Ulica Niklota

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Niklota
'
Ulica Niklota
Ulica "Kaletnicza",
obecnie pod nazwą ulicy Kard. Wyszyńskiego
  Nazwa pełna ulica nieistniejąca
  Nazwa niemiecka Beutlerstraße
  Osiedle
  Dzielnica
Zobacz ulicę na:
[ Mapa Google.]
[ Google Street View.]
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Geolokalizacja: 53.42346,14.558998

Ulica Niklota (niem. Beutlerstraße), nazwa historyczna „Ulica Kaletnicza”. Nieistniejąca obecnie ulica prowadząca w kierunku nabrzeża portowego, boczna od Reifschlägerstraße, równoległa do dolnego odcinka ulicy Kardynała Wyszyńskiego. Po 1945 roku uzyskała miano ulicy „Księcia Niklota”, a w pierwszym spisie nazw polskich i nazw niemieckich z polskimi odpowiednikami podana jest jako ulica „księcia Nikłota”. [1] Na początku lat 60. XX wieku, w wyniku przedłużenia i poszerzenia ciągu dawnej ulicy Breitestraße, ulica Kaletnicza znikła z obszaru Starego Miasta. Jednak dopiero 6 kwietnia 1979 roku na posiedzeniu plenarnym MRN w Szczecinie podjęto uchwałę likwidacji ulicy. [2] Obecnie, po odtworzeniu zachodniej pierzei ulicy Wielkiej Odrzańskiej, powstał na fundamentach dwóch nieodbudowanych kamienic równoległy do ulicy Kard. Wyszyńskiego odcinek ulicy, który mógłby przejąć nazwę dawnej ulicy „Kaletniczej” (Beutlerstraße).

Historia

Ulica Beutlerstraße
B. – Ulica Kaletnicza (Ulica Niklota), K. – Ulica Rzezaków, L. – Ulica Mostu Długiego (Ulica Darguja), N. - Ulica Królewska (Ulica Nad Wodą), S. - Ulica Splittstraße (Ulica Mostowa), H. – Ulica Opłotki, O. – Ulica Wielka Odrzańska, R. – Powroźnicza (Ulica Księcia Mściwoja II)

Zanim omawiana tu ulica, położona na terenie kwartału miejskiego Świętego Ducha, przyjęła nazwę „Kaletniczej”, określana była nazwami związanymi z rzemieślnikami, których warsztaty potrzebowały dużej ilości wody, a którą mogli czerpać ze strumienia płynącego w ciągu późniejszej ulicy Szczelinowej (Splittstraße). Byli to kiełbaśnicy (garbreder), rzezacy (kuter), czyli rzemieślnicy trudniący się przerobem mięsa oraz rymarze (remensleger), czyli producenci pasów i popręgów z pozyskanych skór, a także białoskórnicy (witgerwer). Stąd też do połowy XVI wieku widoczny jest wyraźny podział ulicy na dwie części, zachodnią i wschodnią. W części zachodniej, jak wynika to z dokumentów źródłowych przeważali rymarze, a z czasem kaletnicy, a w części wschodniej rzezacy i kiełbaśnicy oraz rzeźnicy.

Ulica Rymarska i Ulica Kaletnicza

Z rzemieślników zamieszkałych w zachodniej części późniejszej ulicy Kaletniczej, najwcześniej zostali wymienieni rymarze (remensnider) [3]), a także pokrewni im białoskórnicy (witgerwer), oraz czerwonoskórnicy (rotloscher), producenci siodeł (sadeler) i popręgów końskich (remensleger). Stąd już pod koniec XIV wieku pojawiła się tu nazwa „ulicy zamieszkałej przez rymarzy” (remsniderstrate, 1393; platea origiatorium 1394; remsniderstrate 1421, 1431 [4]

Zmiany nazw ulic w obszarze ulicy Niklota i Siennej w latach 1311-1857

Rymarzy najczęściej określano łacińską nazwą „cerdones”, będące ogólną nazwą garbarzy, wyprawiających skóry ałunem, która przez to uzyskiwała biały kolor. Skóry te przerabiali białoskórnicy, których doły garbarskie (wittgarwen), położone były na pobliskim Górnym Wiku, o czym mówi zapis: „wśród garbarzy na /terenie/ Wiku Górnego przy bramie św. Ducha” (inter cerdones in vico superiore ante valvam S. Spiritus, 1387). [5] Właściwą lokalizację ulicy Rymarskiej ułatwiają nam zapisy z 1421 i 1422 roku, dotyczące szewca Clawesa Sneberga (Mikołaj Śnieżnik), mieszkańca obecnej ulicy Siennej, wówczas określanej mianem „ulicy /zamieszkałej przez rodzinę/ Nagla” (nagelstrate), w których czytamy: „na <ulicy rymarzy>, nieopodal której szewc Sneberg posiadał w swoim domu warsztat szewski (in der remsniderstrate da Sneberch der schomakernu inne wanet hadde, 1421), a także: „naprzeciw ulicy /zamieszkiwanej przez/ Naglów, gdzie stary Sneberg posiadał swój dom” (jeghen der nagelstrate dar olde sneberch inne wanet hadd, 1422). [6] Do 1465 roku ta część ulicy prawie zawsze nazywana była „ulicą rymarzy”, przy czym zamiennie, co prawda rzadko, w drugiej połowie XV wieku pojawia się dla niej także nazwa „ulicy kaletników” (budelmakerstrate, 1450, 1465), tj. producentów sakiewek, kalet, także toreb. Ostatecznie na przełomie XVI/XVII wieku na całej długości ulicy ustala się nazwa „budelerstrate” (1535, 1546), także Beutler Stras (1592, 1709) oraz Beutler Straße lub Beutlerstraße w latach 1721-1945, sięgając aż do ulicy Langebrückstraße. [7]

Ulica Kiełbaśnicza i Rzezaków

Dom handlowy Degnera na rogu Kaletniczej i Wielkiej Odrzańskiej

We wschodniej części przyszłej ulicy Kaletniczej, czyli, jak podaje to Carl Fredrich, w pobliżu „bramy południowej” (tu najstarszej Bramy Świętego Ducha), już na początku XV wieku odnotowano obecność producentów wędlin (bi den garbredern, 1411). [8] Stąd też w kolejnych latach tego stulecia pojawia się tu nazwa „ulicy kiełbaśniczej” (garbrederstrate, 1476, 1492, 1499, 1532). [9] Z kolei Otto Blümcke w publikacji o cechach rzemieślniczych w średniowiecznym Szczecinie odnotowuje w tym miejscu na początku XIV wieku "„ulicę rzezakow" (platea fartorum), którzy na zlecenie tzw. „właściwych” rzeźników (knochenhauer) z ulicy Rzeźniczej, dokonywali uboju bydła. [10] w ciągu 1. poł. XVI wieku zaszły zasadnicze zmiany związane z sytuacją ekonomiczną i prawną rzeźników skupionych dotychczas wraz z rzezakami i kiełbaśnikami w jednym cechu. Liczne zatargi z rzeźnikami spowodowały, że ci ostatni (garbreder i kuter) otrzymali od Rady własny statut cechowy. Rzezacy uwalniają się spod władzy rzeźników, a jednocześnie centrum handlu detalicznego mięsem przenosi się w okolice Rynku Siennego, a wraz z nim rzezacy. Dotychczasową „ulicę Kiełbaśników” stopniowo zastępuje nazwa „ulicy rzezaków” (kuterstrate, 1521, 1532, 1535, 1538), dla wschodniego odcinka ulicy Kaletniczej, oraz Kutherstrate (1546), küterstrate (1550, 1592), Kuter Stras (1625), Küter Strass (1709, 1721), i na koniec Küter Straße w latach 1811-1856 dla ulicy Siennej. [11]

Przypisy

  1. Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina. Wydawca: Księgarnia Nakładowa J. Kijowskiego w Szczecinie [1945].
  2. AP w Szczecinie, UMwS, sygn. 689, Protokół nr 8 z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego w dniu 6 kwietnia 1979, s. 80 i 133 – 137. Brak uzasadnień; zob. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991. W: Kronika Szczecina 2004. Nr 23, s. 23, tamże przyp. 40.
  3. Podobnie jak w określeniu kupca sukienniczego (gewantsnider), słowo „snider” w określeniu „remsnider” wskazuje nam na coś więcej, niż samo określenie kupca; w tym przypadku na producenta wyrobów ze skóry; por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. V (U - Z). - Bremen 1880, s. 596.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 35.
  5. H. Lemcke lokował ulicę Rymarską w ciągu obecnej ulicy Małej Odrzańskiej, pomiędzy obecnymi ulicami Rybaki i Kłodną, prawdopodobnie sugerując się zapisem z ksiąg szosowych z lat 16591681, gdzie w powiązaniu z tą ulicą wymieniono nazwę ulicy Nagelstraße; zob. H. Lemcke, Die Älteren Stettiner Straßennamen. Verlag von Leon Saunier’s Buchhandlung (Paul Saunier). Stettin 1881, s. 11.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35.
  7. Tamże, s. 19, 35.
  8. Tamże, s. 22.
  9. Tamże, s. 22.
  10. O. Blümcke, Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin. W: BSt AF Bd. XXXIV, Stettin 1884, s. 108. Skądinąd wiemy, ze rzeźnia, w której rzezacy dokonywali uboju, położona była w pobliżu Klasztoru Panieńskiego, stąd też usytuowanie siedziby rzezaków na drugim końcu miasta nieopodal Mostu Długiego, nie do końca jest pewne.
  11. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 22, 26.

Bibliografia

  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Blümcke O., Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin. W: BSt AF Bd. XXXIV, Stettin 1884.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991. W: Kronika Szczecina 2004. Nr 23, s. 81-112. Szczecin 2005.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk