Wczesnośredniowieczne idole pogańskie z Pomorza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Idole pogańskie z Pomorza
Idole pogańskie z Pomorza
Drewniany idol ze szczecińskiego Podzamcza, rys. E. Wilgocki, 1995
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania XI wiek
Materiał drewno;

17 cm

Wymiary {{{wymiary}}}


Wczesnośredniowieczne idole pogańskie- zabytki archeologiczne ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Figurka jednotwarzowa z Wolina, fot. G. Solecki

Idolami pogańskimi określane są posążki – figurki antropomorficzne z wyobrażeniem twarzy, najczęściej drewniane. Z badań wykopaliskowych na Pomorzu pochodzi zaledwie kilka takich przedmiotów. Najbardziej znanym pomorskim idolem pogańskim jest czterotwarzowa figurka z drewna cisowego odkryta w Wolinie, znana w literaturze przedmiotu jako Światowit z Wolina.

Znaleziono ją w trakcie wykopalisk, w pobliżu budynku identyfikowanego przez odkrywców z kąciną pogańską. Interpretacja ta została ostatnio poddana krytyce, bowiem niektórzy badacze uważają, że są to pozostałości domu mieszkalnego z końca IX wieku, nie zmieniono przy tym interpretacji figurki. Ten niewielki, starannie wykonany przedmiot ma postać trzonka zakończonego czterema twarzami. Na powierzchni widoczne są ukośne i owalne nacięcia. Młodszy, z 1. połowy XI wieku, jest posążek z jedną twarzą, także wystrugany z drewna cisowego, który dawniej interpretowany był jako idol pogański. Obecnie część badaczy uważa, że jest to wizerunek wojownika w trójkątnie zakończonym hełmie z charakterystycznym nosalem. W Wolinie znaleziono ponadto podobną do niego figurkę drewnianą z otworem do zawieszania na szyi, głową w dół, którą odkrywcy zinterpretowali jako wizerunek bóstwa słowiańskiego.

Z badań wykopaliskowych na Podzamczu w Szczecinie pochodzi drewniany idol jednotwarzowy o wysokości 17 cm, znaleziony w warstwie kulturowej datowanej na XI stulecie. Ma schematycznie zarysowaną twarz z okrągłymi oczami, nosem i ustami. Jedną rękę wyobrażają krzyżujące się nacięcia wyryte na korpusie, drugiej nie zaznaczono, nogi zostały natomiast wyodrębnione. Wydaje się prawdopodobne, że pierwotnie figurka mogła mieć też stopy.

Z zapisu Ebona, hagiografa Ottona z Bambergu wiadomo, że u Słowian oprócz figurek drewnianych można było spotkać niewielkie idole ze złota. Przechowywano je owinięte w tkaninę w drewnianych pojemnikach. Podczas drugiej wizyty Ottona na Pomorzu, Ebo odnotował, że podczas uroczystości religijnych miniaturowe idole były pokazywane uczestnikom. W Wolinie natomiast niewielkie statuetki – wizerunki bóstw ze srebra i złota mieszkańcy wynieśli z miasta i ukryli. Posążki ze szlachetnych kruszców wspominają też inne źródła, odnoszące się zarówno do Słowian, jak i Skandynawów. Nie wiadomo, na ile te miniaturki antropomorficzne ze szlachetnych kruszców były odpowiednikami dużych posągów bóstw umieszczanych w świątyniach.

Badania nad idolami wczesnośredniowiecznymi skłoniły część badaczy do wniosku, że z metali kolorowych wykonywano wyobrażenia bóstw przeznaczane do czynności związanych z kultem, które odbywały się w obrębie świątyń. Figurki drewniane, zwłaszcza te z nich, które miały postać trzonka, mogły mieć związek ze sprawowaniem rytuałów, z magią wegetacyjną lub miłosną. Wprowadzanie nowej na Pomorzu religii chrześcijańskiej w 1. połowie XII wieku wiązało się między innymi z burzeniem kącin pogańskich, a także posągów naczelnych bóstw i bogów, które były palone lub zatapiane w wodach rzek i jezior. Wcześniej jednak odrąbywano im kończyny i niszczono twarze.

Hagiografowie św. Ottona z Bambergu odnotowali obecność idoli maiora et minora – bóstw większych i mniejszych. Głównym celem było unicestwienie idoli naczelnych bogów i bóstw – maiora. Do naszych czasów dotrwały jednakże sporadycznie figurki bóstw-bogów mniejszych rozmiarów – minora. W tym przypadku chodziłoby zatem o posążki nie tyle na użytek świątyń, czy szerzej całej społeczności, co raczej na użytek „domowy”, być może związany z kultem sprawowanym przez gospodarza domu. Kult bogów niższego rzędu był nie mniej istotny w kulturze życia codziennego, niż kult bogów wyższych. Według przekazów niektórych średniowiecznych kronikarzy niewielkie drewniane figurki Słowianie zabierali ze sobą w podróże, a także umieszczali w ogrodach i na polach. Utrwalony w kulturze związek idoli antropomorficznych ze sprawowaniem magii wykazały badania folklorystyczne i etnograficzne na terenie całej Słowiańszczyzny.

W literaturze przedmiotu spotkać można również opinię, że niektóre drewniane idole, zwłaszcza z młodszych faz średniowiecza to lalki, dziecięce zabawki do zabawy „w dom”. Stopniowa zmiana funkcji figurek antropomorficznych z kultowo-obrzędowej na dziecięcą/dziewczęcą zabawkę następowała pod wpływem przemian religijnych i obyczajowych.

Z czasem, w okresie kilku stuleci średniowiecza, proste początkowo lalki zyskiwały więcej detali, wyraźniej zaznaczano twarze i kończyny, wprowadzano też elementy odzieży. Dlatego też mniej wątpliwości budzą figurki/lalki z okresu późnego średniowiecza bardziej przypominające współczesne zabawki. Badania etnograficzne dowodzą, że lalki łączyły w sobie oprócz funkcji ludycznych/zabawowych jednocześnie funkcje magiczne i kultowe. Nie przestając być zabawkami stawały się jednocześnie talizmanami, amuletami spełniając także funkcję daru dziękczynnego. Ewolucja funkcji lalek w średniowieczu, zdaniem niektórych badaczy, ma związek z rozwojem przenośnych teatrzyków, w których lalki wykorzystywane były do propagowania treści religijnych. Z biegiem czasu coraz bardziej upodabniano je do postaci ludzkich, zarówno jeśli chodzi o kształt, jak i ubiór. Powstawały też całe komplety zabawek – lalkom towarzyszyły określone akcesoria, np. wspomniane wcześniej zastawy stołowe.

Bibliografia

  • Bonowska M. Przemijanie. Śmierć, pogrzeb i życie pozagrobowe w wyobrażeniach mieszkańców Pomorza Zachodniego na przełomie XIX i XX wieku. Poznań 2004.
  • Brückner A. Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Olsztyn 1984.
  • Ebbonis Vita Ottonis episcopi babenbergensis. Monumenta Poloniae Historica, vol. II, oprac. A. Bielowski. Lwów.
  • Filipowiak W. Słowiańskie wierzenia pogańskie u ujścia Odry. W: Wierzenia przedchrześcijańskie na ziemiach polskich, red. M. Kwapiński, H. Paner. Gdańsk 1993.
  • Filipowiak W., Wojtasik J. Światowit z Wolina. Z Otchłani Wieków 41, 82–89.
  • Helmolda kronika Słowian, oprac. J. Strzelczyk. Warszawa.
  • Kajkowki K. Magia, kult i rytuał. O duchowości nadbałtyckich Słowian. Wyd. Triglav. 2017
  • Kajkowski K., Szczepanik P. Drobna plastyka figuralna wczesnośredniowiecznych Pomorzan. Materiały Zachodniopomorskie 9, 207–247.
  • Kosmas. Kronika Czechów, red. M. Wojciechowska. Wrocław.
  • Kowalska A.B. Archeologia o dzieciach w średniowiecznym Szczecinie. W: Ekskluzywne życie, dostojny pochówek. W kręgu kultury elitarnej wieków średnich. Wolińskie Spotkania Mediewistyczne 1. Red. M. Rębkowski. Wolin, 67–83.
  • Lamm J.P. On the cult of multiple-headed gods in England and in the Baltic area. Przegląd Archeologiczny 14. 219–231.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska