Urny domkowe

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Urna domkowa
Urna domkowa
Gliniana urna domkowa „A” z Obliwic.
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania okres halsztacki C (850–650 lat przed Chr.)
Materiał glina

42,0 x 48,5 x 39,0 cm.

Wymiary {{{wymiary}}}


Urny domkowe

Pojęcie z dziedziny archeologii, określające specyficzne naczynia – pojemniki z wypalonej gliny, stanowiące modele drewnianych budynków (chat lub spichlerzy), przeznaczone na skremowane (spalone) szczątki ludzkie. Trzy tego typu unikatowe zabytki, pochodzące z dwóch pomorskich miejscowości (Obliwice i Wódka/Witków), znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Obliwice (pow. lęborski, woj. pomorskie):

Urna domkowa „A” – jej zasadnicza bryła ma kształt prostopadłościanu przykrytego dwuspadowym dachem. Całość spoczywa na czterech silnie profilowanych nóżkach – filarach. W jednym z dłuższych boków znajduje się otwór imitujący wejście. Na powierzchniach i krawędziach ścian widoczne są charakterystyczne wąskie zgrubienia pokryte ukośnymi nacięciami, naśladujące elementy konstrukcyjne budowli. Urna zdobiona jest poziomymi i pionowymi liniami rytymi. Popielnica pochodzi z cmentarzyska określonego jako stanowisko nr 1, którego odkrycia dokonano przypadkowo, podczas prac polowych w 1892 roku. Urna „A” stanowiła wyposażenie ostatniego z pięciu odkopanych wówczas grobów skrzynkowych. W jej wnętrzu znajdowała się, oprócz przepalonych kości, niewielka szpila z brązu (dł. 11,0 cm) zaopatrzona w guzikowatą główkę oraz fragmenty bransolety z brązu.

Gliniana urna domkowa „B” z Obliwic. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: okres halsztacki C (850–650 lat przed Chr.)

Urna domkowa „B” ma kształt czworokątnego budynku przykrytego dwuspadowym dachem, zdobionym zygzakowatym motywem linii rytych. „Budowla” wspiera się na czterech nieprofilowanych nóżkach. W jednej ze ścian widnieje charakterystyczny czworokątny otwór zasłonięty ruchomą glinianą płytką, zaopatrzoną w dwa otworki. Wymiary: wys. 29,0 cm, dł. 35,0 cm, szer. 29,0 cm. Popielnica została odkryta w 1926 roku na tym samym cmentarzysku (stanowisko nr 1) co urna „A”. Stanowiła wyposażenie grobu skrzynkowego, w którym odkryto także szpilę z brązu oraz gliniane naczynie.

Wódka/Witków (gm. Łęczyce, pow. wejherowski, woj pomorskie):

Gliniana urna domkowa z Wódki. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: okres halsztacki C (850–650 lat przed Chr.)

Urna domkowa, tzw. mała ma następujące wymiary: wys. 23,0 cm, dł. 27,2 cm, szer. 20,0 cm. Jej prostopadłościenny korpus przykrywa dwuspadowy dach, wysunięty zdecydowanie poza szczytowe ściany. Całość posadowiona jest na sześciu profilowanych nóżkach. Na krawędziach urny wymodelowane zostały wąskie zgrubienia – kanty imitujące drewniane elementy konstrukcyjne. Popielnica odkryta w 1911 roku stanowiła wyposażenie grobu skrzynkowego (wym.: 1,30 × 0,66 m), w którym znajdowała się jeszcze jedna – duża urna domkowa i dwustożkowate naczynie gliniane oraz fragment przedmiotu z brązu.

Chronologia i pochodzenie

Urny domkowe na terenie Polski należą do rzadkich znalezisk. Ich występowanie ograniczone jest do Pomorza Wschodniego, na którym zarejestrowano jak dotychczas kilkanaście egzemplarzy. W znakomitej większości są to odkrycia sprzed 1945 roku, z których do chwili obecnej przetrwało zaledwie kilka.

Urny domkowe mają związek z kulturą pomorską i datowane są na starszy okres wczesnej epoki żelaza, czyli okres halsztacki C (850–650 lat przed Chr.). Ten typ popielnic znany jest z Bornholmu, Półwyspu Jutlandzkiego, północnych Niemiec i południowej Szwecji. Przypuszcza się, że w północnej części Europy urny domkowe pojawiły się pod wpływem oddziaływań plemion etruskich z obszaru środkowej Italii. Na teren Pomorza idea ta przeniesiona została poprzez Niemcy środkowe – strefa herzeńsko-nadłabska – za pośrednictwem, rozwiniętej na tym obszarze, kultury urn domkowych.

Prowadzone ostatnio badania nad fenomenem urn domkowych wykazały, że obiekty pomorskie stanowią najprawdopodobniej odwzorowanie ówczesnego lokalnego budownictwa. Ich regionalny charakter wyraża się w dwuspadowym dachu z wyraźnym okapem oraz zastosowaniem nóżek/filarów.

Historia zabytków

Odkryte w różnych okresach trzy urny domkowe przekazywano za każdym razem do Szczecina. Zabytki te, przechowywane były w zbiorach kolejnych, tworzonych w mieście, instytucji muzealnych. Jako pierwsze należy wymienić Muzeum Antykwaryczne (niem. Antiquarisches Museum) powołane w 1879 roku przez Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza (niem. Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde), które w 1913 połączone zostało z nowo powstałym Muzeum Miejskim. W 1928 utworzono Muzeum Prowincjonalne (niem. Provintialmuseum Pommerscher Alterthümer), przemianowane w 1934 na Pomorskie Muzeum Krajowe (niem. Pommersches Landesmuseum). To tu finalnie trafiły urny domkowe wraz z całą kolekcją Towarzystwa, i były przechowywane do 1944 roku.

W związku z prowadzonymi przez aliantów nalotami oraz ze zbliżającym się frontem ówczesny dyrektor muzeum dr Otto Kunkel wydał zarządzenie o ewakuacji dużej części zbiorów, w celu ich zabezpieczenia przed zniszczeniem. Urny domkowe, podobnie jak inne cenne zabytki zostały przewiezione w głąb Niemiec. Do zasobów Muzeum Narodowego w Szczecinie zostały przekazane w 2009 roku, w drodze obustronnej polsko-niemieckiej wymiany zbiorów dawnych. Wszystkie trzy urny domkowe zostały opisane w 2012 roku w okolicznościowym albumie pt. „Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich”.

Bibliografia

  • Kacprzak D., Karwowski L. (red.), Skarby Sztuki Muzeum Narodowego w Szczecinie, 2014, Warszawa 2014, Wydawnictwo Arkady, (EAN (Arkady) 978-83-213-4822-3, ISBN (MNS) 978-83-63365-05-9.
  • Kowalski K., Filipowiak W., Dawne zbiory archeologiczne Muzeum Narodowego w Szczecinie / The Former Archaeological Collections of the National Museum in Szczecin, W: Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, red. Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska-Skoczka, Szczecin 2012, s. 9–34.
  • Kowalski K., Kozłowska-Skoczka D. (red.), Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin 2012. ISBN 978-83-63365-20-2.
  • Kozłowska-Skoczka D., Wprowadzenie do dziejów zbiorów z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza / An Introdiction to the History of the Bronze Age and the Early Iron Age, W: Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, red. Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska-Skoczka, Szczecin 2012, s. 103–106.
  • Kozłowska-Skoczka D., Epoka brązu – wczesna epoka żelaza – katalog zabytków, W: Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, red. Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska-Skoczka, Szczecin 2012, s. 121–192.
  • Kunkel O., Entstehung, Einrichtung und Aufgaben des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer, „Monatsblätter” 1928, 42/6–8, 25–30 (105–110).
  • Lemcke H., Hausurnenfund in Woedtke, Kr. Lauenburg, „Baltische Studien” 1911, N.F. t. 15, s. XII–XIV, tabl. 6–7.
  • Łuka L., Kultura wschodniopomorska na Pomorzu Gdańskim, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.
  • Łuka L., Obrządek pogrzebowy u plemion kultury wschodniopomorskiej na Pomorzu Gdańskim – część I, „Pomorania Antiqua” 1968, t. II, s. 33–73.
  • Łuka L., Kultura wejcheowsko-krotoszyńska, W: Prahistoria ziem polskich, IV. Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, red. Jan Dąbrowski, Zdzisław Rajewski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk1979, s. 147–168.
  • Łuka L., Kontakty wymienne ludności grupy kaszubskiej i grupy chełmińskiej kultury łużyckiej w świetle znalezisk gromadnych, „Pomorania Antiqua” 1985; t. XII, s. 17–59.
  • Malinowski T., Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej, T. 1–2, Słupsk 1981, Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej, T. 3, Słupsk 1979.
  • Sabatini S., House urns. A European Late Bronze Age Trans-cultural Phenomenon, Göteborg 2007. ISBN 978-91-85245-33-X.
  • Stubbenrauch A., Anlage II. Pommersche Hausurnenfunde, „Baltische Studien” 1913, N.F. t. 17, s. XIII–XVI.
  • Szafrański W., W sprawie Etrusków nad Bałtykiem, „Pomorania Antiqua” 1968, t. II, s. 17–32.
  • Wiącek B., Popielnica domkowa z Sychowa, gm. Luzino, „Pomorania Antiqua” 1977, t. VII, s. 365–390.
  • Wiącek B., Popielnice domkowe z Bychowa, gm. Gniewino, i Lubiatowa, gm. Choczewo, „Pomorania Antiqua” 1983, t. XI, s. 159–168.

Linki zewnętrzne




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska