Tadeusz Wieczorowski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tadeusz Wieczorowski
archeolog, muzealnik
brak zdjecia
Data urodzenia 24 stycznia 1904
Miejsce urodzenia Częstochowa
Data śmierci 14 maja 1970
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Szczecinie
Narodowość polska


Tadeusz Wieczorowski (1904–1970) – archeolog, muzealnik, pracownik Polskiej Akademii Nauk.

Życiorys

Syn Władysława i Heleny de domo Dorszewskiej, archeolog, urodził się 24 stycznia 1904 roku w Częstochowie, zmarł 14 maja 1970 w Szczecinie. Dzieciństwo spędził w Opolu, gdzie uczęszczał do szkoły powszechnej. W latach 19191922 był uczniem Państwowego Gimnazjum w Rogoźnie Wielkopolskim. Egzamin maturalny zdał w 1925 roku w Państwowym Gimnazjum w Tarnowskich Górach. Po maturze rozpoczął studia teologiczne w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu, ale w 1928 roku porzucił teologię na rzecz Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Poznańskiego. Studiował prehistorię, antropologię i etnografię uzyskując magisterium z prehistorii, zdał także wszystkie egzaminy z zakresu magisterium z historii.

Do września 1939 roku pracował jako asystent w Instytucie Prehistorycznym Uniwersytetu Poznańskiego. Był bliskim współpracowaniem prof. Józefa Kostrzewskiego. Brał udział w wykopaliskach archeologicznych, między innymi na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Fordonie pod Bydgoszczą, cmentarzysku kultury łużyckiej w Dębiczku, pow. średzki i na stanowiskach archeologicznych w powiecie bydgoskim. Przez kilka lat brał udział w ekspedycjach wykopaliskowych w Biskupinie, na grodzie ludności kultury łużyckiej z XIV–V w. p.n.e., zainicjowanych w 1934 roku przez prof. Józefa Kostrzewskiego, gdzie rodziła się znana w całej Europie polska szkoła archeologiczna. W okresie międzywojennym prace wykopaliskowe tam prowadzone wyznaczały standardy metodycznego prowadzenia badań terenowych, naśladowanych nie tylko w Polsce. Wdrożone wówczas zostały badania interdyscyplinarne, między innymi paleoekologiczne pozwalające na rekonstrukcję środowiska naturalnego, wykonano zdjęcia „lotnicze” aparatem fotograficznym przymocowanym do balonu wypełnionego wodorem, przeprowadzono też szereg testów archeologicznych dających podstawy do rozwoju polskiej archeologii eksperymentalne.

Doświadczenia nabyte w okresie przed wybuchem II wojny światowej podczas prac wykopaliskowych w Biskupinie oraz na innych stanowiskach, w tym pomorskich, kujawskich i śląskich, Tadeusz Wieczorowski wykorzystywał z powodzeniem w okresie powojennym. Już przed wojną pracował wraz z prof. Józefem Kostrzewskim także na Pomorzu biorąc czynny udział w wykopaliskach w Unieradzu, w powiecie kartuskim oraz w Rzucewie nad Zatoką Pucką. Wielokrotnie wizytował muzea pomorskie. Pracował naukowo w Berlinie w Museum für Vor- and Frügeschichte opracowując zbiory prehistoryczne wywiezione z Bydgoszczy do Berlina i tam złożone jako depozyt. Zbiory te przewiezione w czasie okupacji do Bydgoszczy zostały niemal zupełnie zniszczone w trakcie działań wojennych.

Jeszcze przed wybuchem wojny, w 1938 roku, Tadeusz Wieczorowski obronił pracę magisterską na temat ceramiki inkrustowanej ludności kultury łużyckiej, którą opublikował w Przeglądzie Archeologicznym (t. VI, 1939). W tym czasie pracował także nad materiałami archeologicznymi z okresu wczesnośredniowiecznego, współpracując przy edycji źródeł z wykopalisk w Gnieźnie. W 1939 roku objął stanowisko kustosza w Dziale Archeologicznym Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Już jednak w pierwszych dniach wojny został aresztowany i przetrzymywany w areszcie w charakterze zakładnika. W okresie okupacji hitlerowskiej pracował jako robotnik przy pracach ziemnych. Niemal natychmiast po wyzwoleniu Bydgoszczy Tadeusz Wieczorowski brał udział w zabezpieczaniu akt dokumentujących zbrodnie hitlerowskie, między innymi dotyczących więźniów oraz teczek personalnych funkcjonariuszy Geheime Staatspolizei – Tajnej Policji Państwowej (gestapo) z Bydgoszczy i Ciechanowa.

W latach 19451946 brał udział w pracach Komitetu Ochrony Mienia Państwowego i Kulturalnego, pełniąc funkcję kierownika Biura Okręgowej Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy. W tym czasie, jako doświadczony archeolog, brał udział także w poszukiwaniach miejsc zbrodni w okolicach Bydgoszczy, a także ekshumacji i ustalaniu tożsamości osób pomordowanych i pochowanych w zbiorowych mogiłach. Organizował także nowe miejsca pochówków dla ofiar zbrodni hitlerowskich. W czasie swojej kadencji w Komisji nie tylko gromadził dokumenty zbrodni, ale też utworzył kartotekę zbrodniarzy niemieckich działających na terenie Bydgoszczy, która stała się podstawą ich ekstradycji. Wniósł poważny wkład w wyjaśnianie zafałszowanego przez propagandę niemiecką przebiegu akcji prowokacyjno-propagandowej zainicjowanej przez Josepha Goebbelsa pod kryptonimem Bromberger Blutsonntag, tzw. „bydgoskiej krwawej niedzieli” – wydarzeń, które miały miejsce w dniach 34 września 1939 roku, w trakcie trwania kampanii wrześniowej. Śmierć ponieśli wówczas mieszkańcy Bydgoszczy i Pomorza Nadwiślańskiego, zarówno Polacy jak i Niemcy.

W 1946 roku Tadeusz Wieczorowski powrócił do swojego zawodu – najpierw na krótko przybył do Biskupina, gdzie brał udział w wykopaliskach archeologicznych jako zastępca kierownika ekspedycji. W lipcu 1947 roku zwróciło się do niego Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie (PMA) z propozycją objęcia jednego z czterech stanowisk specjalnego Delegata PMA do „spraw konserwacji i badań zabytków w terenie … do wykonywania czynności związanych z ochroną zabytków prehistorycznych” na terenie województwa szczecińskiego. Było to związane z organizacją Wydziału Konserwacji i Badań Zabytków w Terenie przez naczelnego Dyrektora Muzeów i Ochrony Zabytków wraz z Generalnym Konserwatorem i PMA. Do zadań Delegatów specjalnych należało między innymi gromadzenie wiadomości o zabytkach prehistorycznych i przekazywanie ich do PMA, przedstawianie Dyrektorowi PMA fachowej opinii o zarządzeniach niezbędnych do ochrony zagrożonych zabytków, przeprowadzanie koniecznych prac badawczo-konserwatorskich, uczestniczenie w terenowych pracach wykopaliskowych, wykonywanie wszelkich prac z zakresu ochrony zabytków prehistorycznych, organizacja społecznej opieki nad zabytkami i popularyzacja spraw ochrony zabytków.

Po przyjeździe do Szczecina Tadeusz Wieczorowski pełnił również funkcję kustosza Działu Prehistorii Muzeum Miejskiego, przekształconego w 1948 roku w Dział Archeologii Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Jego głównym zadaniem było ratowanie i porządkowanie zbiorów muzealnych. Zasługą Tadeusza Wieczorowskiego było między innymi odnalezienie i zabezpieczenie archiwaliów muzeum, w tym dokumentów zawierających spisy zabytków archeologicznych, numizmatycznych, etnograficznych, dzieł sztuki, a także księgozbioru wywiezionych ze Szczecina w końcowej fazie działań wojennych oraz miejsc ich ewakuacji. Aktywnie uczestniczył w działaniach na rzecz odzyskiwania zbiorów lokalnych muzeów, w tym w Pyrzycach i w Koszalinie. Jego zasługą jest utworzenie wykazu wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Pomorza Zachodniego, które jego zdaniem powinny zostać włączone do programu ochrony zabytków kultury narodowej. Był również autorem pierwszej powojennej ekspozycji muzealnej dotyczącej pradziejów Pomorza, otwartej w Szczecinie w 1948 roku.

Tadeusz Wieczorowski na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich

Już w 1947 Tadeusz Wieczorowski jako pracownik szczecińskiego muzeum został powołany przez Ministra Kultury i Sztuki na stanowisko kierownika prac wykopaliskowych w Szczecinie. Brał udział w odkryciu sarkofagów książęcych w krypcie zamkowej, zainicjował pierwsze po wojnie wykopaliska archeologiczne na dzisiejszym Wzgórzu Zamkowym, w obrębie dziedzińca Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Ich głównym celem było odkrycie i udokumentowanie reliktów architektury murowanej, najstarszej bryły zamku z czasów księcia Barnima I i jego wnuka księcia Barnima III, a także wyjaśnienie kwestii najstarszego budownictwa „wczesnohistorycznego”. W trakcie badań na dziedzińcu głównym w kilku wykopach odkryto fundamenty wielobocznego muru oraz konstrukcji z głazów, którą identyfikowano z pozostałościami kaplicy lub kościoła św. Ottona. Natrafiono także na pozostałości kilku poziomów zabudowy drewnianej z wczesnego średniowiecza oraz warstwy kulturowe z okresu funkcjonowania grodu kultury łużyckiej, a na dziedzińcu menniczym odkryto konstrukcje kamienno-drewniane, fragmenty murów późnośredniowiecznych oraz dębowe trumny zawierające kości ludzkie. Podstawowe cele wykopalisk zostały tym samym osiągnięte, a uzyskane wówczas wyniki do dziś stanowią podstawę wielu rozpraw naukowych.

W związku z odkryciami archeologicznymi, z których najistotniejsze było odsłonięcie kilkumetrowej sekwencji warstw kulturowych łączonych z ludnością słowiańską i datowanych na wczesne fazy średniowiecza, zaistniała potrzeba intensyfikacji prac wykopaliskowych. Tadeusz Wieczorowski zorganizował w tym celu jedną z pierwszych w powojennej Polsce placówek naukowych – Stację Archeologiczną, której pierwszą siedzibą były prowizorycznie przystosowane pomieszczenia w zrujnowanym Zamku Książąt Pomorskich. W początkach lat 50. Szczecin włączony został do ogólnopolskiego Programu Badań nad Początkami Państwa Polskiego. W styczniu 1954 roku Stacja została przejęta przez nowo powstały Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (IHKM PAN), a jej kierownictwo powierzono Tadeuszowi Wieczorowskiemu. Funkcję tę sprawował do śmierci w 1970 roku.

Teren badań wykopaliskowych podjętych w 1951 roku na szczecińskim Podzamczu

Tadeusz Wieczorowski stworzył kompleksowy plan badań archeologicznych nad początkami i wczesnośredniowiecznymi dziejami Szczecina. W cztery lata po rozpoczęciu badań na terenie Zamku Książąt Pomorskich rozpoczął wykopaliska na obszarze podgrodowym, w obrębie Rynku Warzywnego, otoczonego w tym czasie prawdziwym „morzem gruzów”. Pierwsze doniesienia o rezultatach prac ukazały się równolegle ze wstępnymi ocenami badań na wzgórzu. Wieloletnie wykopaliska dostarczyły bezcennych materiałów do badań nad początkami osadnictwa, rzemiosła, handlu i wielu innych aspektów życia codziennego we wczesnym średniowieczu. Należy przy tym podkreślić, że szczecińskie prace archeologiczne, prowadzone w bardzo trudnych warunkach, nawiązywały do najlepszych tradycji przedwojennej polskiej szkoły archeologicznej. Stały się poligonem doświadczalnym dla większości młodych polskich adeptów archeologii, przyszłych profesorów kształtujących kolejne pokolenia badaczy. Wykopaliska pod kierunkiem Tadeusza Wieczorowskiego wykraczały poza samą archeologię. W składzie zespołu badawczego znaleźli się przedstawiciele różnych specjalności – zoologii, botaniki, geologii, wykonano doskonałą dokumentację rysunkową i fotograficzną na błonach filmowych i płytkach szklanych, do dzisiaj służącą potrzebom naukowym, zabezpieczono i odpowiednio zakonserwowano najcenniejsze znaleziska, w tym najstarszą na Pomorzu łódź klepkową odkrytą poniżej najstarszej warstwy osadniczej w centralnej części dzisiejszego Podzamcza na Rynku Warzywnym.

Tadeusz Wieczorowski w otoczeniu pracowników podczas wykopalisk na Rynku Warzywnym

Dzięki usilnym staraniom Tadeusza Wieczorowskiego w 1960 roku Stacja Archeologiczna IHKM PAN zyskała nową siedzibę w odbudowanej kamienicy przy ul. Kuśnierskiej 12. Wraz ze zmianą lokalu Stację Archeologiczną przemianowano na placówkę wyższego rzędu pod nazwą Pracownia Archeologiczna IHKM PAN, która funkcjonuje do dziś pod zmienioną nazwą – Ośrodek Archeologii Średniowiecza Krajów Nadbałtyckich Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W latach 60. XX wieku była to jedna z najlepiej zorganizowanych i wyposażonych instytucji naukowych w Polsce.

Równolegle z zadaniami naukowymi Tadeusz Wieczorowski aktywnie upowszechniał wiedzę na temat przeszłości Szczecina i Pomorza poprzez organizację odczytów i prelekcji, w których brali udział młodzi szczecińscy archeolodzy. W 1948 roku założył w Szczecinie oddział Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (PTA) i był jego wieloletnim prezesem. Dwukrotnie organizował ogólnopolskie zjazdy PTA i wystawy archeologiczne im towarzyszące. Zmarł nagle 14 maja 1970 roku, na dzień przed otwarciem Ogólnopolskiego Zjazdu PTA. Był jedną z czołowych postaci szczecińskiego środowiska naukowego, honorowaną za zasługi w ratowaniu zabytków archeologicznych, pracę naukową i popularyzatorską. Jest autorem i współautorem artykułów naukowych. Opracowania o charakterze syntetycznym, w których przygotowaniu uczestniczył zostały wydane po jego śmierci. Ulica Tadeusza Wieczorowskiego znajduje się na Warszewie obok ulicy prof. Józefa Kostrzewskiego.

Odznaczenia

  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
  • Odznaka Tysiąclecia
  • Odznaka Gryf Pomorski

Ważniejsze publikacje

  • 1951: z: Marciniak Józef, Szczecin, (nota w artykule:) A. Gieysztor, Polskie badania wczesnodziejowe w r. 1950; „PZ” 7/1-4, 233-235.
  • 1952: Szczecin, notka w artykule: A. Gieysztor, Badania nad polskim wczesnym średniowieczem w roku 1951, „Przegląd Zachodni” 8/5-8, 341-343.
  • 1953: Szczecin, (nota w artykule:) Aleksander Gieysztor, Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego w r. 1952; „Przegląd Zachodni” 9/1-3, 235.
  • 1954: Szczecin w świetle wykopalisk, (w:) Szczecin i Wolin we wczesnym średniowieczu, Wrocław, 31-44.
  • 1955: Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Szczecinie w 1954 r., „Sprawozdania Archeologiczne” 1, 155-156.
  • 1959: Kilka uwag w sprawie wyników badań archeologicznych na Starym Mieście w Szczecinie, „Szczecin” 3, 39-14
  • 1962: Najnowsze odkrycia archeologiczne na podgrodziu słowiańskim w Szczecinie, „Szczecin” 6, 179-184.
  • 1972: z: Leciejewicz Lech, Rulewicz Marian, Wesołowski Stefan, La ville de Szczecin des IXe-XIIIe siècles, „Archaeologia Urbium”, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972.
  • 1983: z: Leciejewicz Lech, Wczesne średniowiecze do czasu ukształtowania się miasta (VI-X wiek), W: red. Władysław Filipowiak, Gerard Labuda, Dzieje Szczecina, t. 1, , Warszawa-Poznań 1983, 521–610.
  • 1985: z: Chłopocka Helena, Leciejewicz Lech, Okres wczesnofeudalny do roku 1237, W: red. Gerard Labuda, Dzieje Szczecina. Wiek X – 1805, t. 2, wyd. 2, , Warszawa-Poznań 1985, 15–59.

Bibliografia

  • Filipowiak, Władysław. Z żałobnej karty. MGR Tadeusz Wieczorowski (1904-1970), „Materiały Zachodniopomorskie” 16, 1970, 787-788.
  • Grykias, Roman. Tadeusz Wieczorowski 1904–1970. Badacz prasłowiańskich śladów, W: red. M. Czarniecki, Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych, Szczecin 1987.
  • Łosiński Władysław. Tadeusz Wieczorowski 1904–1970. Odkrywca z Podzamcza, "Gazeta na Pomorzu" 10, 2000, 5. Plebiscyt "Szczecinianin stulecia" (2000).
  • Szafrański, Włodzimierz. Tadeusz Wieczorowski, „Z otchłani wieków” 1, 1971, 49-50.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska