Szwedzki spis katastralny

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szwedzki spis katastralny, czyli opis ziem Pomorza Przedniego (niem. Die Schwedische Landesaufnahme von Vorpommern), w tym miasta Szczecina i przyległych do niego osiedli podmiejskich, wykonany na polecenie króla Szwecji Karola XII w latach 1692-1709.

Przebieg i zasięg prac przy tworzeniu spisu katastralnego

W latach 16921709 na terenie szwedzkiego Pomorza Przedniego przeprowadzono urzędowy opis gruntów i obiektów. Przebieg tych prac był następujący: w latach 1692–1698 wykonano pomiary wiosek, majątków ziemskich i terenów miejskich; następnie w latach 17031705 dokonano ponownych pomiarów gruntów, już zrekultywowanych, a w latach 1705–1709 opisano dom po domu w większych miastach, takich jak Szczecin, Stralsund, Greifswald, Anklam i Wolgast.

Opis Szczecina rozpoczęto w 1693 r. od pomiarów katastralnych tzw. szczecińskiego pola miejskiego (Stettiner Stadtfeldmark) oraz terenów należących do miasta w dorzeczu Odry (Oderbruch). Znajdujemy tu opis gruntów rolnych, pastwisk, łąk, nieużytków, lasów, sieci wodnej i ich wielkość, a także wysokość podatków. [1] W kolejnych latach – na podstawie instrukcji króla Szwecji Karola XII z 17 kwietnia 1705 r., określającej dokładnie cel i zadania spisujących oraz sposób wykonania pomiaru gruntu i opisu poszczególnych budynków – rozpoczęto spis poszczególnych kwartałów miejskich i przyległych do miasta osiedli.

Przebieg prac na terenie Szczecina i osiedli podmiejskich

Opis i dokladny pomiar poszczególnych parceli na terenie miasta Szczecina i osiedli podmiejskich wykonali mierniczowie Anders Nordahl, Samuel Griese, Lars Balck, Mathias Hesselgren, Peter Brodhagen, Mathias Siöman i Abraham Wulf pomiędzy marcem 1706 a wczesną wiosną 1707 roku. Spis uzupełniono dodatkowo w pierwszej połowie 1709 roku. [2]
W połowie kwietnia 1706 r. (pierwsza data to 17 kwietnia) geodeci szwedzcy Lorens (Lars) Balck, Matthias Hesselgreen, Peter Brodthagen i Abraham Wulff rozpoczęli spis w Kwartale Młyńskim (Mühlenviertel), w bloku ulic pomiędzy Pelzer-, Fuhr-, Schuh-, i Große Domstraße. Geodeta Balck rozpoczął na rogu ulicy Schuh- i Große Domstraße, posuwając się wzdłuż ulicy Große Domstraße aż do ulicy Pelzerstraße, a Hesselgreen na rogu ulicy Fuhr- i Pelzerstraße i dalej w ciągu ulicy Pelzerstraße. Z kolei Wulff rozpoczął od dziedzińca zwanego Elendhof (Dziedziniec Ubogich) i opisał odcinek ulicy Fuhrstraße oraz Schuhstraße, aż do miejsca pracy wspomnianego wyżej geodety Balcka. Kilka dni później dołączył do nich niemiecki mierniczy Samuel Gries, który zaczął spis w Kwartale Świętego Ducha od domu usytuowanego na rogu rynku Kohlmarkt (Rynek Węglowy) i górnej części ulicy Schuhstraße. Opracował stan zabudowy większości budynków w bloku ulic pomiędzy Schuh-, Reifschlägerstraße i górnej części ulicy Schulzenstraße. Pisał po niemiecku i był zatrudniony do 22 czerwca 1706 r. Na jego miejsce jeszcze w czerwcu tego roku weszli kolejni dwaj geodeci szwedzcy – Matias Siöman, i Anders Norrdahl. Od 17 czerwca Siöman spisał odcinek ulicy Breite Straße w Kwartale Passawskim (Passauer Viertel), biegnący w dół od ulicy Papenstraße, a Norrdahl jej górny odcinek. Pomiędzy majem a październikiem 1706 roku geodeci Wulf, Brodthagen i Hesselgren opisali Kwartał Kessin (Kessin Viertel), natomiast pomiędzy sierpniem 1706 a styczniem 1707 roku Lars i Nordahl opisali pozostałe ulice Kwartału Passawskiego. W sumie siedmiu mierniczych do końca 1706 r. opisało teren właściwego miasta. Pozostało kilka budynków na styku Kwartału Passawskiego i Młyńskiego, które spisano w styczniu 1707 r., tj. dom nr 218 przy Spitzgang w Kwartale Passawskim oraz zabudowę zachodniej części Große Wollweberstraße w kwartale Młyńskim. Do kwietnia 1707 roku opisano przylegające do miasta osiedla podmiejskie: (Łasztownię (Lastadie), Dolny Wik (Unterwiek), najstarszy Turzyn (Torney) i Górny Wik (Oberwiek). Z tego w lutym 1707 Brodthagen spisał domy na terenie Małej Łasztowni (Kleine Lastadie, obecnie teren Urzędu Celnego), a Balck – do 4 kwietnia 1707 r. – zabudowę Wielkiej Łasztowni (Große Lastadie) i Łasztowni Stoczniowej (Schiffbaulastadie). Natomiast w marcu tego samego roku Norrdahl spisał Dolny Wik, a Brodthagen wieś Turzyn i Górny Wik. W pierwszej połowie 1709 r. – pomiędzy 12 a 26 marca, 9 kwietnia i pomiędzy 25 maja a 5 czerwca – Anders Norrdahl wykonał tzw. Revisionskataster na terenie miasta i przyległych osiedlach, czyli dodatkowy spis na nowo zabudowanych pustych parcelach, a także w budynkach nieudostępnionych wcześniej przez właścicieli. [3]

Opis treści arkuszy spisowych

Do opisu obszaru podmiejskiego i każdego kwartału miejskiego mierniczowie szwedzcy załączyli wykazy, zawierające nazwiska właścicieli gruntów i posesji, ujęte w kolejności numerów poszczególnych parceli oraz szkice wnętrza bloków ulic. Niestety, jeżeli chodzi o przyległe do miasta przedmieścia – oprócz Łasztowni – szkiców nie dołączono, mimo że są wspomniane w treści zapisów. Opis poszczególnych parceli rozpoczyna się podaniem nazwy rzędu budynków w danym kwartale miejskim, numeru arkusza spisowego, a także kolejnego numeru parceli. W treści opisu na początku wymieniano nazwę ulicy, przy której posesja była usytuowana. Następnie spisujący podawał nazwiska właścicieli sąsiednich działek, właściciela opisywanej parceli oraz czy dom zamieszkuje właściciel, czy został wynajęty. Przy wynajęciu całości lub większej części zabudowań, zasadą było podanie danych wynajmującego i wysokość czynszu (informacji tych natomiast brakuje prawie zawsze przy wynajmie piwnic lub pojedynczych izb). Opisane zostało położenie i przeznaczanie wnętrza poszczególnych pomieszczeń. Policzono poddasza, strychy, ich położenie i wielkość, opisano stan budowlany i przeznaczenie. Podano także dane dotyczące pomieszczeń piwnicznych oraz obiektów dla celów rzemiosła i produkcji. Oszacowano powierzchnię działek i przytoczono należące do nich pola, łąki i ogrody. Poszczególne opisy zamknięto szacunkiem podatku i odrębną opinią. W pojedynczych przypadkach dołączono osobiste uwagi właścicieli budynków. [4]
Do jesieni 1709 r. wszystkie arkusze zostały oznaczone i opatrzone w indeksy, a następnie zarchiwizowane w Szczecinie. Początkowo, m.in. z powodu trwającej tzw. III wojny północnej (wielka wojna północna), właściwy cel prac pomiarowych nie został wykorzystany. W praktyce w latach 17001721 zostały wykorzystane tylko jako podstawa do opodatkowania dla całej prowincji. Podczas próby wywiezienia arkuszy do Szwecji, duńscy korsarze przejęli wychodzące w morze statki i zbiory dokumentów przesłano do Kopenhagi. W 1724 r. wróciły do pruskiego już Szczecina, a część dotyczącą nowego Pomorza Szwedzkiego przekazano tamtejszej administracji w Stralsundzie (przypuszczalnie nie w całości, gdyż np. 83 arkuszy jeszcze dzisiaj znajduje się w królewskiej bibliotece w Kopenhadze). Dopiero w ciągu XX wieku poddano je naukowej ocenie i wstępnej obróbce. Szwedzkojęzyczny opis, dotyczący obszaru miejskiego Szczecina, został podzielony według kwartałów miejskich i terenów podmiejskich oraz zestawiony w kilku tomach (od nr 68 do 71), które obecnie znajdują się w zasobach Landesarchiv Greifswald. [5]

Zawartość poszczególnych tomów matrykuły szwedzkiej w zasobach Landesarchiv Greifswald

W tomie nr 68 zawarty jest spis 331 parceli największego z kwartałów miejskich, kwartału Młyńskiego, sporządzony na 766 arkuszach in folio [6], w tym także kolorowe rysunki kamienic mieszczańskich [7]. W tomie nr 69 na 444 foliałach opisano 210 parceli kwartału Chyżyńskiego, położonego w północnej części miasta. Tom nr 70 obejmuje opis zabudowy 214 parceli Łasztowni, w tym spichlerze przy Speicherstraße oraz budynki na położonej obok Łasztowni Silberwiese (Srebrna Łąka), zawarty na 362 foliałach. Ten sam tom zawiera na 138 foliałach opis trzech osiedli podmiejskich: Dolnego Wiku, Turzyna i Górnego Wiku. Spis przedmieścia Turzyn – położonego na południe od miasta, na zachodnim brzegu Odry, mającego wyraźny charakter rolniczy – obejmuje 19 parceli na 20 foliałach, m.in. gospody zwanej „Lipą”, położonej przed Nową Bramą (Neue Tor), trzech młynów-wiatraków, należących do Fundacji Klasztoru Świętego Jana, oraz Reepschlägerbahn (Tor Powroźników). Na kolejnych 60 foliałach mierniczowie opisali 74 parcele Górnego Wiku (w tym dwie bez numeru), położonego nad Odrą na południe od miasta. Położony na północ, posiadający 56 parceli Dolny Wik opisany został na 58 foliałach. W kolejnym tomie – nr 71 – opisano drugi co wielkości kwartał miejski, Passawski, położony w południowej części wewnętrznego miasta. Na 320 arkuszach in folio spisano 320 parceli, w tym także kolorowe rysunki jednej z kamienic mieszczańskich [8]. Właściwie jest ich w spisie 322, ponieważ parcele nr 68 i 178 zostały podzielone i opis objął każde z obu gospodarstw domowych oddzielnie. [9]
Niestety, dokumenty katastralne kwartału Świętego Ducha (Heiligegeistviertel) przepadły, podobnie jak spis obszaru Osady Klasztornej Klosterhof, stanowiący osobną jurysdykcję. W tym przypadku wykorzystano więc materiały źródłowe zasobów archiwum hanzeatyckiego miasta Stralsund, które pozostawały w ścisłym co do treści powiązaniu z aktami katastralnymi z lat 1706–1707. [10] Chodzi tu o spis z pierwszej połowy 1709 roku sporządzony w języku niemieckim, tzw. „Lustration”, w którym opisano zasoby szeregu miast pomorskich. Dane dotyczące Szczecina uwzględniają 69 niezabudowanych dotychczas parcel, zniszczonych w wyniku ostatniego brandenbursko-pruskiego oblężenia i ostrzału z 1677 r., oraz spis zasobów kwartału Świętego Ducha i obszaru Dziedzińca Klasztornego. Informacje zapisane w XVII/XVIII-wiecznym języku niemieckim uwzględniają to, co było najbardziej istotne: numer kolejny parceli, nazwiska ówczesnych (względnie poprzednich) właścicieli, nazwy rzędu budynków, nazwę ulicy, przy której usytuowana była dana parcela, a w opisie zabudowań – liczbę pięter budynku, wielkość i jakość zabudowy, ilość poddaszy i piwnic. Niestety, nie zamieszczono żadnych rysunków poszczególnych bloków zabudowy, nie załączono także wykazów właścicieli. Kwartał Świętego Ducha, położony w południowej części miasta, obejmował 158 parceli spisanych na 430 foliałach, a obszar Dziedzińca Klasztornego – 56 parceli. [11]

Podsumowanie

Współcześnie kataster szwedzki jest tłumaczony z języka szwedzkiego na język niemiecki przez niemieckiego archiwistę i historyka dr. Dirka Schleinerta, obecnie kierownika Archiwum Hansestadt Stralsund, a do 2013 roku członka zarządu Historische Kommission für Pommern (Komisja Historyczna dla Pomorza), która – po opracowaniu – sukcesywnie wydaje kolejne części wspólnie z Landesarchiv Greifswald oraz Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst (Towarzystwo Pomorskiej Historii, Starożytności i Sztuki). Dla Szczecina wydano – w trzech częściach – tom trzeci. Niestety dla szerokiej publiczności dostępny jest tylko opis dwóch kwartałów, Kwartału Passowskiego (Das Passauer Viertel, część druga wydana w 2005 r.), i od niedawna opis Kwartału Chyżyńskiego (Das Kessiner Viertel, część trzecia wydana w 2013 r.). Część pierwsza obejmująca Łasztownię oraz pozostałe przedmieścia, wydana w 2004 roku (Lastadie und Vorstädte), jest prawdopodobnie wyczerpana i czeka na wznowienie druku. Pozostaje oczekiwać, że przy okazji także pozostałe kwartały – Młyński, Świętego Ducha i Osada Klasztorna – też zostaną przetłumaczone i ukażą się w nieodległym terminie.

Przypisy

  1. Por. Deskription über das Stettinsche Stadtfeld, welches im Monat Mai A(nn)o 1693 geometrisch abgemessen wurde - Übersetzung der Stadtfeldmarksbeschreibung und der zur Stadt Stettin gehörenden Oderbrüche. Landesarchiv Greifswald (LAG), Rep. 6a, Band 1. Fol. 1-20 [tłumacznie ze szwedzkiego - Dirk Schleinert (wydruk komputerowy w posiadaniu autora hasła, IJ)].
  2. Kroll S., Pápay G., Die Historisch-Geographischen StadtinformationssystemeGreifswald 1707/08undStettin 1706/07”. W: Frank Braun, Stefan Kroll, Kersten Krüger (Hg.), Stadt und Meer im Ostseeraum im 17. und 18. Jahrhundert. Seehandel, Sozialstruktur und Hausbau - dargestellt in historischen Informationssystemen. Verlag LIT. Berlin 2013, s. 291.
  3. Fredrich, C., Ein schwedisches Kataster Stettins vom Jahre 1706 w: Monatsblätter Jhrg. 43 (1929), s. 34 i n., tamże 8 rycin, s. 40-41; także Fredrich, C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz w: BSt NF Bd. XXI. Teil 1. Stettin 1918, s. 156 i n., 164 i n.
  4. Möller K., Leben und Arbeiten in Stettin um 1700 W: Frank Braun, Stefan Kroll, Städtesystem und Urbanisierung im Ostseeraum in der Frühen Neuzeit. Wirtschaft, Baukultur und Historische Informationssysteme. Beiträge des wissenschaftlichen Kolloquiums in Wismar vom 4. und 5. September 2003. Münster 2004, s. 111-134.
  5. Zob. strona internetowa Svea Pommern, Karten und Texte der Schwedischen Landesaufnahme von Pommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Bände 1-71, tu po kliknięciu w lewym panelu bocznym (Recherche-Ortssuche) pojawia się okienko wyboru miejscowości „Ortsauswahl-Wahl eines Ortes”, gdzie wpisujemy nazwę miejscowości: Stettin. Możemy też wpisać każdą inną interesującą nas miejscowość z obszaru Pomorza Szwedzkiego, wstawioną do spisu w porządku alfabetycznym.
  6. Folio (od łac. in folio - ‘w postaci arkusza’ od in ‘w’ + folium ‘liść’) – w drukarstwie to arkusz papieru jednokrotnie złożony, który tworzy dwie karty i cztery stronice (źródło: Folio).
  7. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bd. 68, fol. 61, 81, 237, 256, 272, 455. Jak pisze Ewa Gwiazdowska były to pierwsze rysunki z natury szczecińskich kamienic, jakie powstały na początku XVIII wieku; zob. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 152 i n., tamże rysunki nr 29, 30 na str. 154.
  8. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bd. 71. pag. 433-434.
  9. Spis kwartałów miejskich, tj. kwartału Chyżyńskiego i Passawskiego oraz osiedli podmiejskich zawarty w tomach 69, 70 i 71 został przetłumaczony przez niemieckiego historyka i archiwistę Dirka Schleinerta; zob. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Band. 3: Stettin. Teil 1: Lastadie und Vorstädte. Verlag Ludwig. Greifswald 2004 (/maszynopis/ wydruk komputerowy w posiadaniu autora hasła, IJ); Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Band. 3: Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005; Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V., dem Landesarchiv Greifswald und der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Band 3: Stettin. Teil 3: Das Kessiner Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2013.
  10. Stadtarchiv Stralsund, Rep. 13, Nr. 1588; w aktach dotyczących Szczecina zawarte są spisy Kwartału Młyńskiego, Kwartału Kessin, osiedli podmiejskich Kloster-Hoff, Łasztowni, Dolnego Wiku i Turzyna. Natomiast w tym samym rejestrze (Rep.13) pod nr 1595 zawarto opis Kwartału Passawskiego i Kwartału Świętego Ducha. Podaję za Dirkiem Schleinertem, który wymienia Gunnara Möllera jako tego, który przeprowadził kwerendę w 2003 roku w Archiwum w Stralsundzie i wyniki poszukiwań opublikował w artykule „Häuserbeschreibungen vorpommerscher Städte von 1709 im Stadtarchiv Stralsund” w czasopiśmie Pommern. Zeitschrift für Kultur und Geschichte. Lübeck 2003. Nr. 41. H 1., s. 5; por. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709 [...] Stettin. Das Passauer Viertel..., op. cit., s. 13, tamże przyp. 8 i 9.
  11. Tytuł tego spisu brzmi: „Protocollum wegen der Lustration der Häuser in Stettin, womit [...] Commisionariis Matricularibus im Nahmen Gottes der Anfang gemacht Anno 1709, d. 11. Februarÿ”. Podaję za Dirkiem Schleinertem; por. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709 [...] Stettin. Das Passauer Viertel..., op. cit., s. 14, tamże przyp. 13.


Bibliografia

  • Fredrich, C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. W: BSt NF Bd. XXI. Teil 1. Stettin 1918.
  • Fredrich, C., Ein schwedisches Kataster Stettins vom Jahre 1706. W: Monatsblätter Jhrg. 43. Teil 3. Stettin 1929.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Möller K., Leben und Arbeiten in Stettin um 1700. W: Frank Braun, Stefan Kroll, Städtesystem und Urbanisierung im Ostseeraum in der Frühen Neuzeit. Wirtschaft, Baukultur und Historische Informationssysteme. Beiträge des wissenschaftlichen Kolloquiums in Wismar vom 4. und 5. September 2003. Münster 2004.
  • Möller G., Häuserbeschreibungen vorpommerscher Städte von 1709 im Stadtarchiv Stralsund w: Pommern. Zeitschrift für Kultur und Geschichte. Lübeck 2003. Nr. 41. H 1.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Band. 3: Stettin. Teil 1: Lastadie und Vorstädte. Verlag Ludwig. Greifswald 2004 [tłum. na niem. Dirk Schleinert].
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Band. 3: Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 [tłum. na niem. Dirk Schleinert].
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V., dem Landesarchiv Greifswald und der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Band 3: Stettin. Teil 3: Das Kessiner Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2013 [tłum. na niem. Dirk Schleinert].
  • S. Kroll, G. Pápay, Die Historisch-Geographischen StadtinformationssystemeGreifswald 1707/08undStettin 1706/07”. W: F. Braun, S. Kroll, K. Krüger (Hg.), Stadt und Meer im Ostseeraum im 17. und 18. Jahrhundert. Seehandel, Sozialstruktur und Hausbau - dargestellt in historischen Informationssystemen. Verlag LIT. Berlin 2013. [mit beigefügte CD-ROM].
  • Karten und Texte der Schwedischen Landesaufnahme von Pommern 1692-1709: Karten, Text- und Beschreibungsbände, Bände 1-71 = Stettin]. [dostęp 2019-10-26]



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk