Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych - Didier

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych - Didier
Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych - Didier
Budynek dawnej wartowni lub wagi (?)
Nazwa niemiecka Stettiner Chamottefabrik A.G., vormals Didier
Wcześniejsze nazwy Chamottefabrik F. Didier
Lokalizacja Ulica Tama Pomorzańska 13a
Data budowy po 1880
[ Zobacz Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych - Didier na mapie.]

Geolokalizacja: 53.406276,14.538924

Panorama dawnej fabryki Didiera widziana od wschodu, 1922

Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych, Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Didier (niem. Stettiner Chamottefabrik A.G., vormals Didier); nieistniejąca obecnie fabryka wyrobu materiałów ogniotrwałych zniszczona wskutek działań wojennych drugiej wojny światowej. Usytuowana była na Pomorzanach przy ulicy Tama Pomorzańska 13a. Produkowała cegłę szamotową, retorty gazowe, różnego rodzaju kamienie formierskie. Po wojnie zachowane obiekty fabryki oraz budynek biurowy, na którym nad oknem pierwszego piętra widnieje płaskorzeźba z dwoma delfinami, przejęło nie istniejące obecnie Szczecińskie Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych (SPRI). Obecnie teren należy do Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Szczecinie.

Zabytek

Obiekt wpisany do „Rejestru zabytków w gminnej ewidencji zabytków” pod numerem:

  • 3124. Tama Pomorzańska 13, budynek administracyjny d. cegielni
  • 3125. Tama Pomorzańska 13, budynek magazynowy d. cegielni
  • 3126. Tama Pomorzańska 13, waga w zespole zabudowań cegielni „Stettiner Chamotte - Fabrik Didier”
  • 3127. Tama Pomorzańska 19, kamienica [1] [ostatnia aktualizacja: 03.04.2013]

Historia

Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych F. Didier

Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych korzeniami sięga roku 1834, kiedy Ferdinand Didier z nabytej przez siebie w Podjuchach cegielni i wapiennika utworzył pierwszą w Niemczech fabrykę materiałów ogniotrwałych (Chamotte- und Gasretorten-Fabrik, Kalkbrenerei, Ziegelei in Podejuch). W fabryce tej produkowal m. in. pierwsze ogniotrwałe retorty szamotowe, które dostarczał do gazowni szczecińskiej (Stettiner Gaswerke), położonej na Pomorzanach, na narożniku obecnej ulicy Chmielewskiego i Tama Pomorzańska. W latach 1857-1859 firma w Podjuchach nosiła nazwę Chamotte- und Gasretorten-Fabrik, Kalkbrenerei, Ziegelei in Podejuch i swoje wyroby skladowała na Łasztowni, w magazynach Carla Prahma przy Große Lastadie (Niederlage bei C.H.W. Prahm in Stettin, Gr. Lastadie Nr. 234-235 /po 1856 roku Nr. 35-36).
Znajomość z budowniczym szczecińskiej gazowni i jej dyrektorem inżynierem Wilhelmem Kornhardtem [2], a także wspólne poszukiwania przy produkcji materiałów ogniotrwałych zaowocowały pomysłem na utworzenie nowej fabryki materiałów ogniotrwałych. W 1861 roku Didier sprzedał fabrykę w Podjuchach kupcowi K.H. Seegerowi z Berlina. [3] Nowa fabryka powstała na przełomie 1864/1865 roku na parceli kupionej od spadkobierców kupca Mosesa usytuowanej przy ówczesnej ulicy Pommersdorferstraße Nr. 25a (obecnie niezabudowany teren od strony ulicy Tama Pomorzańska naprzeciw parceli Tama Pomorzańska nr 13a). Kornhardt, mimo że był współwłaścicielem nowego zakładu, jako urzędnik miejski nie mógł pod swoim nazwiskiem prowadzić tego interesu. Stąd też firmie nadali nazwę „Stettiner Chamottfabrik F. Didier”. Didier kierował sprawami handlowymi i administracją, a Kornhardt sprawami technicznymi. Część wyposażenia fabryki i pracowników pozyskano z byłej fabryki Didiera w Podjuchach. Surowce i wyroby gotowe początkowo przewożono transportem kołowym, potem wykorzystano drogę wodną barkami w pobliskim kanale gazowni i dalej rzeką Odrą.
Po bezpotomnej śmierci Didiera w 1867 fabrykę przejął Wilhelm Kornhardt. Wyroby fabryki szybko zyskały uznanie w Niemczech a także w monarchii austro-węgierskiej. Niestety w marcu 1871 roku zmarł nagle Wilhelm Kornhardt. Zarząd dobrze prosperującej fabryki jako dyrektor przejęła żona Kronhardta, Helene z domu Bielefeld, ale tylko po to, by ją dobrze sprzedać. [4].

Szczecińska Fabryka Wyrobów Szamotowych, Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Didier

Jesienią 1871 roku spadkobiercom Kornhardta (tj, siostrze Didiera i żonie Kornhardta), udało sie znaleźć nabywcę. Firmę nabył kupiec A.H. Zander, właściciel pobliskiej olejarni i młynów parowych, położonej przy Pommersdorferstraße Nr. 22, który dyrektorem generalnym fabryki ustanowił Augusta Lentza [5], swojego doychczasowego współpracownika i udziałowca nowozakupionej fabryki. Lentz przy pomocy dotychczasowego personelu Kornhardta i brata swojego szefa, A. Zandera, w ciągu kilkunastu lat rozwinął zakłady, wpisane 17 grudnia 1872 roku do rejestru handlowego pod nazwą „Szczecińskiej Fabryki Wyrobów Szamotowych, Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Didier” (Stettiner Chamottefabrik A.G., vormals Didier), w kwitnący koncern Didier-Konzern A.G..
W 1874 roku roku zmieniła się numeracja parcel przy ulicy Schwarzer Damm. Część parceli Pommersdorferstraße Nr. 25a została przypisana do ulicy Schwarzer Damm i otrzymała numer 1a, który w 1881 roku ostatecznie zamieniono na nr 1. Jednocześnie po drugiej stronie tej ulicy na parceli nr 13a przystąpiono w ciągu roku 1881 do dalszej rozbudowy fabryki szamotów Didier A.G., a pomiędzy 1890 a 1894 wybudowano kamienicę na parceli Schwarzer Damm Nr. 19. [6]

Obiekty zabytkowe byłej fabryki
Zniszczone w czasie drugiej wojny światowej zakłady, z ktorych zachowało się kilka zabudowań, w dawnej postaci nie odbudowano. Obiekty zachowane zostały ujęte w ewidencji obiektów zabytkowych, co przedstawiono w załączonej poniżej tabeli [7]:

Ulica Nr Nr Obiekt Obiekty ujęte
również w Woj. Ewid. Zabytków
Tama Pomorzańska 13 a budynek administracyjny d. cegielni x
Tama Pomorzańska 13 a, j, k, l, m, n, p zespół magazynowy d. cegielni x
Tama Pomorzańska waga w zespole zabudowań cegielni „Stettiner Chamotte-Fabrik Didier” x
Tama Pomorzańska 19 kamienica

Przypisy

  1. Załącznik nr 1 do Uchwały nr XVII/470/12 Rady Miasta Szczecin z dnia 25 marca 2012 r.: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Szczecin Tom IV – Aneksy. Ewidencja zabytków. Zabytki w gminnej ewidencji zabytków, s. 85.
  2. Wilhelm Kornhardt (ur. 28 grudnia 1821 w Zorge /powiat Osterode am Harz/, zm. 13 marca 1871 w Szczecinie), niemiecki inżynier gazownictwa, budowniczy i pierwszy dyrektor Szczecińskiej Gazowni.
  3. Fabryka w Podjuchach po latach została wykupiona w 1909 roku z rąk kolejnego właściciela przez zarząd towarzystwa akcyjnego Stettiner Chamottefabrik A.-G. vormals Didier.
  4. Helene Kornhardt jeszcze w 1872 roku wymieniona jest w książce adresowej jako zamieszkała przy ulicy Johannisstraße Nr. 2
  5. August Lentz (a nie Lenz, jak niekiedy zapisuje się jego nazwisko), ur. 1830, zm. 10 maj 1895 w Szczecinie, dyrektor i współwłaściciel Szczecińskiej Fabryki Wyrobów Szamotowych, Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Didier. W latach 1885-1890 wzniósł na parceli przy ulicy Falkenwalderstraße, noszącej wówczas nr 91, najokazalszą budowlę szczecińskiego Westendu - willę zwaną współcześnie „Willą Lentza”.
  6. Dzieje Fabryki Wyrobów Szamotowych - Didier opracowano na podstawie publikacji wydanej z okazji 50-cia istnienia Szczecińskiej Fabryki Wyrobów Szamotowych, Towarzystwo Akcyjne, wcześniej Didier (Stettiner Chamottefabrik Aktiengesellschaft vormals Didier. 50 Jahre Aktiengesellschaft 1872-1922. Ecksteins Biographische Verlag. Berlin /1924/, oraz szczecińskich książek adresowych z lat 1829-1943.
  7. Tabela pochodzi z biuletynu Urzędu Miasta Szczecin BIP, wykaz zabytków nieruchomych, zgodnie z art. 22 ust. 5 ustawy z dnia 23.07.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. s. 58. [ostatnia aktualizacja: 03.04.2013]


Bibliografia

  • Stettiner Chamottefabrik Aktiengesellschaft vormals Didier. 50 Jahre Aktiengesellschaft 1872-1922. Ecksteins Biographische Verlag. Berlin /1924/.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk