Wczesnośredniowieczne obwałowania Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wczesnośredniowieczne obwałowania Szczecina

Ryc. 1. Zasięg obwałowań na współczesnej mapie fragmentu miasta.
(Opr. M. Gibczyński)
Legenda:
kolor niebieski – zasięg obwałowań w okresie drugiej poł. IX do końca XI wieku,
kolor czerwony – poszerzenie obwałowań od końca wieku XI do poł. XIII.
1-15 – punkty w których odsłonięto nawarstwienia związane z obwałowaniami,
I–XXI - numeracja kwartałów Podzamcza.
Ryc. 2. Kwartał XII, wykop 24, profil zachodni (punkt nr 12 na ryc. 1).
(Rys. R. Kamiński wg. A. Uciechowskiej–Gawron.)
Legenda:
1. Próchnica; 2. Glina; 3. Polepa; 4. Spalenizna; 5. Węgle drzewne; 6. Konstrukcje drewniane; 7. Kamienie; 8. Cegły; 9. Gruz ceglany.
Ryc. 3. Kwartał XII, wykop 18, profil zachodni (punkt nr 13 na ryc. 1).
(Rys. R. Kamiński wg. A. Uciechowskiej–Gawron.)
Legenda:
1. Glina; 2. Cegły; 3. Kamienie; 4. Konstrukcje drewniane; 5. Faszyna.
Ryc. 4. Kwartał XXI, wykop bn. przy ul. Panieńskiej, profil zachodni (punkt nr 2 na ryc. 1).
(Rys. R. Kamiński)
Legenda:
1. Próchnica; 2. Glina; 3. Polepa; 4. Piasek; 5. Spalenizna; 6. Węgle drzewne; 7. Kamienie.

Historia odkryć wczesnośredniowiecznych obwałowań Szczecina rozpoczyna się w latach 60. XX wieku i związana jest z odbudową tzw. Górnego Tarasu miasta. Wówczas, w kilku wykopach budowlanych odkryto nawarstwienia poświadczające istnienie we wczesnym średniowieczu w tych miejscach wałów obronnych (punkty 4, 5, 7 na ryc. nr 1). Sieć odkryć pozostałości drewniano ziemnych umocnień została powiększona w następnych latach poprzez kolejne, najczęściej przypadkowe, dokonywane podczas prac ziemnych nadzorowanych przez archeologów (punkt 2 na ryc. nr 4 oraz punkty 3, 6, 8, 9 na ryc. nr 1). Uzyskano w ten sposób obraz wału, otaczającego centrum osadnictwa od stron: północnej, zachodniej i południowej i dochodzący swoimi ramionami do zabagnionego koryta Odry, której odnoga znajdowała się wówczas na wysokości późniejszego Rynku Warzywnego (odsłonięto tam wrak łodzi, zatopionej na mieliźnie). Trzon warstw budujących umocnienia tworzyły pokłady żółtej gliny przemieszanej z piaskiem i pasmami próchnicy. Wyróżniono pozostałości konstrukcji drewnianych układanych równolegle do podstawy wału. Stwierdzono występowanie umocnień kamiennych. Oprócz piasku i gliny zanotowano nawarstwienia próchniczne oraz pasma spalenizny. W dwóch przypadkach stwierdzono istnienie na zewnątrz wału fosy, dodatkowo wzmacniającej obronę (punkty nr 4 i 7). W niektórych miejscach udało się wyróżnić fazy rozwojowe umocnień (punkty od 3 do 6). Najpewniej najstarsze umocnienia powstały około połowy, może w drugiej połowie, IX wieku i funkcjonowały w tym kształcie do końca wieku XI, kiedy to podjęto akcję zdecydowanego powiększenia powierzchni objętej umocnieniami. Wybudowano wówczas (lata 80. XI wieku), na terenie wcześniej niedostępnym, zalewowym (tzw. Dolny Taras) odcinek umocnień chroniących osadnictwo od strony rzeki. Dopiero wówczas Szczecin uzyskał pełny, dookolny obwód obronny.

Odkryć związanych z tym odcinkiem umocnień dokonywano sukcesywnie, wraz z postępem prac na Podzamczu, począwszy od drugiej połowy lat 70. XX wieku (punkt 15 na ryc. nr 1) aż po rok 2017 (punkty 10 i 11), które to są, jak na razie, najmłodszymi. W wyniku szeregu odkryć zarysował się obraz obwałowań nieco odmienny od tego uzyskanego dla starszego ich odcinka. Zaobserwowano kilka typów konstrukcji: palisadę poprzedzająca budowę wału (punkt nr 13, ryc. 4), konstrukcję skrzyniowa z zastosowaniem haków oraz pilotowania do jej umocnienia, konstrukcję mieszaną skrzyniowo – rusztową, konstrukcję rusztową (punkt nr 12, ryc. 2). Generalnie umocnienia Podzamcza składają się w bardzo dużej mierze z konstrukcji drewnianych, brakuje natomiast niemal całkowicie kamieni. Materiał do wypełnienia konstrukcji drewnianych czerpano z najbliższego otoczenia, niszcząc starsze nawarstwienia kulturowe, zawierające znaczną ilość materiałów zabytkowych. Drewno użyte do budowy jest przeważnie bardzo niskiej jakości, są to elementy o mocno zróżnicowanych rozmiarach, pochodzące z różnych gatunków drzew, w miarę możliwości wielokrotnie wykorzystywane. Także tutaj wyróżniono fazy budowy wału, różne w różnych miejscach, co sugeruje fragmentarycznie prowadzone remonty i rozbudowy (w miarę potrzeb). Chronologia wyróżnionych faz zamyka się w okresie od lat 80. XI wieku (dane dendrochronologiczne uzyskane w wyniku analizy przyrostów rocznych pni drzew użytych do budowy) do połowy XIII wieku. Wówczas, w okresie lokacyjnym w miejscu starszych umocnień rozpoczęto wznoszenia nowych, w pierwszej fazie ziemnych, w postaci niewielkiego nasypu glinianego (odsłoniętego w punkcie nr 13, ryc. 4, tam jako faza 4), następnie sukcesywnie zastępowanego przez mury kamienno-ceglane.

Nie są znane rozmiary (szerokość podstawy oraz wysokość) wałów. Spowodowane jest to faktem braku pełnego przekroju przez umocnienia. W każdym punkcie, gdzie odsłonięto ich elementy, dokonano tego jedynie na niewielkim odcinku. Na obecnym etapie badań można uznać, że przeciętna szerokość u podstawy wynosiła około 20, z tym, że było miejsce, gdzie stawała się ona zdecydowanie większa. Chodzi o obszar dzisiejszego Rynku Nowego. Na tym terenie szerokość wałów prawdopodobnie przekraczała 30 metrów i miała zapewne stosowną wysokość (punkty 10 i 11 na ryc. nr 1). O rozmiarach fortyfikacji wczesnośredniowiecznych w tym rejonie świadczy fakt posadowienia na ich miejscu kościoła pw. Św. Mikołaja. Po jego rozbiórce w XIX wieku powstał w gęsto zabudowanej partii miasta plac, zwany obecnie Rynkiem Nowym. Rejon ten, położony na południowym obwodzie Szczecina, na drodze prowadzącej wzdłuż Odry na północ, był stosunkowo najbardziej narażony na atak, stąd rozbudowa umocnień aż do takich rozmiarów. Przypuszczalnie właśnie ten ich odcinek sprowokował powstanie znanego ponoć wówczas przysłowia „Na próżno się chełpisz, że jesteś bezpieczny, wszak nie bronią Cię szczecińskie wały”.

Jak na razie, do czasu kolejnych odkryć, przebieg szczecińskich umocnień obronnych z okresu wczesnego średniowiecza, przedstawia się w sposób ukazany na ryc. nr 1. Póki co, nie natrafiono na ślady wału wyodrębniającego od strony wschodniej obszaru Wzgórza Zamkowego. Nie są znane także, czasami sugerowane w literaturze przedmiotu, dodatkowe umocnienia otaczające poszczególne partie szczecińskiej aglomeracji.

Bibliografia

  • Cnotliwy Eugeniusz, Umocnienia obronne, [w:] E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 253-254.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Rogosz Ryszard, Wykop VIII, [w:] E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński (red.) Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 194-196.
  • Dworaczyk Marek, Wykop III. Źródła archeologiczne i ich wstępna analiza funkcjonalna.Umocnienia obronne. [w:] W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 213-231.
  • Dworaczyk Marek, Organizacja przestrzenna wschodniej części suburbium. Umocnienia obronne, [w:] W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 288-294.
  • Dworaczyk Marek, Kowalska Anna Bogumiła, Wykop III. Źródła archeologiczne i ich wstępna analiza funkcjonalna [w:] W. Łosiński (red.) Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 32.
  • Dworaczyk Marek, Kowalska Anna Bogumiła, Wykop III. Analiza chronologiczna źródeł [w:] W. Łosiński (red.) Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 241-260.
  • Dworaczyk Marek, Słowiński Sławomir, Przebieg umocnień wczesnośredniowiecznego podgrodzia w Szczecinie w świetle ostatnich badań, [w:] M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki (red.) Acta ArchaeologicaPomoranica, Szczecin 1998, t. I, s. 279-298.
  • Kowalska Anna Bogumiła, Arma et gloria. Życie w cieniu umocnień obronnych [w: ] A. B. Kowalska (red.), Civitas et urbsStetinum. Karty z dziejów północnej części miasta, Szczecin 2015, s. 31-40.
  • Rulewicz Marian, Wykop II, [w:] W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 13-31.
  • Uciechowska – Gawron Anna, Obwałowania wczesnośredniowiecznego podgrodzia w Szczecinie w badaniach Pracowni Archeologicznej Zamku Książąt Pomorskich, [w:] H. Paner, M. Fudziński (red.), XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 2 Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, Gdańsk 2003, s. 179-191.
  • Słowiński Sławomir, Kilka uwag na temat wczesnośredniowiecznych obwałowań Szczecina, [w: ] M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, S. Moździoch, M. Rębkowski (red.), Świat Słowian wczesnego średniowiecza, Szczecin – Wrocław 2006, s. 83-90.
  • Słowiński Sławomir, Sprawozdanie z badań archeologiczno – architektonicznych przeprowadzonych w obrębie kwartałów nr 8 – 11 na szczecińskim Podzamczu, Szczecin 2018, maszynopis w zasobach ADA MN w Szczecinie.
  • Uciechowska – Gawron Anna, Obwałowania wczesnośredniowiecznego podgrodzia w Szczecinie w badaniach Pracowni Archeologicznej Zamku Książąt Pomorskich, [w:] H. Paner, M. Fudziński (red.), XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 2 Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, Gdańsk 2003, s. 179-191.
  • Wesołowski Stefan, Wykop IX, [w:] E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 196-197.
  • Wesołowski Stefan, Wykop X, [w:] E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 197-200.
  • Wesołowski Stefan, Wykop XI, [w:] E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński (red.), Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 200-201.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński