Strój pyrzycki

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Chusta, pow. pyrzycki, 1866, napis: Constantine Plath 1866, wym. 113 x 103 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Na Pomorzu Zachodnim jednym z najbogatszych i najoryginalniejszych ubiorów ludowych był strój z okolic Pyrzyc, krainy rozciągającej się na południowy wschód od Szczecina w dorzeczu Iny i Płoni, wokół jezior Miedwie i Płoń.

Historia

Na strój tego regionu duży wpływ wywarło osadnictwo ludności wywodzącej się z terenów obecnej Holandii i Fryzji. Od lat 70. XVIII wieku specjaliści z Niderlandów prowadzili na Ziemi Pyrzyckiej zakrojone na szeroką skalę prace melioracyjne. W 1. połowie wieku XIX na wyludnionym i zniszczonym w trakcie wojen napoleońskich Pomorzu Zachodnim prowadzono akcję osadniczą, w której liczną grupę stanowili ponownie koloniści ze wschodniej Fryzji.

Ich strój nawarstwiony na ubiór ludności autochtonicznej i moda miejska 1. połowy XIX wieku stały się dominantami kształtującymi jego formę. Jednakże już w latach 70–80. XIX wieku czynniki rozwoju gospodarczego zaczęły destrukcyjnie wpływać na tradycyjną kulturę regionalną, przyczyniając się także do powolnego odchodzenia od noszenia odzieży ludowej.

Charakterystyka

Ziemia Pyrzycka to region dostatni. W kulturze ludowej dobre warunki materialne mają zawsze pierwszorzędne znaczenie dla rozwoju sztuki, zdobnictwa i bogatego stroju. Nie inaczej było w regionie pyrzyckim, gdzie w wytworach sztuki ludowej spotykamy się z niezwykle bogatą ornamentacją i kolorystyką.

Podstawowymi elementami dekoracyjnymi w meblarstwie, ceramice i hafcie są motywy roślinne: tulipany oraz kwiaty okrągłe, sześciopłatkowe o kształcie stokroci, otwartej róży czy margerity. Spotykamy także inne motywy florystyczne jak małe gałązki, dzwoneczki, niezapominajki.

Podstawą kompozycji jest zazwyczaj bukiet kwietny wyrastający z wazy lub kosza. Ornamentem pokryta jest zwykle znaczna część powierzchni, a elementy dekoracyjne łączą się ze sobą tworząc całość. Zdobnictwo cechuje nieustanna zmienność i ostre kontrasty. W dekoracji stroju do palety barw dochodzą cekiny, złote nici, szych tworząc niezwykle kolorową i wystawną całość.

Haft w stroju pyrzyckim wykonywano ściegami płaskimi i kładzionymi. Haft krzyżykowy zdobił batystowe i tiulowe chusteczki przeciągane przez mufki, umieszczano go także na torebkach i chustach, najczęściej jako zapis monogramu i daty.

Modelowym, a zarazem jednym z najstarszych świadectw kobiecego stroju pyrzyckiego jest studium olejne "Młoda chłopka w stroju pyrzyckim" namalowane na desce przez Ludwiga Mosta.[1]

Ludwig August Most "Młoda chłopka w stroju pyrzyckim", 1836, olej/deska, wym. 25,6 x 31,8 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Obrazek znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie datowany jest na dzień 10 czerwca 1836 roku. Na obrazie kobieta ubrana jest w suto marszczoną czerwoną spódnicę w pionowe wąskie czarne paski, dołem wykończoną pasem zielonej tkaniny (lub wstążki). Rozłożystość spódnicy sugeruje częstą w strojach ludowych kilkuwarstwowość.

Długość do połowy łydek równa jest długości gładkiego, czerwonego fartucha. Czarny gorset związany niebieską kokardą ma wąskie rękawy zakończone niebieskim mankietami zapinanymi na guziki. Spod rękawa wystaje biały mankiet bluzki. Dekolt wypełnia biała fałdowana kreza. Na ramionach kobiety chusta w kolorze czarnym sięgająca połowy pleców, w całości ornamentowana haftem w kolorach czerwonym, zielonym i żółtym. Zdobiona charakterystycznym motywem tulipana układającym się na plecach w duży symetryczny wzór. W stronę ramion i piersi motywy hafciarskie przechodzą w układy drobniejszych kwiatków i gałązek.

Nakrycie głowy składa się z dwóch elementów płytkiego czarnego czepca i białej marszczonej przepaski okalającej twarz, zdecydowanie odsłaniającej czoło i włosy. Czepek wyraźnym zaokrągleniem zachodzący na uszy z tyłu dekorowany jest dużą czarną kokardą ze wstążkami spływającymi aż do pasa. Na nogach czerwone skarpety z widocznym po obu stronach łydki i kostki haftem układającym się symetrycznie.

Całości stroju dopełniają płaskie, czarne pantofle bez pięt oraz znacznych rozmiarów ozdobna, czarna mufka z niebieską kokardą po środku. Przez mufkę przewleczona chustka w kolorze czerwonym i prawdopodobnie haftowana.

Obraz przedstawia młodą mężatkę w stroju odświętnym. W 2. połowie XIX wieku obfitość i grubość materiałów powodują optyczne zachwianie proporcji sylwetki. Spódnica staje się zdecydowanie krótsza odsłaniając charakterystyczne podwiązki z kokardami. Długość fartucha nie ulega zmianie. Rękawy gorsetu zdobią dwie lub trzy zielone wstęgi o długości ok. 12 cm. W dekoracji chust dominują duże, czerwone róże.

Najstarszym przedstawieniem stroju męskiego w Muzeum Narodowym w Szczecinie jest szkic do obrazu A.L. Mosta "Chrzest we wsi pomorskiej" z 1840 roku. Centralnie malarz umieścił parę: kobietę ujętą z profilu i mężczyznę stojącego do nas tyłem ubranego w ciemnogranatową sukmanę zebraną w obfite, podbite czerwienią fałdy i w pasie zaznaczone mosiężnymi guzikami. Wyłogi kołnierza oraz duże kieszenie, także obszyte są czerwonym materiałem. Mężczyzna na nogach ma buty z cholewami z miękkiej, czarnej skóry.

"Młody mężczyzna w stroju pyrzyckim", koniec XIX w.
Archiwum Fotograficzne MNS, oprac. fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Do źródeł dokumentujących ubiory pyrzyckie należą fotografie z końca XIX wieku i początków XX wieku. Na jednej z nich, jeszcze dziewiętnastowiecznej, widzimy młodego mężczyznę (kawalera) odzianego w długą sukmanę ozdobioną dwoma rzędami guzików. Rękawy o szerokich mankietach mają po cztery guziki. Kamizelka sięgająca pasa, na całej długości zapinana jest na błyszczące (mosiężne) guziki. Po obu stronach zapięcia, od ramion, naszyto takie same guziki, jednakże rządki te kończą się na wysokości klatki piersiowej.

Kamizelka wykończona jest stojącym przylegającym do szyi kołnierzem. Spodnie wąskie, skórzane, z przodu zamykane na szeroką klapę zapinaną na dwa guziki. Na spodnie, aż powyżej kolan naciągnięte (białe?) pończochy wykończone na górze ażurowym wzorem.

Buty z miękkimi cholewami sięgają połowy łydki. Stroju dopełnia czapka futrzana o walcowatym kształcie zawadiacko przekrzywiona na ucho. Na palcu lewej dłoni widoczny sygnet.

Inne zdjęcie z tego samego okresu pokazuje dwóch mężczyzn w średnim wieku. Ubrani są w długie, zapinane dwurzędowo sukmany z kieszeniami dekorowanymi patką z guzikiem. Kamizelki prawie w całości przykrywają chustki zawiązane pod brodami w duże kokardy. Kapelusze o szerokim rondzie i płaskiej główce otoczono szeroką, jedwabną(?) wstążką z tyłu związaną na kokardę, której końce spływają aż na ramiona. Na nogach buty z cholewami.Pyrzyczanie na głowach nosili także cylindry.

"Kobieta w stroju pyrzyckim", początek XX w.
Archiwum Fotograficzne MNS, oprac. fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Schyłkowy okres noszenia stroju pyrzyckiego przedstawiają kolorowane zdjęcia z początku XX wieku wykonane w zakładzie fotograficznym. Wszystkie sfotografowane kobiece ubiory charakteryzuje wierzchnia, obficie marszczona i rozłożysta krótka, sięgająca ledwie kolan spódnica (czerwona z niebieskim pasem u dołu). Fartuchy sięgające połowy łydki zakończone są frędzlami. Na ich powierzchni widzimy kwiaty (haftowane) podbarwione na kolor fioletowy. Na fotografii czarno-białej spod spódnicy wystaje kraj białej koszuli. Ten sposób noszenia długiej sięgającej połowy łydki koszuli charakteryzował północne tereny regionu pyrzyckiego.

Na wszystkich zdjęciach gorsety w zasadzie są niewidoczne spod chust okrywających postacie aż do talii. Chusty są bogato haftowane ornamentem florystycznym. Na fotografii barwnej, na czarnym tle zaznaczono kwiaty w kolorach niebieskim, żółtym, różowym i zielonym. Na głowach niebieskie czepce z wieloma spływającymi aż poniżej pasa wstążkami atłasowymi w kolorach niebieskim i zielonym, a także aksamitnymi w wytłoczone czarne kwiaty. Na nogach wełniane, haftowane pończochy z podwiązkami z ozdobnymi kokardami oraz płaskie, kryte pantofle.

Analizując zachowany materiał należy zaznaczyć, że chusty pyrzyckie zdobione były nićmi z dominującym kolorem czerwonym. Niebieskiego używano jako koloru żałoby lub w stroju kobiet starszych. Uboższe pyrzyczanki haftowały chusty równocześnie w tonacji czerwonej i niebieskiej, tak więc jedna chusta o różnej kolorystyce na dwóch przeciwległych rogach służyła na różne okazje. Gorsza sytuacja materialnej właścicielki chusty to także brak na niej cekinów i ozdobnych sznureczków. Stroju pyrzyczanki dopełniały rękawiczki – letnie w kolorze zielonym z palcami lub jako mitenki i haftem w postaci czerwonego tulipana albo róży na grzbiecie dłoni, czasami także zdobiącymi każdy palec gałązkami zakończonymi stylizowanymi tulipanami. Zimowe wykonane z baraniego(?) futra runem do wewnątrz to rękawice jednopalczaste zakończone w wyraźny szpic z wystającym wzdłuż szwów futerkiem. Grzbiet zdobiony jest haftem płaskim kładzionym w kolorze złotym. Motywy roślinne układają się w stylizowane tulipany, sześciopłatkowe kwiatki i subtelne gałązki.

Rękawiczka mitenka, pow. pyrzycki, ok. 1850-1860, wym. 21,5 x 9 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Pyrzyczanki nosiły także torebki, które przywiązywały do krajki i przewiązywały wokół talii. Kolorystyka podłużnych zwężająco się stożkowo i wykonanych z aksamitu torebek współgrała z kolorystyką fartucha i chusty. Nieodzownym elementem stroju, noszonym nawet latem, była mufka wykonana z futra (zazwyczaj niedźwiedziego) ozdobiona zielonymi lub niebieskimi wstążkami. Przez mufkę przewleczona była czerwona lub w okresie późniejszym tylko biała tiulowa chustka. W lecie na czepek kobiety nakładały słomkowe kapelusze w typie budki ozdobione wstążkami.

Całości elegancji nadawały sznury korali - bursztynowych, a u najbogatszych pyrzyczanek perłowych.

Męski strój nie podlegał w czasie tak widocznym zmianom jak ubiór kobiecy.

Odzież dziecięca była zminiaturyzowaną wersją ubiorów rodziców.

Przypisy

  1. August Ludwig Most (1807–1883) szczeciński malarz scen rodzajowych, głównie związanych z pomorskim krajobrazem kulturowym i portrecista.


Bibliografia

  • Dobrowolska A. 1955. Strój pyrzycki, Atlas polskich strojów ludowych, cz. I, z. I. Wrocław 1955.
  • Dobrowolska A. 1956. Materiały do ludowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego. Polska Sztuka Ludowa 3, 158–189.
  • Dobrowolska A. 1959. Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin, Miesięcznik Pomorza Zachodniego 8-9, 51–92.
  • Dröge K. 2007. August Ludwig Most i obraz stroju pyrzyckiego. [W:] E. Gwiazdowska, R. Makała (red.), August Ludwig Most. Pomorski artysta epoki biedermeieru. Szczecin, 70–99.
  • Duda M. 2017. Strój pyrzycki na starych fotografiach i widokówkach. Szczecin 2017.
  • Gwiazdowska E. 2001. Zainteresowanie pomorską kulturą materialną szczecińskiego malarza Augusta Ludwiga Mosta (1807–1883). [W:] W. Łysiak (red.), Życie dawnych Pomorzan. Bytów–Poznań, 91–108.
  • Gwiazdowska E. 2007. Znaczenie szkicowników w twórczości Augusta Ludwiga Mosta. [W:] E. Gwiazdowska, R. Makała (red.), August Ludwig Most. Pomorski artysta epoki biedermeieru. Szczecin, 100–120.
  • Holsten R. 1914. Aus dem Pyritzer Weizacker. Stettin.
  • Karbe A. 2005. Blau wie die Kornblumen und rot wie der Mohn. Pommern 4, 39–41.
  • Karwicka T. 1995. Ubiory ludowe w Polsce. Wrocław.
  • Karwowska I. 2001. Strój pyrzycki w świetle zbiorów i materiałów ikonograficznych zachowanych w szczecińskim Muzeum Narodowym. [W:] W. Łysiak (red.), Życie dawnych Pomorzan. Bytów–Poznań, 229–235.
  • Karwowska I. 2004. Die Pyritzer Tracht in den Sammlungen und Bildbeständen des Nationalmuseums in Stettin. [W:] www.bkge.de/weizackertracht,Oldenburg [online]
  • Kretschmer A. 1870. Die deutschen Volkstrachten.Leipzig.
  • Robotycki Cz. 1977. Przekonanie Orawców o odrębnych cechach własnej tożsamości, a ich stosunek do grup sąsiednich. Prace Etnograficzne 10, 67–85.
  • Stelmachowska B. 1946. Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzyckiej.Poznań.
  • Wendt E. 2007. Życie i twórczość Augusta Ludwiga Mosta. [W:] E. Gwiazdowska, R. Makała (red.), August Ludwig Most. Pomorski artysta epoki biedermeieru. Szczecin, 49–59.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Iwona Karwowska