Wczesnośredniowieczna tarcza ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Tarcza ze Szczecina)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tarcza ze Szczecina
Tarcza ze Szczecina
Tarcza po konserwacji (źródło: Głosek M., Uciechowska-Gawron A. 2011). Fot. S. Słowiński.
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Materiał drewno
Wymiary {{{wymiary}}}


Tarcza ze Szczecina – zabytek archeologiczny z badań Pracowni Archeologicznej Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, zdeponowany w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Historia zabytku

Podczas badań archeologicznych prowadzonych w 2000 roku na szczecińskim Podzamczu pod kierunkiem Anny Uciechowskiej-Gawron w reliktach wału obronnego natrafiono na wyjątkowy zabytek – tarczę drewnianą. Ma ona kształt migdałowaty z łukowato sklepioną górną krawędzią tworzącą charakterystyczny szpic. Natychmiast po odkryciu została poddana zabiegom konserwatorskim, wykonanym przez specjalistów z Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Ze względu na to, że zachowała się fragmentarycznie można podać jedynie jej przybliżone wymiary pierwotne: wysokość pomiędzy 1,25 a 1,35 m, a maksymalna szerokość 0,86 m. Pomiary wykonane przed i po konserwacji różnią się ze względu na skurczenie o 3,5%, który nastąpił po wydobyciu przedmiotu z ziemi i podczas zabiegów konserwatorskich. Obecnie jest płaska, lecz nie wiadomo, czy pierwotnie nie była lekko wypukła, a uległa spłaszczeniu dopiero na skutek procesów zachodzących po depozycji w ziemi. Do jej wyrobu użyto drewna olchowego. Jest ono bowiem lekkie, miękkie i szybko schnące, a więc wygodne w obróbce oraz łatwo dostępne w okolicach Szczecina we wczesnym średniowieczu. Charakteryzuje się krótkimi słojami, bardzo odpornymi na rozszczepianie i pęknięcia, co niewątpliwie wpływa to na funkcjonalność wyrobu.

Opis

Rysunek tarczy drewnianej, awers (źródło: Głosek M., Uciechowska-Gawron A. 2011). Rys. R. Kamiński.

Szkielet tarczy wykonany został w konstrukcji plankowej, z sześciu dranic (ręcznie łupane deszczułki) o szerokościach od 6,5 do 17 cm i grubościach od 0,4 do 0,7 cm, ułożonych ciasno obok siebie, stykających się brzegami. Mogły być więc zespolone jakąś mieszaniną klejącą pochodzenia roślinnego (żywicznego) lub zwierzęcego (kostnego). Nie zaobserwowano również żadnych pozostałości po wzmocnieniu krawędzi. Tarcza nie miała też umba. Być może w celu wzmocnienia, jej powierzchnia pokryta została jakąś powłoką z oleistej substancji wykrytej podczas zabiegów konserwatorskich.

Po wewnętrznej stronie tarczy zachował się lewy imacz (uchwyt), wykonany z paska skóry o długości 42 cm. Umocowany był za pomocą gwoździ, na co wskazują otwory w skórze i na dranicach. Zdają się one sugerować istnienie nie zachowanych pasa naramiennego i drugiego imacza. Prawy imacz mógł być najprawdopodobniej znacznie krótszy, ale pozwalający na pewny chwyt dłonią. Rozmieszczenie otworów nie w środku ciężkości tarczy a nieco poniżej może świadczyć o jej złym wyważeniu. Różne rozwiązania techniczne mocowania pasów naramiennych i imaczy znane są ze źródeł ikonograficznych, na których ukazywana jest również wewnętrzna strona tarcz. Wydaje się, że taśmy nośne wykonywano głównie ze skóry, choć zdarzały się też pasy i imacze tekstylne. W przypadku tarcz migdałowatych wykorzystywano dwa systemy montowania taśm nośnych przystosowane do ich noszenia na przedramieniu i wieszania na plecach. Znane są też inne układy imaczy n. p. polegający na ułożeniu ich w prostokąt.Bogatym źródłem rozmaitych przedstawień tarcz jest Opona z Bayeux. Z haftów na tej tkaninie, oraz rycin zamieszczonych na kartach Biblii z początków XII wieku przechowywanej w Bibliotece Miejskiej w Dijon, znane są również tarcze z jednym elastycznym imaczem przechodzącym przez całą ich szerokość.

Front tarczy pokryto barwnym ornamentem położonym bezpośrednio na drewnianej powierzchni. Zachowały się resztki kolorowej dekoracji malowanej czerwoną, żółtą i czarną farbą. W momencie odkrycia malatura była dość dobrze widoczna. Część centralną zajmował czerwono-żółty stylizowany krzyż o rozszerzających się ramionach. Obrzeże zaś okalała „bordiura” (o szerokości 8,5 – 10,5 cm) wyodrębniona za pomocą kreski wykonanej czarną farbą. Wypełniały ją powtarzające się czerwone koła i czarne owale, wewnątrz których umieszczono żółte rozety na czerwonym tle.

Rysunek tarczy drewnianej, rewers (źródło: Głosek M., Uciechowska-Gawron A. 2011). Rys. R. Kamiński.

Zdobienie powierzchni tarcz było wynikiem zmian sposobów walki i wiąże się je z ewolucją rynsztunku wojennego, a zwłaszcza wprowadzeniem hełmów z przyłbicą, co spowodowało, iż odziani w zbroje rycerze stali się nierozróżnialni. Różnego rodzaju znaki widniejące na tarczach miały indywidualizować i stanowić znak rozpoznawczy ich właścicieli. Początkowo zmieniały się wraz z ich fantazją, z czasem przyjęte na stałe, przekształciły się w znaki protoheraldyczne.

Znaleziska wczesnośredniowiecznych drewnianych tarcz są niezwykle rzadkie. Oprócz tarczy ze Szczecina znana jest zaledwie jedna tarcza migdałowata pochodząca z Seedorf, przechowywana w zbiorach Schweizerisches Landsmuseum w Zurichu. Z naszym egzemplarzem łączy ją tylko migdałowaty kształt i brak umba, zaś różnią wymiary (podejrzewa się jednak, iż jej górna część została wtórnie ścięta) i zdobienie - lew, z pojedynczym ogonem, stojący na tylnych łapach, na granatowym tle. Na podstawie tego wizerunku tarczę wiąże się z rodziną Brienz i datuje na koniec XII i pierwsze lata XIII wieku.

Tarcze o migdałowatym kształcie typowe dla wczesnego średniowiecza występowały w Europie od końca X do XIII wieku. Według Zdzisława Żygulskiego „jest to na pewno wynalazek zachodni”. Ich najstarsze wyobrażenia znane są z terenu Hiszpanii, Włoch i Francji, skąd mieli przejąć je Normanowie i rozpowszechnić po całej Europie. Proces ten możemy prześledzić w oparciu o źródła ikonograficzne. Z Ewangeliarza cesarza Ottona III datowanego na lata 983-991 znane jest wyobrażenie pieszego wojownika uzbrojonego we włócznię ze skrzydełkami i tarczę migdałowatą. W Biblii z Rodos, z końca X lub początku XI wieku, przedstawiono jeźdźców z tarczami w rękach w scenie z bitwy Machabeuszy. Na powszechne użycie w XI wieku tarcz podobnego kształtu, również zdobionych malaturą, wśród wojowników zarówno pieszych jak i konnych wskazuje też Opona z Bayeux, przedstawiająca wyprawę Wilhelma Zdobywcy na Anglię w 1066 roku.

Z ikonografii związanej z ziemiami polskimi tarcze migdałowate znane są np. z: tzw. Ewangeliarza (Kodeksu) Pułtuskiego z 2. połowy XI wieku, Biblii Płockiej z 2. ćwierci XII wieku, kielicha z Trzemeszna datowanego na koniec XII wieku, pieczęci książąt pomorskich – Kazimierza I dymińskiego (przed rokiem 1180) i Bogusława II uznamskiego (przed 1120 rokiem), pieczęci książąt śląskich – Henryka II Pobożnego i Henryka I Brodatego pochodzących z XIII wieku, gdzie na tarczach widnieją herby tych książąt. Tarcza migdałowata od XI wieku znana była również w świecie islamu, zarówno w Hiszpanii, jak i w Egipcie, gdzie miała pojawić się pod wpływem europejskim.

Tarcza szczecińska znaleziona została w wypełnisku jednej ze skrzyń konstrukcyjnych wału drewniano-ziemnego (jest to fragment północnego odcinka najmłodszej fazy obwałowań podgrodzia), datowanej próbkami dendrochronologicznymi na lata 1170-1197. Chronologia ta odpowiada więc schyłkowemu okresowi użytkowania uzbrojenia tego typu. Nie sposób rozstrzygnąć jednak, w jaki sposób opisywany egzemplarz znalazł się w Szczecinie. Czy jest wyrobem miejscowy, czy też wytworem obcym. Zabytek obecnie przechowywany jest w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Bibliografia

  • Żygulski Zdzisław jun., Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1982, wyd. 2.
  • Nadolski Andrzej, Lądowa technika wojskowa od połowy X do połowy XII wieku, W: red. A. Nadolski, Polska technika wojskowa do 1500 roku, Warszawa 1994, s. 31–107.
  • Uciechowska-Gawron Anna, Obwałowania wczesnośredniowiecznego podgrodzia w Szczecinie w badaniach Pracowni Archeologicznej Zamku Książąt Pomorskich, W: red. A. Paner, M. Fudziński, XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 2, Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, Gdańsk 2003, s. 179–191.
  • Głosek Marian, Uciechowska-Gawron Anna, Wczesnośredniowieczna tarcza z podgrodzia w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” 2011, NS VI/VII (2009/2010), s. 269–284.
  • Jagielska Irena, Badania i konserwacja drewnianej tarczy ze szczecińskiego Podzamcza, „Materiały Zachodniopomorskie” 2011, NS VI/VII (2009/2010), s. 285–298.
  • Rudziński Paweł M. Tarcza we wczesnośredniowiecznej Polsce na tle europejskim. Od plemienia do państwa, „Acta Militaria Mediaevalia” 2009, V, s. 21–78.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński