Talary pomorskie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Talary pomorskie
Talary pomorskie
Talar Filipa II, 1617, mennica Szczecin, (z okazji zakończenia sporu w Szczecinie), srebro, ø 42 mm

Talary pomorskie srebrne monety wybite po raz pierwszy na Pomorzu w 1583 r. w oparciu o cesarską stopę menniczą.

Przynależność Pomorza do górnosaskiego okręgu menniczego zobowiązywała władców pomorskich do przestrzegania prawa menniczego Rzeszy Niemieckiej. Ciężar i wartość talara regulowały cesarskie ordynacje mennicze. Ostatnia, wydana w Augsburgu w 1566 r., ustanawiała ciężar talarów na 29,23 g (czystego srebra 25,99 g), równych 24 groszom i oficjalnie utrzymała się do połowy XVIII stulecia.

Talary bili książęta szczecińscy, a także książę wołogoski Filip Juliusz, chociaż mennictwo książąt wołogoskich było niezgodne z prawem, gdyż w kraju funkcjonować mogła tylko mennica w Szczecinie.

Produkcja talarów była kosztowna, więc brak własnego srebra oraz możliwości zgromadzenia odpowiednich rezerw kruszcowych zaważył na kształcie nowożytnego pomorskiego mennictwa. Najstarsze talary na Pomorzu emitowane były pod stemplem księcia Jana Fryderyka w mennicy szczecińskiej. Sporny jest fakt ich wybicia w 1581 i 1583 r. (znane tylko z księgi taksacyjnej i z rejestrów menniczych). Niezwykle rzadkie są również talary z 1595 r., które miały wymiar typowo prestiżowy i nie odegrały w obrocie większego znaczenia. Wzorowane były na emisjach cesarskich, a szczególnie arcyksięcia Ferdynanda (1564-1595). Widnieje na nich półpostać władcy w zbroi w typie renesansowym z mieczem, a na odwrocie wielopolowa tarcza herbowa. Po raz pierwszy w pomorskiej historii przedstawiają na awersie książęce oblicze, któremu przypisać można cechy portretowe. Z reprezentacyjnym charakterem wizerunku książęcego w zbroi paradnej, bogato zdobionej, koresponduje wymowa rewersu z jasno wyrażoną symboliką zjednoczonego państwa.

Warto podkreślić, że wielki dziewięciopolowy herb Pomorza w pełnej oprawie heraldycznej pojawił się, po raz pierwszy, na talarach w 1595 r. Kompozycje uzupełnia na awersie tytulatura IOHAN(nes) FRID(ericus) D(ei) G(ratia) DVX STETIN(i) POM(eraniae) D(ux) C(assuborum) W(andalorum) – Jan Fryderyk z łaski Bożej książę szczecińsko-pomorski, książę Kaszubów i Wendów, na rewersie zaś fragment Psalmu 121 (120): AUXILIUM MEUM A DOMINO – pomoc przyjdzie od Pana.

Talary księcia wołogoskiego Filipa Juliusza bite były w nielegalnej mennicy we Franzburgu, w latach 1609-1611 i 1620-1623. Pod względem artystycznym nie są tak okazałe, jak szczecińskie. Wizerunek władcy został ograniczony do popiersia w krezie lub koronkowym kołnierzu, z widocznym fragmentem zbroi, ozdobionym szarfą dowódczą. Portrety wykonane są jednak starannie z zachowaniem rzeczywistych rysów twarzy księcia. Na rewersie dziewięciopolowej tarczy herbowej w pełnej oprawie towarzyszy sentencja z Biblii: FATA FEREN FE PARI PATIEN PALMAM – trzeba znosić przeciwieństwa losu, cierpliwe znoszenie zapewnia nagrodę. Nie znamy rytowników stempli talarowych, a umieszczone na emisjach z 1609 i 1622 r. sygnatury należą do dzierżawcy mennicy franzburskiej Caspara Rotermunda (inicjał CR) i mincmistrza Hansa Pulsa (żołądź).

Krótkie mennictwo księcia szczecińskiego Filipa II było niezwykle bogate od strony ikonograficznej. Niewątpliwie była to zasługa wybitnego augsburskiego medaliera i rytownika stempli Daniela Sailera, który wykonał szereg reprezentacyjnych talarów. Książę pasjonował się również numizmatami i sam je liczne projektował. Stronę główną talarów bitych w latach 1613-1616 zdobi popiersie władcy w krezie lub kołnierzu, z narzuconym na zbroję płaszczem spiętym na ramieniu. Wizerunkowi towarzyszy legenda PHILIPPVS II D(ei) G(ratia) DVX POMERANORVM – Filip II z Bożej łaski książę pomorski. Wyobrażenia heraldyczne na rewersach wyszły poza ustalony schemat. Pojawił się nowy symbol państwa i dynastii – gryf z mieczem i księgą w łapach oraz wspólna dla wszystkich typów talarów dewiza księcia CHRISTO ET REIPVBLICAE – dla Chrystusa i wspólnego dobra. Większość talarów Filipa II wydawana była na specjalne okazje (głównie śmierci i pogrzebów przedstawicieli dynastii) i nie weszła do normalnego obiegu pieniężnego. Były to pamiątki wręczane znamienitym gościom, uczestnikom uroczystości.

Panowanie następców Filipa II przypada na okres wojny trzydziestoletniej (16181648), która przyniosła wielkie zniszczenia i ruinę kraju. Talary kolejnego władcy szczecińskiego Franciszka I są bardzo rzadkie. Bite były w Szczecinie w latach 1619-1620, głównie w celach prestiżowych. Twórcami stempli byli dwaj złotnicy, których sygnatury znajdujemy na monetach, Daniel Sailer i Gottfried Tabbert (zatrudniony w mennicy szczecińskiej w 1619 r.). Kompozycja na monetach z pozoru standardowa, odznacza się bardzo dobrym poziomem artystycznym. Zarówno portret księcia, jak i wielki herb Pomorza uwidacznia bogate szczegóły, wyraźnie wskazujące na rękę artysty. Książęcy wizerunek mocno podkreśla rozbudowana po obu stronach krążka tytulatura: D(ei) G(ratia) FRANCISCVS I DVX SEDINI POMERAN(iae) CASSVB(orum) ET VAN(dalorum) /PRINC(eps) RVGIAE COM(es) GVTZK(oviae) TERR(arum) LEOPOL(iensis) ET BVTOV(iensis) D(omi) N(us) – z łaski Bożej Franciszek I książę szczecińsko-pomorski, Kaszubów i Wendów, książę Rugii, hrabia Choćkowa, pan ziemi lęborskiej i bytowskiej.

Działalność mennicza ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV była bardzo okazała, obfitowała szczególnie w nominały talarowe bite w latach 1628-1637 w Szczecinie i Koszalinie. Był to efekt potrzeb finansowych państwa, nękanego potężnymi kontrybucjami i kosztami stacjonowania obcych wojsk (armii cesarskiej, później szwedzkiej) podczas wojny trzydziestoletniej. Z czasów tego władcy znanych jest ok. 120 różnych odmian stempli talarów. Od strony ikonograficznej pozostają w obrębie tradycyjnego schematu – na awersie portretowe ujęcie popiersia lub półpostaci władcy, na rewersie najczęściej wielki herb Pomorza w pełnej oprawie heraldycznej. Na licznych talarach znajdujemy inicjały Gottfrieda Tabberta, szczecińskiego złotnika i rytownika stempli oraz Ulryka Bütkau mincmistrza szczecińskiego. Wszystkim typom talarów towarzyszy pełna tytulatura władcy: BOGISLAVS XIV D(ei) G(ratia) DVX S(tetinensis) P(omeraniae) C(assuborum) ET V(andalroum) PR(inceps) RVG(iae) EP(iscopus) CAM(minensis) CO(mes) GVTZK(oviae) TER(rarum) LEOB(urgensis) ET BV(toviensis) DOM(inus) – Bogusław XIV z łaski Bożej książę szczecińsko-pomorski, Kaszubów i Wendów, książę Rugii, biskup kamieński, hrabia Choćkowa, pan ziemi lęborskiej i bytowskiej.

Bezpotomna śmierć Bogusława XIV w 1637 r. doprowadziła do wygaśnięcia dynastii Gryfitów i podziału Pomorza. Władcy szwedzcy kontynuowali mennictwo pomorskie, a bicie talarów rozpoczęli w 1640 r. w Szczecinie. Mennica została wydzierżawiona koszalińskiemu złotnikowi z czasów panowania ostatniego księcia – Ulrykowi Bütkau. Niezwykle reprezentacyjne monetarne wizerunki królowej Krystyny są niestety autorstwa anonimowych rytowników. Talary bito w latach 1640-1642, 1644, 1647 i 1654 r. Na wszystkich typach pojawia się pomorski schemat ikonograficzny – popiersie lub półpostać władczyni i wielki herb dynastyczny Gryfitów. Przedstawieniom towarzyszy inskrypcja: CHRISTINA D(ei) G(ratia) SVE(ciae) GOT(horum) VAND(alorum) Q(ue) DES(ignata) REGINA – Krystyna z łaski Bożej Szwedów, Gotów i Wandalów desygnowana królowa. Na rewersie pojawił się nowy element uzupełniający tarczę herbową – popiersie Chrystusa Zbawiciela (Salvator Mundi) w geście błogosławieństwa, z globem w dłoni. Wokół wyobrażenia heraldycznego legenda: MONETA NOVA ARGEN(tea) DVCATVS POM(eraniae) – moneta nowa, srebrna Księstwa Pomorskiego.

Po abdykacji Krystyny, w okresie krótkiego panowania jej następcy Karola X Gustawa, talary bito tylko w 1655 i 1657 r. Na emisjach z 1657 r. widnieją inicjały Ulryka Bütkau, mincmistrza mennicy szczecińskiej w latach 1640-1662. Skromnemu portretowi króla w zbroi umieszczonemu na awersie, towarzyszy jak zwykle wielki herb pomorski. Nowością jest królewska korona nad wielkim herbem zwieńczona hełmem i klejnotem. Wizerunek monarchy uzupełnia tytulatura: CAROL GVSTAVUS D(ei) G(ratia) REX SVE(ciae) DVX STE(ettini) PO(meraniae) – Karol Gustaw z łaski Bożej król Szwecji, książę szczecińsko-pomorski. Na rewersie widnieje legenda identyczna, jak u poprzedniczki.

Ostatnie talary pomorskie bito w czasach panowania króla Karola XI, zgodnie ze standardem monetarnym Rzeszy. Liczne emisje pojawiły się w latach 1673-1875, 1686-1687 i 1689-1690. Cechą charakterystyczną tych monet jest antykizowany wizerunek władcy. Wystąpił on na talarach bitych w latach siedemdziesiątych XVII stulecia. Rewers z pozoru standardowy (wielki herb Pomorza zwieńczony koroną), różni się w szczegółach, najczęściej kształtem tarczy herbowej. Talary wybite były w mennicy szczecińskiej, o czym świadczą inicjały tamtejszych mincmistrzów (Daniela Syverta, Dawida Henryka Matthausa i Jana Leonarda Ahrensburga), zamieszczone pod popiersiem władcy. Elementem łączącym wszystkie typy talarów jest pełna tytulatura: CAROLVS XI D(ei) G(ratia) REX SVE(ciae) GOT(horum) & VAN(dalorum) DVX STETIN(i) POM(eraniae)) CAS(suborum) VA(ndalorum) RU(giae) PRIN(ceps) – Karol XI z łaski Bożej król Szwecji, Gotów i Wandalów, książę szczecińsko-pomorski, Kaszubów, Wendów i książę Rugii.

Zobacz też

Galeria



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Genowefa Horoszko