Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny
Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny
Tryptyk, stan obecny z kopią awersu lewego skrzydła z Barnimem IX/XI. Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak
Autor Monogramista T (Thomas Nether?)
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 1568 r.
Materiał Deska dębowa, tempera
Wymiary {{{wymiary}}}


Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny - obraz ze zbiorów Muzeum Tradycji Regionalnych, Oddziału Muzeum Narodowego w Szczecinie, ul. Staromłyńska 27, Szczecin.

Opis

Tryptyk Barnima IX/XI. Widok rewersów po zamknięciu skrzydeł ołtarza. Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak.

Tryptyk ze sceną Ukrzyżowania jest to tradycyjny w formie trójskrzydłowy, niewielki ołtarz o programie protestanckim. Kompozycja malowidła jest osiowa, w jej centrum ukazano krzyż z zawieszonym na nim ciałem Chrystusa w koronie cierniowej i rozwianym perizonium. Ponad jego głową zamocowana jest tablica inskrypcyjna (obecnie prawie niewidoczna ze względu na uszkodzenia), na której widniał napis „I.N.R.I.” Po bokach w pierwotnej kompozycji ukazano postacie ukrzyżowanych łotrów (obecnie widoczne są jedynie partie nóg). U stóp ukrzyżowanych kłębi się tłum. Po lewej stronie w grupie postaci rozpoznać można omdlewającą Marię – Matkę Chrystusa, podtrzymywaną przez towarzyszące jej kobiety i św. Jana. Po prawej stronie przedstawienia grupa odzianych w antykizujące zbroje żołnierzy dobywając broń, spiera się o szaty Chrystusa. Przed nimi na pierwszym planie stoi pies, który symbolizować ma zło i grzech. Na jego obroży, autor umieścił swoją sygnaturę w tarczy herbowej. Na dalszym planie, na koniach, przedstawiono arcykapłanów i faryzeuszy, ubranych w bogate szaty. Jeden z towarzyszących im żołnierzy trzyma sztandar z napisem „S.P.Q.R.” – skrót od oficjalnej formuły Sentis Populsque Romanus – Senat i lud Rzymian, umieszczany na sztandarach legionów senackich, monetach i pomnikach, pełnił rolę godła do czasu wprowadzenia w to miejsce wizerunku orła. Kompozycja wykazuje analogie do scen centralnych ołtarzy autorstwa Lucasa Cranacha Starszego z Schneebergu z 1539 r. oraz Cranacha Mł. z Kembergu z 1565 r. [1] Kolorystyka centralnego przedstawienia jest stonowana w odcieniach szarości, beżów i brązów, z kilkoma akcentami żywej czerwieni.

Na awersach skrzydeł przedstawiono portrety Barnima IX/XI oraz jego żony Anny, księżniczki brunszwicko-lüneburskiej, w towarzystwie luterańskich kaznodziei. Tłem dla postaci jest jednolita ceglana ściana. Na lewym, zaginionym w czasie wojny, awersie ukazana była klęcząca postać księcia Branima IX/XI, za nim przedstawiono dwie postacie stojących mężczyzn. Pierwszy trzymał w ręku otwartą książkę, drugi mężczyzna ustawiony był za nim, a na głowie miał protestancką czapkę.

Na awersie prawym ukazano księżniczkę Annę. Odziana jest w czarną suknię, z białą krezą u szyi i przy rękawach oraz czarny czepek z białą lamówką. Skromna biżuteria ogranicza się do kilku pierścieni na prawej dłoni i łańcuszków – jeden sięga samej ziemi drugi zakończony jest zawieszką w formie krzyża. U dołu po prawej stronie widnieje sygnatura twórcy ołtarza w formie litery T, utworzonej ze splecionej wici roślinnej (identyczna z sygnaturą z obroży na centralnym przedstawieniu) oraz data 1568.

Postacie stojące za parą książęcą Kochanowska identyfikuje jako Johanesa Knipstro, generalnego superintendenta pomorsko-wołogoskiego, który głosił kazania w Szczecinie (stoi za Barnimem z otwartą księgą), Paulusa von Rhode superintendenta szczecińskiego (mężczyzna w czapce) oraz Johannesa Aepinusa, reformatora pomorskiego pochodzącego z Wittenbergi, a działającego w Stralsundzie (mężczyzna z zamkniętą księgą, stojący za księżniczką Anną). [2]

Na rewersach ukazano czterech ewangelistów piszących w księgach. Towarzyszą im ich atrybuty: byk, anioł, orzeł i lew. Jako wzorzec do namalowania rewersów Janina Kochanowska wskazuje miedzioryty Baltazara von den Bos według Fransa Florisa z 1551 r.

Autor

Monogramistę podpisującego się symbolem litery T utworzonej z dwóch splecionych wici początkowo wiązano z Davidem Redtelem. Janina Kochanowska powiązała tę sygnaturę z Thomasem Netherem, który tworzył w Szczecinie od 1564 do 1594 roku. Jednak brak potwierdzonych dzieł tego artysty nie pozwala stwierdzić tego jednoznacznie.

Historia

Tryptyk Barnima IX/XI stan sprzed II wojny światowej. Fot. Archiwum Muzeum Narodowego w Szczecinie

Ołtarz powstał na zlecenie księcia Barnima IX/XI W 1568 r., wówczas też zmarła jego małżonka księżna Anna, stąd mówi się o konfesyjnym oraz epitafijnym charakterze dzieła. [3] Ołtarz od XVII w. znajdował się w kościele zamkowym w Darłowie, stąd we wcześniejszej literaturze nazywany był ołtarzem darłowskim. Trafił do zbiorów szczecińskich w XIX w. Był prezentowany na otwartej w 1928 r. wystawie stałej w Pomorskim Muzeum Krajowym w Szczecinie. Na wystawie czasowej prezentującej dzieła z kręgu mecenatu Gryfitów w 1937 r., zorganizowanej w tym samym Muzeum, prezentowany był jedynie awers skrzydła z Barnimem IX/XI. [4] Przed 1939 r., awers ten został rozdzielony z rewersem przedstawiającym świętych Łukasza i Mateusza (tablica drugiego skrzydła nie została rozdzielona) i jako jedyny zaginął w czasie II wojny światowej. Po 1945 r. pozostałe części tryptyku trafiły do zbiorów Muzeum Pomorza Zachodniego, obecnie Muzeum Narodowego w Szczecinie. Obecnie ołtarz prezentowany jest na wystawie Złoty Wiek Pomorza, w formie pierwotnej ze zrekonstruowanym w formie kolorowego wydruku awersem lewego skrzydła. [5]

Wymiary

Zaginiony awers lewego skrzydła z przedstawieniem Barnima IX/XI, na drugim planie od lewej: Johannes Aepinus i Paulus von Rhode. Fot. Archiwum Muzeum Narodowego w Szczecinie

Centralna partia ze sceną Ukrzyżowania: wys. 99 cm, szer. 73 cm Skrzydła boczne: wys. 99 cm, szer. 28,5 cm

Przypisy

  1. Janina Kochanowska, Szczecińska rezydencja książąt jako pomnik rodu, [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 37.
  2. Janina Kochanowska, Tryptyk Barnima XI, Biuletyn Historii Sztuki 1992, R.54, nr 3, s. 32-33.
  3. Justyna Badkowska, Tryptyk ze sceną ukrzyżowania,[w:]Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 127.
  4. Hellmuth Bethe, Die Bildnisse des pommerschen Herzogshauses. Sonderdruck aus Baltische Studien N.F., Bd.XXXIX, 1937, s. 16, poz. 23.
  5. Autorem grafiki wykonanej na podstawie przedwojennej czarno-białej fotografii jest Michał Domański.


Bibliografia

  • Justyna Badkowska, Tryptyk ze sceną ukrzyżowania,[w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 123–128. ISBN 978-83-63365-12-7.
  • Hellmuth Bethe, Die Bildnisse des pommerschen Herzogshauses. Sonderdruck aus Baltische Studien N.F., Bd. XXXIX, 1937, s. 71-99, Stettin 1937.
  • Janina Kochanowska, Szczecińska rezydencja książąt jako pomnik rodu, [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 129-145. ISBN 8370073476.
  • Janina Kochanowska, Tryptyk Barnima XI, Biuletyn Historii Sztuki 1992, R.54, nr 3, s. 31-45.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Justyna Bądkowska