Teatr Miejski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Teatr Miejski
Teatr Miejski
Stadttheater ok. 1925 r.
Nazwa niemiecka Stadttheater
Lokalizacja Königsplatz 13
Projektant Carl Ferdinand Langhans
Data budowy 1846-1849
Zobacz Teatr Miejski na mapie.

Teatr Miejski w Szczecinie (niem. Stadttheater) – nieistniejący obecnie teatr, wzniesiony ze środków finansowych szczecińskiego kupiectwa we wschodniej części placu Königsplatz pod numerem 13 (obecnie Plac Żołnierza Polskiego); prowadził działalność kulturalną od 21 października 1849 do 1944 roku.

Historia

Reprezentacyjny budynek Teatru Miejskiego wzniesiono w latach 1846-1849 [1] na terenie dawnego „Białego Placu Parad”, który powstał w połowie XVIII wieku po zasypaniu średniowiecznej fosy i początkowo służył za plac ćwiczeń dla wojska, a od 15 lutego 1768 był własnością miasta [2]. Budowniczym gmachu był mistrz budowlany Degner według projektu niemieckiego architekta i budowniczego wielu budynków teatralnych i operowych Carla Ferdinanda Langhansa [3].
Ówczesne szczecińskie stowarzyszenie kupców posiadało teatr od dawna (jak potwierdzają źródła co najmniej od 150 lat), usytuowany w jednym z budynków na tyłach parceli przyległej do Dziedzińca Loitzów, i należącej do Domu Żeglarza (dawny numer Szewska 863, a od 1857 roku Szewska 18) [4]. Niewielkie pomieszczenie i koszty utrzymania spowodowały, że zarządzający stowarzyszeniem (odpowiednik dawnych starszych gildii kupieckiej), zlecili w 1792 roku przebudowę obiektu w podwórzu na nowy pod nazwą „Comedienhaus” z wjazdem od ulicy Szewskiej, który służył publiczności szczecińskiej do 1849 roku [5].

2 października 1844 roku Magistrat Szczecina wystosował pismo do zwierzchników stowarzyszenia kupców posiadających królewską koncesję na utrzymanie teatru miejskiego [6], by rozważyli budowę nowego teatru, sugerując plac przyległy od północy do wylotów ulic Mariackiej i Farnej [7]. Decyzję budowy nowego teatru przedstawiciele korporacji kupieckiej podjęli dopiero 3 kwietnia 1846 roku. Po załatwieniu stosownych zezwoleń w dniu 17 grudnia 1846 roku uroczyście wbito „pierwszą łopatę” [8] Już na początku budowy wynikły problemy z położeniem fundamentów, gdyż gmach powstawał w obrębie dawnej fosy, która w tym miejscu miała jeszcze a początku XVIII wieku ok. 20 metrów głębokości, w związku z czym grunt nie zapewniał budynkowi teatru stabilności. Stąd też budowę ukończono dopiero w dniu 21 października 1849 roku [9] uroczystym wystawieniem tragedii poety i dramaturga Johanna Wolfganga von Goethe pt. „Egmont” Cytowany tu wielokrotnie Oskar Mummert w swojej publikacji podaje, że od momentu wystosowania pierwszego pisma do kupiectwa przez magistrat, czyli od 2 października 1844 r. do 21 października 1849 minęło dokładnie 5 lat i dziewiętnaście dni. Natomiast sama budowa od momentu wbicia łopaty, czyli od 17 grudnia 1846 do momentu otwarcia gmachu trwała dwa lata, dziesięć miesięcy i cztery dni. [10] Jednocześnie przed budynkiem teatru uroczyście odsłonięto pomnik króla Fryderyka Wilhelma III [11]. Koszty budowy teatru zamknęły się w kwocie 107789 i 17 srebrnych groszy i 5 fenigów [12] Z uwagi na wysokie koszty utrzymania Stowarzyszenie Kupieckie sprzedało budynek miastu za sumę 120000 Marek, które kupując z góry założyło, że budynek trzeba będzie przebudować i unowocześnić [13]. W lutym 1899 roku powstał projekt budowy przybudówki mieszczącej westybul przed budynkiem teatru miejskiego. Autorem projektu był niemiecki architekt Franz Schwechten [14]. Budowę rozpoczęto 21 kwietnia, a zakończono w dniu 15 października 1899 roku, powstało wtedy monumentalne wejście z charakterystycznymi wieżyczkami, a także dobudowano zascenie, czyli kulisy teatru (miejsce za sceną teatralną) [15]. W latach 1905-1906 roku w części budynku teatru, w którym znajdowała się scena dobudowano pomieszczenia magazynowe i biurowe [16]. Z kolei w latach 1924-1925 roku od strony północnej budynku (w części, w którym znajdowała się scena), dobudowano pomieszczenia restauracyjne [17]. W 1929 roku, w części zakulisowej teatru przebudowano pomieszczenia biurowe i garderoby. [18].
W wyniku nalotu dywanowego w czasie II wojny światowej w dniu 17 sierpnia 1944 roku górne partie budynku zostały uszkodzone, a wnętrze częściowo wypalone [19]. W takim też stanie został przejęty przez władze polskie w drugiej połowie 1945 roku.

Maszt postawiony w miejscu usytuowania Teatru Miejskiego

Losy gmachu teatru po 1945 roku

Budynek teatru nadawał się do odbudowy. Za kadencji pierwszego polskiego prezydenta Szczecina Piotra Zaremby podjęto decyzję o jego wyburzeniu. Jego zdaniem zasłaniał on widok na Odrę [20]. Co prawda formalnej decyzji o rozbiórce nie było, ale ówczesna prasa szczecińska negatywnymi artykułami przygotowała odpowiedni grunt. Mimo to w Szczecińskiej Dyrekcji Odbudowy wbrew woli prezydenta przygotowano projekt odbudowy obiektu. Niestety zgody na odbudowę nie było i budynek teatru ostatecznie został rozebrany w 1954 roku. [21]. Do końca lat siedemdziesiątych plac po teatrze pozostawał niezagospodarowany. W 1978 roku rozpoczęto tu prace przy budowie tzw. Trasy Zamkowej, która plac po teatrze podzieliła na dwie części. W latach 1990-2013 stał na nim Maszt Maciejewicza stanowiący rodzaj pomnika upamiętniającego postać kapitana żeglugi wielkiej Konstantego Maciejewicza oraz historię statku s/s „Kapitan K. Maciejewicz” zacumowanego przy nabrzeżu pod Wałami Chrobrego jako statek szkolny i mieszkalny Liceum Morskiego. [22].

Przypisy

  1. Oscar Mummert, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters. 1849 - 1899; nach den Acten der Kaufmannschaft und des Magistrats. Buchdruckerei M. Bauchwitz. Jubiläums-Ausgabe, [Stettin 1899], s. 14-15, także ówczesna prasa szczecińska, m.in. Ostsee Zeitung z października 1849 roku.
  2. O. Mummert, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters..., op. cit., s. 50.
  3. O. Mummert, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters..., op. cit., s. 11 (tu Mummert wymienia, jako architekta Królewskiego Starszego Radcę Budowlanego Langhausa, zapewnie omyłkowo), także W.H. Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 158.
  4. Zob. Skizze der Geschichte des alten Stadttheaters [w:] O. Mummert, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters..., op. cit.; także O. Altenburg, Aus der Geschichte des Theaters in Pommern während der zweiten Hälfte des 18.Jahrhunderts. [W:]: Baltische Studien. N.F. Bd.33. H.1. Stettin 1931 S.197 i n.
  5. Powodowało to liczne niedogodności, gdyż wjazd był możliwy tylko od strony górnej części ulicy Szewskiej, natomiast przy wyjeździe w kierunku Rynku Siennego, z uwagi na pochyłość jezdni należało zamówiony do przewozu pojazd mocno trzymać; zob. O. Mummert, Skizzen..., ibidem.; także O. Altenburg, Aus der Geschichte des Theaters in Pommern..., op. cit., s. 200.
  6. Koncesję otrzymano na podstawie zarządzenia króla Fryderyka Wilhelma III z dnia 5 listopada 1805 r.; zob. O. Mummert, ibidem, s. 1.
  7. Korporacja kupiecka odpowiedzi nie udzieliła, w związku z czym Magistrat wystosował 5 listopada kolejne zapytanie precyzując miejsce położenia budynku pomiędzy Bramą Królewską a budynkiem Zbrojowni Landwehry stojącym przed kościołem św. Piotra i św. Pawła, i uzupełniając to o informację o planowanym usytuowaniu w tym miejscu także pomnika króla Fryderyka Wilhelma III. Wiązało to się z podpisanym w międzyczasie kontraktem z wykonawcą pomnika i nasadzeniami w tym miejscu. Jednak stowarzyszenie kupców w dalszym ciągu nie odpowiadało; O. Mummert, ibidem, s. 3-4.
  8. Ibidem, s. 4, idem, s. 5-10.
  9. O. Mummert, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters..., s. 14; tu gwoli wyjaśnienia licznych przekłamań dotyczących zakończenia budowy gmachu teatru należy wspomnieć, że W.H. Meyer w cyt. wyżej opracowaniu podaje niewłaściwą datę roczną - 1848 (s. 158, także 257; podobnie czytamy w dokumentacji Muzeum Architektury w Berlinie dotyczącej architekta Carla Ferdinanda Langhansa, tu zob. kwestionariusz wywiadu sporządzony na potrzeby publikacji „Das Deutsche Theater”.
  10. O. Mummert, ibidem, s. 14-15.
  11. Pomnik wykonany został z białego karraryjskiego marmuru przez niemieckiego rzeźbiarza Friedricha Johanna Heinricha Drake. Na cokole umieszczono inskrypcję o treści: Friedrich Wilhelm III. Die dankbare Stadt Stettin. MDCCCXLVIII ([Król] Fryderyk Wilhelm III. Wdzięczne miasto Szczecin [rok] 1848). Pomnik nie przetrwał II wojny światowej, został zniszczony w nieznanych okolicznościach; zob. M. Łuczak, Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013, s. 698.
  12. O. Mummert, ibidem, s. 16. W 1914 roku kwota ta po przeliczeniu wynosiła ponad pół miliona ówczesnych marek, por. https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?p=51&O=367025 Carl Ferdinand Langhans], tu zob. wspomniany już kwestionariusz wywiadu [w: TU Berlin, Muzeum Architektury, ibidem]
  13. O. Mummert, ibidem, s. 53-54
  14. Zob. Akta Nadzoru Budowlanego (ANB 5835) [w:] Archiwum Państwowym w Szczecinie; podaję [za:] Kalendarium szczecińskie – Architektura część II, poz. 298, w opracowaniu Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin.
  15. Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin..., ibidem, poz. 299-300.
  16. Ibidem, poz. 301; zob. APSz., Akta Nadzoru Budowlanego (ANB 5835).
  17. Ibidem, poz. 302; zob. APSz., Akta Nadzoru Budowlanego (ANB 3726), projekt z 27.10.1924 roku.
  18. Zob. https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?p=51&O=367025 Carl Ferdinan Langhans], tamże pismo Generalnego Inspektora Budowlanego Stolicy Rzeszy (General Bauinspektor für die Reichshauptstadt [Berlin] z dnia 11.03.1941 roku), pochodzące z zasobów Muzeum Architektury w Berlinie (Technische Universität Berlin, Architekturmuseum).
  19. Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin..., ibidem, poz. 303.
  20. „Należało odsłonić jedyny w swoim rodzaju widok z placu Żołnierza na wzgórze, Odrę i port, nie dopuszczając do odbudowy ruin starego, przeszło stuletniego teatru, zasłaniającego daleką perspektywę” – zapisał w 1947 roku swoim dzienniku prezydent Piotr Zaremba i powtórzył w swoich wspomnieniach opublikowanych w 1970 roku (P. Zaremba, Szczecińskie lata 1946-1948. Poznań 1970, s. 231), a także w 1977 roku (P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977], s. 549)
  21. A. Kraśnicki jr,, Dlaczego rozebrano Teatr Miejski.
  22. Maszt został zdemontowany w lutym 2013 r., i po pięciu latach, w dniu 4 czerwca 2018 roku ponownie ustawiony w nowym miejscu na Bulwarze Gdyńskim na Łasztowni.


Bibliografia

  • Meyer Wilhelm Heinrich, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887.
  • Mummert Oscar, Geschichte des Stettiner Stadt-Theaters. 1849 - 1899; nach den Acten der Kaufmannschaft und des Magistrats. Buchdruckerei M. Bauchwitz. Jubiläums-Ausgabe. [Stettin 1899].
  • Altenburg Otto, Aus der Geschichte des Theaters in Pommern während der zweiten Hälfte des 18.Jahrhunderts. Stettin 1931.
  • Zaremba P., Szczecińskie lata 1946-1948. Poznań 1970.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977.
  • Łuczak M., Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013.
  • Kraśnicki A. jr, Dlaczego rozebrano Teatr Miejski [dostęp 2019-06-04]
  • Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin, Kalendarium szczecińskie – Architektura część II [dostęp 2019-06-04]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk




200px-Nuvola apps important.svg.png Artykuł z Internetowej Encyklopedii Szczecina znajduje się w trakcie weryfikacji i oczekuje na ewentualne uzupełnienie bibliografii i/lub dostosowanie do standardów Encyklopedii Pomorza Zachodniego