Sztylety krzemienne typu skandynawskiego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sztylety krzemienne typu skandynawskiego z Pomorza Zachodniego. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: późny neolit/proto brąz–wczesna epoka brązu (ok. 2300–1600 lat przed Chr.)

Sztylety krzemienne typu skandynawskiego - należą do jednych z bardziej spektakularnych i jednocześnie intrygujących kategorii źródeł archeologicznych. Są wyznacznikiem tak zwanego okresu sztyletowego (niem. Dolchzeit), będącego synonimem późnego neolitu w strefie okołobałtyckiej. Tysiące egzemplarzy sztyletów krzemiennych zostało odnotowanych na Półwyspie Skandynawskim, w Dani i w północnych Niemczech. Z północno-zachodniej części Polski znane są dane o około 210 tego typu znaleziskach, przechowywanych głównie w Muzeum Narodowym w Szczecinie i Muzeum Okręgowym w Koszalinie.

Charakterystyka

Z uwagi na cechy formalne sztylety typu skandynawskiego dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje. Pierwszy, z wyodrębnioną nasadą (typ I i II), na którą nakładano specjalną rękojeść z materiałów organicznych. Drugi, z uformowaną w różny sposób rękojeścią w krzemieniu (typ III, IV, V, VI). Ostrza te należą do grupy makrolitycznych wytworów bifacjalnych, tzn. dużych form dwuściennych, dochodzących w skrajnych przypadkach nawet do około 400 mm długości. Natomiast ich przeciętne długości wahają się w zależności od regionu od 137 do 178 mm. Sztylety skandynawskie są najczęściej obustronnie retuszowane, rzadziej wygładzane. Kształtowane były z różnorodnych brył krzemiennych. W tym celu wytwórcy wykorzystywali najczęściej surowy, nieobrobiony wstępnie materiał, taki jak: otoczaki, plackowate lub bulaste konkrecje i ich kawałki. Tylko pewna część ostrzy wykazuje pierwotną formę, czyli postać tuż po wytworzeniu. Na skutek użytkowania przedmiotu następowało częstokroć stępienie lub uszkodzenie krawędzi tnącej czy też samego kolca, co częstokroć wymagało ponownego (tzw. wtórnego) ostrzenia.Egzemplarze niezdatne do dalszego użycia, na skutek złamania, zniszczenia oraz intensywnej obróbki, przechodziły zmianę funkcji. Okazy takie były najczęściej obrabiane do formy siekiery, dłuta czy tłuka do krzesania ognia.

Chronologia i zasięg występowania

Sztylety krzemienne typu skandynawskiego są zjawiskiem specyficznym dla określonego czasu i przestrzeni. Ich pojawienie się wyznacza w archeologii tzw. epokę sztyletową, stanowiącą synonim późnego neolitu (faza przejściowa do rozwiniętej epoki brązu), trwającego w północno-zachodniej Polsce oraz w północnych Niemczech od około 2300 do 2000 roku przed Chr., natomiast na obszarze Skandynawii od 2350 aż do 1700 roku przed Chr. W tym długim przedziale czasowym występowanie sztyletów zaznacza się wyraźnie od centralnej części Niemiec na południu do zachodniego wybrzeża Norwegii na północy i od północno-wschodniej Holandii na zachodzie do północnego pasa Niemiec i Pomorza Zachodniego na wschodzie.

Ośrodki produkcji

Istnienie miejsc produkcji warunkowane było silnie występowaniem źródeł dobrej jakości surowca krzemiennego, uważanego za kluczowe zjawisko dla utrzymania technologii sztyletów. W strefie okołobałtyckiej wskazuje się kilka ośrodków produkcji ostrzy typu skandynawskiego. Dwa największe centra, oddziałujące na sąsiednie obszary,znajdują się w północnej Jutlandii oraz w rejonie wysp duńskich i w południowo-zachodniej części Skanii. Mniejsze warsztaty produkcyjne zostały dość dobrze poświadczone w Szleswiku-Holsztynie oraz na Rugii, przypuszczalnie mogły funkcjonować również na Pomorzu Zachodnim.

Geneza i znaczenie

Pojawienie się sztyletów krzemiennych w strefie okołobałtyckiej nie było zjawiskiem nagłym. Mieszkańcy tego regionu mieli długą tradycję użytkowania podobnych wytworów, takich jak: noże z wiórów krzemiennych czy specyficzne grube ostrza – tzw. berła sztyletowe oraz sztylety na potężnych wiórach. Najstarsze sztylety krzemienne, do których należą formy bez wykształconej rękojeści, czyli tzw. lancetowate (typ Ii II), wzorowane były na pierwszych sztyletach metalowych wyrabianych pod koniec neolitu na obszarach Zachodniej Europy i na Wyspach Brytyjskich. Młodsze sztylety krzemienne ze specyficznie ukształtowaną rękojeścią na wzór rybiego ogona (typy IV–V), wzorowane były natomiast na sztyletach unietyckich produkowanych z brązu na południu Europy. Badania Jana Apela (2001) wskazują, że obszar południowej i centralnej części Skandynawii, zachodnie wybrzeże Norwegii, północno-wschodniej Holandii, północnych Niemiec i Pomorze Zachodnie objęty był późno neolityczną siecią wymiany obiektów prestiżowych, jakimi były sztylety krzemienne typu skandynawskiego, służące do cięcia, prawdopodobnie głównie rytualnego (związanego np. ze składaniem ofiar ze zwierząt). Za takim ich przeznaczeniem może przemawiać fakt, że występują w wielu skarbach i równie często na cmentarzyskach. Odkrywane głównie w grobach dorosłych mężczyzn interpretowane są jako jeden z podstawowych wyznaczników prestiżu wojowników, którzy tworzyli najbardziej wpływową warstwę ówczesnych mieszkańców strefy nordyjskiej. Jednocześnie nie można wykluczyć również utylitarnego przeznaczenia jakiejś części sztyletów krzemiennych wytwarzanych przez schyłkowo neolityczne społeczności.

Bibliografia

  • Apel Jan, Daggers Knowledge & Power, Uppsala2001.ISSN 1404-1251; ISBN 91-97364-2-7.
  • Czebreszuk Janusz, Kozłowska-Skoczka Dorota, Sztylety krzemienne na Pomorzu Zachodnim. Szczecin2008. ISBN 978-83-86136-75-9; ISBN 978-83-86094-50-9; ISBN 978-83-908606-9-5.
  • Kühn Hans Joachim, Das Spätneolithikum in Schleswig-Holstein, Offa-Bücher 40, Neumünster 1979. ISBN 3529011401.
  • Lomborg Ebbe, Die Flintdolche Dänmarks. Studien über Chronologie und Kulturbeziehungen des südskandinavischen Spätneolithikums, København 1973. ISBN 8750502417; ISBN 9788750502418.
  • Rassman Knut, Spätneolithikum und frühe Bronzezeit in Flachland zwischen Elbe und Oder, Beiträge zur Ur und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommerns 28, Lübsdorf 1993. ISSN 0138-4279.
  • Vandkilde Helle, From Stone to Bronze. The metalwork of the Late Neolithic and Earliest Bronze Age in Denmark, Jutland Archeological Society Publications XXXII, Aarhus 1996. ISBN-10: 8772885823; ISBN-13: 978-8772885827.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska