i piekarzy, które wkrótce nie wytrzymały konkurencji i upadły. W obrębie twierdzy szczecińskiej dla ogrodów nie było za dużo miejsca. Spis wykazuje takie przy ulicy Pladrin [tuż przy kanale Zielonym) pod numerem 121 (ogród „Salingres Gartenhaus” [tu altana w ogrodach Salingera]), a na Górnym Wiku pod numerem policyjnym 63 i 94a „Velthusens Garten” (ogrody Velthusena). Właścicielami tych założeń ogrodowych przez dłuższy czas byli czołowi przedstawiciele najbogatszych kupców. Pomiędzy oboma ogrodami Velthusena znajdujemy „Visitirhaus” (Oberwiek, numer policyjny 68). Przy ulicy Mönchenstraße budynek nr 603 nosił jeszcze nazwę Raths-Schule (szkoła rady miejskiej). Było to dawne Rats-Lyzeum (Liceum rady miejskiej), określane także nazwą „Große Ratsschule”, które jak wiemy, od 1805 roku było jeszcze połączone z Gimnazjum Fundacji Mariackiej. Przy Am der holländischen Windmühle nasz spis z 1817 roku wymienia pod numerem 495 „Kleine Baraque”, późniejszy „Armenhaus” (Dom Ubogich), zaliczany do placu Kleine Paradeplatz. Mimo pełnego rozkwitu gospodarczego nie brakuje jednak również "pustych miejsc". Pustostany wymienione są przy ulicy Hinter der Nikolaikirche nr 954, przy ulicy Kirchenstraße nieopodal nr 955, nr 956, a także przy ulicy Frauenstraße od nr 928 do nr 931. Były to puste miejsca powstałe po pożarze kościoła św. Mikołaja.[8]
Książka adresowa z 1817 pokazuje nam również zmiany, jakie zaszły w spisach mieszkańców. Niewiele rodzin z tego okresu przetrwało do wydania jej kolejnych wydań, jak np. rodzina kupca J.P. Degnera z ulicy Beutlerstraße nr 60 (artykuły żelazne), czy kupca C.H. Homanna (produkcja alkoholi) z ulicy Große Dom Straße nr 668. Przy tej samej ulicy znajdowała się księgarnia wydawcy pierwszej książki adresowej C. W. Strucka (w późniejszym czasie była to firma wydawnicza Hessenland). Tu też, pod nr 795, mieszkał budowniczy organów Georg Friedrich Grüneberg, nazywany później organmistrzem budowy organów i instrumentów muzycznych. Rodzina ta i ich zakład budowy organów wnieśli wiele do rozwoju tego zawodu i jego znaczenia w życiu gospodarczym naszego miasta. Poza tym w najstarszej książce adresowej występuje wielu szynkarzy, właścicieli lokali o nazwie „Tabagie[9], a także restauratorów i właścicieli zajazdów. W spisie spotykamy również właściwych oberżystów (właścicieli gospód). Oprócz tego wymienieni zostali rzemieślnicy, jak producenci grzebieni, beczek, krzeseł, części ubrań i guzików, tkanin, oraz gorzelnicy, badacze jakości towaru (Wraker), kramarze (drobni kupcy), płóciennicy, garbarze, białoskórnicy, cynownicy, igielnicy, przędzarze tytoniu [10], i inni. Spis uświadamia nam, jakie zawody w miarę upływu czasu dominowały w naszym mieście. Tą różnorodność zanikających zawodów uzupełniają członek rady opiekuńczej (Pupillenrat), dworski urzędnik skarbowy (Hoffiskal), bakałarz (prowadzący lekcje obok nauczyciela), stróż nocny, a na koniec kat.

Księgi adresowe wydane w latach 1829-1856

W dniu 15 stycznia 1928 roku ukazał się w periodyku Stettiner General Anzeiger artykuł dr Grotefenda [11]. Autor nawiązuje do faktu wydania kolejnej księgi adresowej, towarzyszącej szczecinianom od 100 lat. Z tej okazji przedstawił nam jej pierwsze wydanie na rok 1829, które znajduje się w zasobach Archiwum Państwowego w Szczecinie. Przy okazji wspomniał, że jest mu również znane wcześniejsze wydanie na rok 1817, o którym szerzej pisał Otto Altenburg w roczniku Monatsblätter z 1928 r. Książka adresowa z roku 1829, podobnie jak książka z 1817 r., zostało wydana również w formacie oktawy. Zawiera 3180 pozycji wymienionych w kolejności alfabetycznej, z których można wyodrębnić tylko 1980 nazwisk. Dr Grotefend dokonał tu przy okazji oceny zmian jakie zaszły przez ostatnie 100 lat w występowaniu na terenie miasta niektórych popularnych szczecińskich nazwisk.
Łącznie spis budynków właściwego miasta zawiera 1186 policyjnych numerów, w tym w kilku miejscach znajdujemy podział numeracji budynków na „a-b”. W spisie ujęto również 276 domów na Łasztowni, następnie 145 na Górnym Wiku, również z rozbiciem na „a-b”, a nawet w niektórych przypadkach „a-g”, opisanych pod wspólnym adresem Oberwiek, a także 23 budynki w Fort Preußen, oraz 56 parceli na Dolnym Wiku, również z rozbiciem na „a-b”, „a-c”. Przeglądając dokładnie spis dochodzimy do wniosku, że z nieznanych powodów nie wszystkie numery zostały w nim ujęte.

Strona tytułowa szczecińskiej książki adresowej z 1834 r.
/Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Szczecinie/

Następnie dr Grotefend opisuje, jak kształtowały się losy kolejnych wydań książki adresowej. Wygląda na to, ze książka - mimo zapowiedzi w przedmowie - miała początkowo ukazywać się tylko co dwa lata, bowiem egzemplarz z 1833 roku ma wewnątrz zapis: 3. rocznik. Istnienia egzemplarzy z lat 1830-1832 niestety nie udało się potwierdzić. Od 1834 książka wychodziła co roku. We wspomnianym małym formacie była kontynuowana aż do 1856 roku, z kilkoma wewnętrznymi poprawkami. I tak np. 4. rocznik (1834) został zatytułowany


"Allgemeines
Adreß-Buch
von
Stettin
auf das Jahr 1834
Enthalted
Die Wohnungs-Nachweisungen
aller öffentlicher Institute,Beamten, Kaufleute,
Künstler und Gewerbetreibenden
in alphabetisches Ordnung
Nebst einem Straßen-Register, Verzeichniß der Hausbesitzer
und Bezirks-Vorsteher, so vie einer übersicht der Kaufleute,
Künstler und Gewerbetreibenden
Bearbeitet
von
Moritz Böhme
Vierter Jahrgang
Stettin 1834"

/Ogólna książka adresowa Szczecina, na rok 1834 zawierająca wykaz siedzib wszystkich publicznych zakładów, urzędników, kupców, artystów i trudniących się drobnym rzemiosłem w porządku alfabetycznym wraz ze spisem ulic, wykazem właścicieli domów, naczelników obwodów miejskich, a także przegląd kupców, artystów i trudniących się drobnym rzemiosłem. Opracowane przez Moritza Böhme. czwarty rocznik, Stettin 1834/

Oprócz wykazu nazwisk przynosi także wykaz ulic w porządku alfabetycznym wraz z obowiązującą dla nich zaliczaną dla całego Szczecina numeracją katastralną. Do tego dochodzi lista kolejnych numerów wraz z odnoszącymi się do nich nazwami ulic i nazwiskami właścicieli domów. Umieszczono tu także podział na dzielnice miasta, a na koniec w alfabetycznym porządku przegląd kupców, artystów i rzemieślników różnych zawodów, tym razem wraz z nazwiskami. Od 1835 roku księga adresowa w wykazie poszczególnych ulic podaje oprócz nazwisk właścicieli także nazwiska pozostałych mieszkańców kolejnych budynków mieszkalnych. W tym samym roku prawdopodobnie zmieniła się także osoba opracowująca tekst; w każdym bądź razie jest to, według karty tytułowej z 1835 roku: „/osoba/ mieszkająca u Friedricha Friese przy Pelzerstraße Nr. 802”. Była to jednak sytuacja przejściowa, gdyż już w następnych latach, aż do 1847 roku, jako edytor określony został urzędnik registratury policyjnej Quinius, a jako wydawca Księgarnia F. H. Morin (później Leona Sauniera). Wymieniony tu urzędnik policyjny dostarczał do książki adresowej bliższych szczegółów o siedzibach poszczególnych urzędów. Równolegle wraz z wzrostem ludności Szczecina (rok 1817-21680 mieszkańców, 1827-27560, 1837-32105, a w 1847-43330 mieszkańców), rośnie objętość i zawartość książki adresowej. W 1837 roku wydawca podaje m. in. rozporządzenia policyjne dotyczące rzemiosła. Od następnego roku książka ukazała się nakładem własnym edytora Quiniusa, który dodał do niej wyciągi z pruskiej taryfy pocztowej; jego następcą od 1848 roku jako edytor i wydawca został urzędnik registratury policyjnej Lemcke.

Księgi adresowe jako wydawnictwo urzędowe 1857-1943

Strona tytułowa szczecińskiej książki adresowej z 1943 r.
Strona tytułowa szczecińskiej książki adresowej z 1943 r. /Ze zbiorów własnych/

Do tej pory wydawanie książki adresowej uważane było za całkowicie prywatne przedsięwzięcie, natomiast od 1857 roku to się zmieniło. Odtąd wydawane było w większym formacie jako wydawnictwo urzędowe, przy czym początkowo nie do końca było oczywiste, jakie urzędowe miejsce wchodzi w rachubę. Obowiązująca aż do 1943 roku kolejna numeracja roczników była liczona od tego "pierwszego rocznika" z 1857 roku. Wydawcą był księgarz Friedrich Nagel. Z tym też rokiem ustalono nową numerację domów, każda ulica rozpoczyna się od nr 1. Stara numeracja katastralna została przyporządkowana nowej poprzez umieszczenie jej obok w nawiasie kwadratowym /klamra/. Zrealizowano to jednak tylko w roczniku 1857, toteż w przypadku niezbyt dokładnego ujęcia starej numeracji w poprzednich wydaniach należy sięgać po to wydanie. Jednak już wtedy nie ujęto wszystkich nazw ulic w alfabetycznym porządku, dotyczyło to jedynie tych położonych wewnątrz poszczególnych części miasta. Układ nazw w alfabetycznym porządku dla wszystkich ulic Szczecina nastąpił dopiero od 1867 roku. Dołączono informacje o urzędach, cechach rzemieślniczych, stowarzyszeniach itp., także taryfę pocztową, zarządzenia policyjne, jak również doskonały wykaz miejscowości i folwarków, w tym także oddzielne gospodarstwa w obrębie obwodu rejencji szczecińskiej. Nowością w księdze była także obszerna część handlowa. W 1876 roku księgarnia Friedricha Nagla (L. Rühe) dodaje wykaz mieszkańców wówczas samodzielnego miasta Grabow, jak również miejscowości Bredow, Züllchow, Bollinken (Bałdynko), Frauendorf, Gotzlow i Herrenwiese (częściowo - Gocław). Od 1875 r. ze strony tytułowej znikła adnotacja „wydawnictwo urzędowe”. Natomiast w 1880 roku spotykamy wydanie dwóch różnych ksiąg adresowych. Jedną określoną w podtytule „zestawiona na podstawie listy urzędowej Królewskiej Dyrekcji Policji” i wydaną w wydawnictwie Księgarnia Otto Brander (Große Domstraße Nr. 8. Kosztowała ona wraz z planem miasta 4,50 ówczesnej marki. Natomiast druga, podobnie zatytułowana (Stettiner Adreß- und Geschäftshandbuch), opisana była jako „zestawiona według urzędowych źródeł i na podstawie bezpośrednich spisów”. Jej wydawcą byli H. Dannenberg i Friedrich Nagel. Kosztowała tylko 3,75 marki. Księga adresowa Brandera znikła już po roku, i w 1881 pojawiła się już tylko księga Nagla określona jako „zestawiona według urzędowych źródeł”. W 1891 roku otrzymuje skromny tytuł „Stettiner Adreßbuch”, a od 1898 r. jako wydawca określany został Paul Niekammer (Adress und Geschäfts-Handbuch für Stettin nach amtlichen Quellen zusammengestellt). W 1909 roku „Wydawnictwo August Scherl” (Verlag August Scherl in Berlin, Deutsche Adreßbuch-Gesselschaft m. b. H.) obejmuje także wydawnictwo szczecińskiej księgi adresowej, której nadano tytuł „Adressbuch für Stettin und Umgebung unter Benutzung amtlicher Quellen”, który po I wojnie światowej zmieniono na „Stettiner Adressbuch unter Benutzung amtlicher Quellen”, zachowując dotychczasowy wygląd i format. Szczecińska książka adresowa po raz ostatni została wydana w 1943 roku. Ze strony tytułowej wynika, że wydano ją z okazji 700 lat uzyskania praw miejskich („700 Jahre Stettin 1243-1943. Stettiner Adreßbuch 1943”).

Przypisy

  1. Otto Altenburg (1873-1950), profesor Gimnazjum Mariackiego, autor licznych publikacji związanych z historią kultury Szczecina.
  2. O. Altenburg, Das älteste Stettiner Adreßbuch w: Monatsblätter. Herausgegeben von der Gessellschaft für Pommersche geschichte und Alterthumskunde. Stettin 1928, s. 49-54.
  3. R. Schmidt, Deutsche Buchhändler. Deutsche Buchdrucker. Beiträge zu einer Firmengeschichte des deutschen Buchgewerbes. Verlag der Buchdruckerei Franz Weber (später: Eberswalde: Verlag von Rudolf Schmidt). Berlin 1902. Bd 3, s. 437-439.
  4. Wcześniej na terenie starej plantacji miejskiej [Rathsplantage], poniżej obecnej ulicy Bäckerbergstraße, dyr. ds. budownictwa na Pomorzu David Gilly w 1779 roku wybudował dla kompanii handlu morskiego budynek Królewskiego Magazynu Soli. W 1790 r. dokonano podziału gruntów plantacji przylegających do magazynu soli na działki budowlane, co dało początek tzw. Nowego Wiku. Zabudowa ta w wyniku oblężenia z 1813 r. uległa całkowitemu zniszczeniu; por. H.K.W., Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 8. Berlin 1875, s. 405, tamże rozstrzygający akt prawny: Reskript vom 26.09.1817, Königl. Ministerien der Finanzen und des Innern.
  5. Por. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin 1926, s. 35.
  6. Kościół św. Mikołaja spłonął w nocy z 9/10 grudnia 1811 roku. Jego rozbiórka i przyległych do niego budynków trwała do 1816 roku, gdyż właściciel domu nr 933 kapelusznik Rhode stawiał trudności w przejęciu przez miasto ruin swojej własności. Dopiero w 1821 roku plac kościelny uporządkowano; por. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche zu Stettin w: BSt NF, Bd. XXIV. Stettin 1922, s. 97.
  7. Pod nazwą tą kryło się określenie domku poboru pieniędzy za przejście bramy miejskiej, a także, jak np. na Łasztowni, za przejście na teren szpitala i cmentarza św. Gertrudy.
  8. Por. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche..., op. cit., s. 97; tamże plan sytuacyjny obszaru spalonego kościoła św. Mikołaja z marca 1812 r., s. 76, ryc. 2 oraz przyp. (G).
  9. Rodzaj restauracji, w której wolno było palić tytoń w glinianych fajkach; ich właścicieli w języku niemieckim określano nazwą „Tabagist”. Por. artykuł J. Acker, Die Tabagie: http://www.pfeife-tabak.de/Artikel/Verschiedenes/Tabagie/Tabagie.html [dostęp 2012-05-16].
  10. Por. Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius, Königsberg in Preußen 1837, s. 74.
  11. Karl Otto Grotenfend (1873-1945), pracownik Archiwum Państwowego w Szczecinie od 1908 roku, następnie jego dyrektor od 1923 do 1930, do czasu służbowego przeniesienia do Hannoveru. Wycinek ze wspomnianym wyżej artykułem ze „Stettiner General Anzeiger” pod tytułem „Aus der Geschichte des Stettiner Adreßbuche” dołączono do egzemplarza książki adresowej z 1829 roku.


Bibliografia

  • Altenburg O., Das älteste Stettiner Adreßbuch w: Monatsblätter. Herausgegeben von der Gessellschaft für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde. Stettin 1928.
  • Grotenfend K. O., Aus der Geschichte des Stettiner Adreßbuche w: Stettiner General Anzeiger, 15.01.1928.
  • Schmidt R., Deutsche Buchhändler. Deutsche Buchdrucker. Beiträge zu einer Firmengeschichte des deutschen Buchgewerbes. Verlag der Buchdruckerei Franz Weber (später: Eberswalde: Verlag von Rudolf Schmidt). Berlin 1902.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
  • Fredrich C., Die ehemalige Nikolaikirche zu Stettin w: BSt NF, XXIV. Stettin 1922.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Acker, J., Die Tabagie.
  • Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius, Königsberg in Preußen 1837.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk