Wczesnośredniowieczne kaptorgi z Pomorza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kaptorgi z Pomorza
Kaptorgi z Pomorza
Kaptorgi ze skarbu w Piaskach, fot. G. Solecki
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 2. poł. X wieku


Kaptorgi - zabytki archeologiczne ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

W terminologii archeologicznej „kaptorga” to niewielki pojemnik wykonany najczęściej z metali kolorowych – srebra, brązu, rzadziej cyny, który był elementem kolii lub odrębną zawieszką.

Odkrywane są przede wszystkim w skarbach, rzadziej na cmentarzyskach. Ta specyficzna ozdoba słowiańska, rozpowszechniona w okresie od X do XIII wieku, przyjmowała postać trapezu lub prostokąta, stąd w nomenklaturze archeologicznej wzięły się określania: kaptorga trapezowata lub kaptorga prostokątna.

Jej nazwę badacze wywodzą z języka tureckiego, ale w nauce polskiej przejęta została z Rusi, gdzie w XIV stuleciu panował zwyczaj przytraczania niewielkich pojemniczków metalowych do pasa. Badania nad pochodzeniem kaptorg trwają od dawna. Ze względu na charakter zdobienia ich powierzchni wizerunkami zwierząt, gryfami, a także motywem drzewa życia oraz występowanie w kontekście dirhamów arabskich w skarbach wczesnośredniowiecznych długo uważano, że są wyrobami orientalnymi lub wykonywanymi pod silnym wpływem sztuki orientalnej. Hipoteza o muzułmańskim pochodzeniu kaptorg miała także związek z tradycyjnymi w tym kręgu kulturowym pudełkami wieszanymi na szyi, w których umieszczane były karteczki z cytatami z Koranu.

Część kaptorg srebrnych odkrywanych w pomorskich skarbach miała przedostać się na Pomorze z Bizancjum lub z obszarów europejskich objętych władztwem karolińskim. W literaturze przedmiotu istnieją bowiem opinie o związkach tych przedmiotów z zachodnioeuropejską sztuką preromańską i romańską. Badacze wskazują, że źródłem inspiracji tworzenia tych niewielkich pojemników mogły być ich duże odpowiedniki – relikwiarze popularne w kulturze średniowiecza. W Bizancjum natomiast noszono zawieszone na szyjach małe sakiewki z metalowych drucików skrywające różnego rodzaju amulety. Na tej podstawie uważa się, że również Słowianie nosili w katorgach różnego rodzaju drobiazgi, w tym naturalne, jak ziarna zbóż, wosk czy kawałeczki kości oraz wytwarzanych przez człowieka, jak fragmenty tkanin lub szklane paciorki. Umieszczanie takich przedmiotów w kaptorgach i noszenie na szyi miało związek z systemem wierzeń przyjętym przez Słowian i wiarą w apotropaiczną moc różnego rodzaju amuletów. Ornamentowanie powierzchni sprawiało, że były także atrakcyjnym elementem zdobniczym stroju. Odrębną kwestią jest charakter ornamentu i zawarte w nim treści symboliczne.

Kaptorgi pomorskie cechuje wyjątkowo bogate zdobnictwo techniką filigranu i granulacji oraz ornamentyką plastyczną – motywami liniowymi, kolistymi i girlandowymi, a także stylizowanymi figurkami koni. Niektóre z nich są na tyle wyraziste, że można dopatrzyć się na nich siodeł i ozdobnych czapraków nasuniętych na końskie zady.

Największą na Pomorzu kolekcję fragmentów srebrnych kaptorg odkryto w Łupawie (pow. słupski), w skarbie z końca XI – początku XII wieku. Wszystkie reprezentują typ prostokątny. Wśród około 100 fragmentów blisko 20 zdobi filigran i motywy zoomorficzne, na pozostałych widoczne są guzki i ziarnina. Nie ma wśród nich katorgi zachowanej w całości.

Skarb z Łupawy, fot. G. Solecki

Dużą kolekcję tych specyficznych ozdób znamy z miejscowości Piaski (w literaturze często jako Piaski-Dramino, pow. kamieński). Skarb z 2. połowy X wieku zawierał około 40 tych przedmiotów typu prostokątnego, zachowanych w całości lub we fragmentach. Wszystkie są bogato zdobione filigranem, guzkami i ziarniną, a także motywami zoomorficznymi.

Dziewięć ułamków srebrnych kaptorg prostokątnych pochodzi ze skarbu w Pękaninie (pow. sławieński). Na niektórych zachowanych fragmentach widoczne są ozdobne guzki i filigran. Skarb datowany jest na XI stulecie.

Wśród ozdób ze skarbu z Sulina (pow. stargardzki) datowanym na X–XI wiek znajdowały się cztery katorgi prostokątne wykładane guzkami i filigranem.

Trzy podobne egzemplarze wyróżniono w depozycie z Widuchowej (pow. gryfiński) datowanym na koniec X wieku.

Dwie kaptorgi tego samego typu wystąpiły też wśród ozdób ze skarbu w Wicimicach (pow. gryficki), jedna z nich nie była w ogóle ozdobiona. Skarb ukryto najpewniej również pod koniec X wieku.

Kaptorgi prostokątne są znacznie częstsze niż trapezowate. Spektakularnym odkryciem jest kolia złożona z takich kaptorg i jednej trapezowatej oraz zawieszki krzyżowej, w grobie kobiecym w Dziekanowicach w Wielkopolsce. Najwięcej – 5 sztuk – kaptorg trapezowatych znaleziono w skarbie z miejscowości Chełm Drezdeński na Ziemi Lubuskiej.

Bibliografia

  • Duczko W. 2016. Status i magia. Ozdoby elit z Bodzi. W: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego. Warszawa, 131–153.
  • Kowalska A.B. 2012. Wprowadzenie w problematykę kulturową zabytków wczesnośredniowiecznych. W: K. Kowalski, D. *Kozłowska-Skoczka (red.), Zaginione–Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich. Szczecin, 315–324.
  • Kóčka-Krenz H. 1993. Biżuteria północno-zachodniosłowiańska we wczesnym średniowieczu. Poznań.





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska