Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy nad Parsętą w gminie Dygowo

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Parsęta w rejonie wsi Świelubie, gm. Dygowo. Fot. A.B. Kowalska

Emporia rzemieślniczo-handlowe

We wczesnym średniowieczu, na przełomie VII i VIII stulecia, wokół Bałtyku powstawały osady, których mieszkańcy specjalizowali się w handlu i wytwórczości rzemieślniczej. Określa się je mianem emporiów rzemieślniczo-handlowych lub ośrodków wczesnomiejskich/protomiejskich. Zakładane były w charakterystycznych miejscach, dogodnych z punktu widzenia transportu wodnego i pełniły funkcję punktów centralnych, w których skupiał się handel dalekosiężny, rzemiosła wytwarzające dobra pożądane w strefie okołobałtyckiej oraz wymiana lokalna.W większości przypadków emporia lokalizowane były nad brzegami rzek lub w zatokach, w miejscach umożliwiających łatwy dostęp do morza i jednocześnie gwarantujących bezpieczny rozładunek i załadunek statków i łodzi.

Południowo-zachodnie wybrzeże Bałtyku od ok. 2. połowy VII wieku zamieszkiwane było przez ludność słowiańską utrzymującą kontakty ze Skandynawią i Europą Środkową. W początkach VIII stulecia emporia pojawiły się w strefie nadbrzeżnej Bałtyku. Powstała wówczas rozległa sieć powiązań gospodarczych, transportowych i kulturowych, nazywana nadbałtycką strefą gospodarczą, która umożliwiała swobodny przepływ dóbr, technologii i idei.

Ośrodki rzemieślniczo-handlowe zamieszkiwała ludność zróżnicowana etnicznie, społecznie i religijnie. W południowo-zachodniej części strefy nadbałtyckiej, w oparciu o źródła historyczne i archeologiczne, odkryto dotąd 15 takich wczesnośredniowiecznych centrów tworzących sieć nadmorską.

Stan ich rozpoznania archeologicznego jest różny. Niektóre emporia zostały zniszczone współczesnymi pracami inwestycyjnymi, inne rozwijały się nieprzerwanie od czasów średniowiecza, a kolejne poziomy osadnicze powodowały niszczenie poprzednich. Część ośrodków natomiast z różnych powodów została całkowicie lub częściowo opuszczona jeszcze w średniowieczu. Ich relikty ukryte pod ziemią mogły zachować się w lepszym lub gorszym stanie – na niektórych prowadzone są obecnie badania interdyscyplinarne o charakterze nieinwazyjnym i wykopaliskowym.

Pozostałości wału grodu w Świelubiu. Fot. A.B. Kowalska

Współcześnie szczególne znaczenie mają metody geofizyczne pozwalające na wgląd w pozostałości osadnicze, przede wszystkim obiekty mieszkalne, gospodarcze i elementy wczesnośredniowiecznej infrastruktury bez konieczności ich naruszania. Badania geomagnetyczne, sejsmiczne i georadarowe pozwalają na rekonstrukcję krajobrazu w okresie funkcjonowania emporiów, lokalizację osad, przystani i portów oraz zatopionych jednostek pływających. Na podstawie analizy wyników uzyskanych metodami nieinwazyjnymi wytycza się rejony do prac archeologicznych.

Osadnictwo na terenie gminy Dygowo

Jeden z wczesnośredniowiecznych kompleksów osadniczych z początków średniowiecza znajduje się nad Parsętą w gminie Dygowo, na gruntach wsi Świelubie i Bardy. Składa się z dwóch grodzisk z VIII–IX i XXI wieku, osad otwartych i rozległego cmentarzyska kurhanowego.

Najstarsze wzmianki na temat wczesnośredniowiecznych grodów pomorskich zachowały się w późnośredniowiecznych dokumentach, wymieniane jako punkty orientacyjne lub w opisach linii granicznych. Wyróżniające się w krajobrazie pozostałości grodów – grodziska przyciągały uwagę badaczy już od XVIIXVIII wieku. Dopiero jednak w 1. połowie XIX stulecia rozpoczęły się bardziej systematyczne badania nad grodziskami pomorskimi, a ich wyniki cyklicznie publikowane były w czasopiśmie „Baltische Studien” wydawanym przez powołane w 1824 roku Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde w Szczecinie.

Zarys obiektu archeologicznego odkrytego w trakcie wykopalisk w pobliżu grodu w Świelubiu. Fot. A.B. Kowalska

Najbardziej znaczący wpływ na kierunek badań nad grodami pomorskimi miały rozprawy L. Giesebrechta, który uznał, iż osiedla te pełniły przede wszystkim funkcje obronne. Poszczególne grodziska starał się łączyć w systemy obronne ciągnące się wzdłuż Parsęty od Kołobrzegu do Białogardu. Wzrost zainteresowań tym kierunkiem badań najwyraźniej zaznaczył się pod koniec XIX i w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku. Rozpoczęły się wówczas pierwsze badania wykopaliskowe, w tym na cmentarzysku kurhanowym w Świelubiu. Badający tę nekropolę C. Schuchardt jako pierwszy uznał za zwarty zespół osadniczy parę grodzisk w Bardach i Świelubiu i towarzyszące im osady otwarte. Rozległy, wyżynny gród bardzki miał pełnić funkcję centralnego ośrodka tego zespołu, a mały gródek świelubski był, zdaniem tego badacza, strażnicą chroniącą mieszkańców przez niespodziewanym najazdem Wikingów. Cmentarzysko kurhanowe w Świelubiu uznał za słowiańskie.

W latach powojennych już w 1947 roku powstała idea badań archeologicznych na grodzisk pomorskich. W 1954 roku zainicjowano wykopaliska w Kołobrzegu-Budzistowie. W tym czasie podjęto też systematyczne badania powierzchniowe i weryfikacyjne nad Parsętą, a w 1962 roku rozpoczęły się wykopaliska w Bardach i Świelubiu – na obu grodziskach i cmentarzysku kurhanowym.

Celem badań archeologicznych nad Parsętą, powierzchniowych i wykopaliskowych, było odtworzenie społeczno-gospodarczego zaplecza wczesnośredniowiecznego grodu w Kołobrzegu oraz zorientowanie się w chronologii i rozmieszczeniu osad, umocnień obronnych i cmentarzysk. Chodziło głównie o uchwycenie specyfiki osadnictwa w rejonie pomiędzy Parsętą i Regą w okresie kształtowania się stosunków feudalnych na tym terenie, a zwłaszcza procesu przekształcania się organizacji plemiennych we wczesnopaństwową na Pomorzu Zachodnim.

Źródła archeologiczne zebrane z powierzchni, zwłaszcza ceramika, potwierdziły wówczas wczesną metrykę osadnictwa nadparsęckiego. Dodatkowo tezę tę wspierała analiza źródeł pisanych, z których wynika, że wieś Świelubie należy do najwcześniej, bo pod rokiem 1159, wzmiankowanych osad związanych z wielką własnością ziemską nad środkową i dolną Parsętą, w której istniała komora celna i karczma.

Fragment konstrukcji kamiennej odkrytej w trakcie wykopalisk w pobliżu grodu w Świelubiu. Fot. A.B. Kowalska

Wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych w rejonie wsi Bardy i Świelubie pozwoliły na sformułowanie wniosku, że w VII–VIII wieku nad dolną Parsętą rozwijało się intensywnie osadnictwo plemienne, skupione przy dużych grodach położonych na wysokich krawędziach dolin rzecznych lub jeziornych. Uformowała się wówczas najstarsza sieć rozległych grodów, które można identyfikować z ośrodkami osadniczymi typu civitates stanowiącymi centra życia społecznego wspólnot terytorialnych. Do tego typu grodów zalicza się obiekt w Bardach. U schyłku VIII i w początkach IX stulecia jego mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w wymianie dalekosiężnej rozwijającej się w tym czasie w strefie nadbałtyckiej. W tym czasie powstały i funkcjonowały najważniejsze i największe emporia, w tym Ralswiek na Rugii i Wolin na wyspie Wolin.

Gród w Bardach założono na krawędzi doliny nad Parsętą. W jego bliższym i dalszym otoczeniu znajdowało się kilka osad otwartych, większość położona również na krawędzi nadparsęckiej doliny. Już jednak na przełomie IX/X wieku zarówno gród, jak i towarzyszące mu osady zostały opuszczone. W tym czasie powstać miał nieduży, lecz silnie ufortyfikowany gródek w dolinie Parsęty, znany jako gród w Świelubiu. Na ten okres datują się także liczne osiedla otwarte znajdujące się dość daleko od gródka świelubskiego, nad licznymi dopływami Parsęty. Nad samą Parsętą istniała prawdopodobnie tylko jedna osada w pobliskich Piotrowicach oraz jednodworcza osada w Świelubiu, najpewniej związana z funkcjonującą w tym rejonie przeprawą.

Badacze uznali, że gródek w Świelubiu był prawdopodobnie głównym ośrodkiem tworzącej się sieci osadniczej złożonej z małych osad. Zwrócili także uwagę na powiązania mieszkańców z odległymi ośrodkami południowo- i zachodnioeuropejskimi, o czym świadczyły odkryte w trakcie wykopalisk źródła, w tym tzw. zawieszka walcowata, fragment naczynia szklanego oraz pozłacany paciorek odcinkowy. Znalezisko ułamka arabskiego dirhama wskazywały natomiast na znaczącą rolę grodu jako punktu strzegącego przeprawy na szlaku handlowym z Kołobrzegu przez Ujście na tereny wielkopolskie, powiązanego z nadbałtycką siecią handlową i transportową.

Z grodem w Bardach badacze wiązali cmentarzysko kurhanowe (określane w literaturze jako cmentarzysko świelubskie) z grobami przeważnie ciałopalnymi, niekiedy szkieletowymi, o zróżnicowanym wyposażeniu, które funkcjonowało od 2. ćwierci IX do końca tego stulecia. Niektóre z nich ze względu na charakter pochówków i wyposażenie osób pochowanych uznawane zostały za skandynawskie. Całe cmentarzysko składa się z około 100 kurhanów, które tylko częściowo przebadano archeologicznie. Przedmioty znalezione w grobach to między innymi ozdoby ze złota, srebra i brązu, takie jak fibule podobne do występujących w tym czasie (VIII–IX wiek) w centralnej Szwecji i na Gotlandii. Kilka grobów zawierało typowo kobiece ozdoby stroju, co skłoniło badaczy do wniosku, że nad Parsętą osiedlały się całe rodziny ze Skandynawii. Na podstawie ogółu informacji uzyskanych w trakcie wykopalisk domniemywano istnienia gdzieś w bliskim sąsiedztwie grodu targu o dalekosiężnych powiązaniach. Skandynawowie zaś mieli zamieszkiwać wespół z ludnością słowiańską. Za najważniejsze z punktu widzenia gospodarki, uznano w tym regionie wydobycie soli. To właśnie sól mogła być powodem, dla którego społeczności skandynawskie, które chowały swoich zmarłych na cmentarzu w Świelubiu w zgodzie z własnym obrządkiem, osiedliły się w tym miejscu.

Współczesne badania

W ostatnich latach ponownie, po ponad czterdziestoletniej przerwie, podjęto prace badawcze nad wczesnośredniowiecznym kompleksem osadniczym w rejonie nadparsęckim. Wiążą się one z europejskim projektem poszukiwań portów funkcjonujących w starożytności i średniowieczu. Najłatwiejszym sposobem dotarcia w rejon grodów w Bardach i Świelubiu od strony Bałtyku było przypłynięcie statkiem lub łodzią, jednak w trakcie dotychczasowych badań nie udało się zlokalizować śladów przystani/portów, czy miejsc zejścia na ląd, między innymi z powodu zmian środowiskowych, które mogły je zniszczyć. Podstawowym celem obecnych badań była rekonstrukcja dawnego krajobrazu. Wykorzystano przy tym nowoczesne technologie i techniki badawcze.

Rozpoczęto od analizy map morfologicznych, laserowego skanowania wyznaczonego terenu i analizy fotografii lotniczych. Po tym wstępnym rozpoznaniu rozpoczął się etap badań geofizycznych i geologicznych. Badania geofizyczne obejmowały pomiary geomagnetyczne, sejsmiczne i pomiary georadarem. W rezultacie otrzymano dane na temat rozwoju geologicznego doliny Parsęty i wpływu człowieka na oblicze tego obszaru. Odkryto między innymi dawne koryta i zakola rzeczne pozwalające wraz z wynikami odwiertów i analizą map pozwoliło na odtworzenie biegu dawnego rzeki oraz lokalizację cieków spływających z równin na szczytach wzgórz. Przeprowadzono ponadto prospekcję archeologiczną, która potwierdziła występowanie źródeł archeologicznych, przede wszystkim fragmentów ceramiki, na powierzchni osad zlokalizowanych nad niewielkim strumieniem wpadającym do Parsęty.

Uzyskane wyniki były zatem zgodne z ustaleniami badaczy z lat 60. XX wieku. Badania geomagnetyczne potwierdziły ponadto istnienie obiektów, prawdopodobnie pozostałości domów i palenisk w pobliżu obu grodów. Najbardziej interesujące okazały się odkrycia przy grodzisku świelubskim.

Władysław Łosiński, archeolog prowadzący badania w latach 50. i 60. zakładał istnienie w tym miejscu osady otwartej funkcjonalnie związanej z grodem. Jego teorię potwierdziły, oprócz występowania anomalii geomagnetycznych, również wyniki odwiertów i obecność ułamków naczyń na powierzchni. Jedyną możliwość weryfikacji wyników badań metodami nieinwazyjnymi dawały wykopaliska. Ich głównym celem było potwierdzenie istnienia struktur osadniczych oraz ocena stopnia ich zachowania, a także pozyskania prób drewna do datowania metodą dendrochronologiczną. Założono w sumie cztery wykopy archeologiczne, w różnych miejscach domniemanej osady.

Fragment konstrukcji umocnień osady odkrytej w trakcie wykopalisk w pobliżu grodu w Świelubiu. Fot. A.B. Kowalska

Wyniki badań wykopaliskowych nie zostały jeszcze w pełni opracowane. wiadomo jednak, że niektóre z dawnych ustaleń na temat wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego nad Parsętą w gminie Dygowo należy zweryfikować. Przede wszystkim odkryto fragment dawnego cieku wodnego, który w VIII wieku został wzmocniony konstrukcją drewniano-ziemną. Nie udało się ustalić, czy było to naturalne koryto dawnej rzeki, czy kanał/fosa wykopany przez mieszkańców osiedla. Faktem jest natomiast istnienie osady obwarowanej, nie zaś otwartej jak dawniej przypuszczano. W najstarszym etapie jej funkcjonowania otoczona była płotem plecionkowym, który miał krótkotrwały charakter i zastąpiony został wałem drewniano-ziemnym powielającym dokładnie jego przebieg. Umocnienia chronić miały przed naporem rzeki lub stanowiły wraz z fosą zabezpieczenie wnętrza osiedla. Lokalizacja wykopu pozwoliła na odsłonięcie fortyfikacji z obu stron – od strony rzeki/fosy i wnętrza osiedla. Część wewnętrzna zbudowana była z piasku, który przykrywał starsze warstwy kulturowe.

W części zewnętrznej odkryto próchniczne przebarwienia wskazujące na przekładkową konstrukcję drewnianą dodatkowo wzmacnianą od frontu rodzajem palisady. Z tej najstarszej konstrukcji udało się pozyskać próbki drewna zalegające w wodzie. Analiza dendrochronologiczna wykazała, że drewno użyte do jej wykonania zostało ścięte po roku 701, co oznacza, że budowa tej części umocnień miała miejsce w VIII wieku. Wewnątrz umocnień odkryto fragmenty obiektów mieszkalnych i gospodarczych wzniesionych prawdopodobnie w konstrukcji zrębowej oraz warstwy kulturowe zawierające fragmenty ceramiki, kości zwierzęce, szczątki ryb, fragmenty wyrobów metalowych, paciorki szklane i ułamki monet arabskich. Dzięki analizie monet najstarsze obiekty datować można na koniec VIII – początek IX wieku.

Prace nad materiałem zabytkowym pozyskanym w trakcie wykopalisk nie zostały jeszcze ukończone, w tym nad fragmentami ceramiki – źródeł datujących warstwy, w których zostały odkryte. Jednakże w świetle już uzyskanych danych można stwierdzić, że obwarowana osada nadparsęcka jest jedną z najstarszych tego typu odkrytych na południowym wybrzeżu Bałtyku, w dodatku starszą niż zakładano wcześniej. Dalszych studiów wymaga kwestia związku chronologicznego pomiędzy grodami w Bardach i Świelubiu a nowoodkrytą, ufortyfikowaną osadą.

W świetle wcześniejszych ustaleń miałaby powstać po opuszczeniu grodu w Bardach czemu przeczą wyniki ostatnich badań. Wyjaśnienia wymaga ponadto funkcja kamiennej konstrukcji odkrytej w jednym z wykopów we wschodniej części osady. Składa się ona z kilku warstw kamieni ułożonych w czworobok (prawie prostokąt) o wymiarach ok. 4,2×2,5 m. Usytuowanie, nachylenie i kształt skłaniają do wniosku, że może mieć związek z urządzeniami portowymi/przystanią, ale ta kwestia wymaga jeszcze dalszych badań. Podobnie niejasna jest chronologia tejże konstrukcji. W jej obrębie znaleziono nieliczne źródła, w tym bursztynowy pion do gry w tzw. królewski stół (hnefatafl) i ułamki ceramiki, ale mogły się tam dostać wskutek przemieszania warstw osadniczych.

Nowe badania interdyscyplinarne nad Parsętą przyczyniły się do odtworzenia etapów formownia się doliny Parsęty w dolnym odcinku jej biegu. Dostarczyły nowych informacji na temat charakteru osadnictwa i jego datowania. Na najbliższe lata planowane są dalsze badania, które staną się podstawą weryfikacji dotychczasowej wiedzy na temat początków i rozwoju osadnictwa wczesnośredniowiecznego nad Parsętą.

Bibliografia

  • Giesebrecht L., 1846 Archӓologische Untersuchungen. 4. Die Landwehre in Pommern (Nachtrag), 5. Pommersche Landwehre östlich der Parsente, „Baltische Studien“ 12/1, 60–104.
  • Duczko W., 2000 Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu. In: Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, eds. L. Leciejewicz, M. Rębkowski. Kołobrzeg, 23–44.
  • Karle M., Kowalska A.B., Messal S., 2016 Badania nieinwacyjne przeprowadzone w 2014 roku w pobliżu grodów w Bardach i Świelubiu, pow. kołobrzeski. Materiały Zachodniopomorskie 11, 169–173.
  • Kowalska A.B., Jöns H., Karle M., Messal S., 2017 Najnowsze badania wczesnośredniowiecznych miejsc handlowych w regionie zachodniego Bałtyku. Badania w Gros Stromkendorf, Rostock-Dierkow, Ralswieku i Bardach / Recent research on Early Medieval trading centres in the western Baltic Region. The case studies of Gros Stromkendorf, Rostock-Dierkow, Ralswiek and Bardy. W: M. Jagodziński (red.), Między Jutlandią a Sambią. Truso w kontekście badań południowo-zachodniej strefy Basenu morza bałtyckiego w okresie wikińskim. Tom III:2. Elbląg, 249–284.
  • Kowalska A.B., Messal S., 2017 Diearchäologischen Arbeiten in Świelubie 2015–2016, Materiały Zachodniopomorskie 13, 243–252.
  • Leciejewicz L., 1955 Sprawozdanie z badań archeologicznych w Kołobrzegu w 1954 r., „Sprawozdania Archeologiczne”, 165–178.
  • Leciejewicz L., 2000 Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław.
  • Leciejewicz L.,2006 Kiedy został wzniesiony gród w Kołobrzegu? [w:] Świat Słowian wczesnego średniowiecza, red. M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, S. Moździoch, M. Rębkowski, Szczecin–Wrocław, 75-81.
  • Leciejewicz L.,2007 Kołobrzeg wczesne miasto nad Bałtykiem, Warszawa.
  • Łosiński W., 1957 Badania powierzchniowe w dorzeczu Regi i Parsęty, „Materiały Zachodniopomorskie” 3, 175–188.
  • Łosiński W., 1964 Sprawozdanie z badań archeologicznych Ekspedycji Wykopaliskowej IHKM PAN w Świelubiu i Bardach, pow. Kołobrzeg, w 1962 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 153–169.
  • Łosiński W.,1972 Początki wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego w dorzeczu dolnej Parsęty (VII–X/XI w.), Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Łosiński W., 1994 W sprawie genezy osiedli wczesnomiejskich u Słowian nadbałtyckich, „Slavia Antiqua” 35, 101–128.
  • Łosiński W., 2003 Trójramienna zapinka skandynawska z cmentarzyska w Świelubiu pod Kołobrzegiem – aspekt chronologiczny, [w:] Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, red. M. Dulinicz, Lublin–Warszawa, 133–139.
  • Schuchardt C., 1926 Arkona, Retra, Vineta, Berlin.
  • Schuchardt C., 1935 Vorgeschichte von Deutschland, München–Berlin.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska