Widoki Szczecina Abrahama Jansza Begeijna

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Widoki Szczecina Abrahama Jansza Begeijna - rysunki przedstawiające zdobycie Szczecina z rąk szwedzkich przez Wielkiego Elektora, Fryderyka Wilhelma w 1677 roku w trakcie wojny szwedzko–brandenburskiej.

Autor

Abraham Jansz (Janszoon) Begeijn, malarz, rysownik i miedziorytnik, urodził się w Lejdzie w 1637 lub 1638 roku. W 1688 roku powołany został do Berlina, gdzie został malarzem dworskim elektora Brandenburgii. Zmarł w Berlinie w 1697 roku.

Opis

Szczecin, widok od północy 1677 r., rysunek piórem
Szczecin, widok od północy po bombardowaniu 1677 r.
Szczecin, widok od południa 1677 r., rysunek piórem
Szczecin, widok od południa na Łasztownię, 1677 r., rysunek piórem
Szczecin, widok od wschodu 1677 r., rysunek piórem
Szczecin, Wielki Elektor z małżonką Dorotą na wałach na północ od miasta 1677 r.
Wielki Elektor ze swoim sztabem na wałach na południe od miasta, 1677 r., rysunek piórem

Abraham Jansz (Janszoon) Begeijn znany jest jako autor siedmiu rysunków przedstawiających zdobycie Szczecina z rąk szwedzkich przez Wielkiego Elektora, Fryderyka Wilhelma (16201688) w 1677 roku w trakcie wojny szwedzko–brandenburskiej. Prace te nie są sygnowane, ale na podstawie cech stylistycznych przypisane Begeijnowi przez Erharda Berckenhagena, który łączył je z powstaniem gobelinów przedstawiających czyny Wielkiego Elektora, a wykonanych przez Pierre’a Merciera.

Rysunki pokazywały panoramę Szczecina z różnych stron, w trakcie kilku etapów oblężenia. Wykonane zostały na papierze, piórem w brunatnym tuszu i podmalowane (lawowane) szarym tuszem.

Widok Szczecina od strony północnej

Pierwsza panorama (44x161 cm, sklejona z dwu arkuszy) ukazywała miasto od północy otoczone fortyfikacjami bastionowymi zbudowanymi przez Szwedów po zdobyciu stolicy Pomorza w 1630 roku, w trakcie wojny trzydziestoletniej. Po prawej stronie znajduje się most zwodzony prowadzący do Bramy Młyńskiej. Na lewo od niego ponad wałami ziemnymi widać zabudowę gotyckiej bramy, dalej ciąg mieszczańskich domów, kościoły Mariacki i św. Jakuba, oba z wieżami pozbawionymi iglicowych hełmów, zamek książęcy, wieże kościołów na Dolnym Mieście. Po lewej stronie widoczna jest rozległa dolina Odry. Na bliskich planach znajdują się brandenburskie platformy strzelnicze z bateriami dział wycelowanych w miasto. W kierunku wałów wiją się zygzakami aprosze (rowy) wykopane dla osłony żołnierzy zmierzających w stronę Szczecina by szturmować wały.

Widok Szczecina od strony południowej

Na drugim ujęciu (35,3x113 cm, zmontowanym z czterech arkuszy) zabudowa miasta ukazana od strony południowej widoczna była dużo lepiej i bardziej szczegółowo. Miasto pokazane jest z bliżej odległości. Unosi się nad nim dym z płonącej wieży kościoła Mariackiego. Dobrze widoczne są gotyckie mury miejskie z Bramą Passawską po lewej stronie, kościół św. Jakuba, zamek, a na Dolnym Mieście kościoły św. Mikołaja i św. Jana. Rysunek dokumentuje sukcesy oblegających Szczecin żołnierzy brandenburskich, którzy aproszami podeszli już pod same wały szwedzkie. Na pierwszym planie po lewej stronie artysta przedstawił pracujących artylerzystów, oficerów i piechotę ustawioną do wymarszu.

Widok Łasztowni

Na kolejnym, trzecim rysunku (35,5x67,8 cm, złożonym z dwu arkuszy) połączonym z drugim w jedną całość, upamiętniona jest zabudowa Łasztowni z kościołem św. Gertrudy, drewniany most Długi łączący tę wyspę ze Starym Miastem oraz dolina Odry z wznoszącym się nad nią kościołem Mariackim w Dąbiu.

Widok Szczecina od strony wschodniej

Na czwartej panoramie (30,8x72 cm, sklejona z dwu arkuszy) widać Szczecin od wschodu, zza Łasztowni, także otoczonej szwedzkimi wałami ziemnymi. Z mostu na Parnicy pozostały tylko dwa szeregi dębowych pali. Miasto oblegane jest także od tej strony, o czym mają świadczyć widoczne na pierwszym planie baterie artyleryjskie.

Widok zniszczonego Szczecina

Rysunek piąty (23,5x85 cm, złożony z dwu arkuszy) dokumentuje wygląd miasta zniszczonego w trakcie ostrzału artyleryjskiego przeprowadzonego 16 i 17 sierpnia 1677 roku. Na panoramie uchwyconej od północy, obejmującej odcinek od zamku po bramę Młyńską, z kościołem Mariackim wznoszącym się pośrodku, pokazano wyrwy w murach miejskich i zniszczenia zabudowy. Najbardziej ucierpiał kościół będący nekropolą książąt pomorskich. Zniszczeniu uległy dachy i hełm wieży.

Wielki Elektor podczas obserwacji działań wojennych

Szósta kompozycja (34x62,5 cm, zmontowana z trzech arkuszy) ukazuje Wielkiego Elektora podczas obserwacji działań wojennych. Władca Brandenburgii w gronie oficerów stoi na wzniesieniu na południe od zabudowy Szczecina wyłaniającej się z mgły na horyzoncie.

Portret Fryderyka Wilhelma

Siódmy rysunek (34,5x49,3 cm) jest swego rodzaju portretem zwycięzcy. Fryderyk Wilhelm stoi konno na wałach na północ od miasta i zwracając się do żony, Doroty, a jednocześnie do widza prezentuje owoc swego zwycięstwa. Panorama miasta ukazana od północy przypomina tę na rysunku piątym, ale jest widokiem jedynie „rdzenia miasta” flankowanego przez najważniejsze stołeczne budowle: zamek książęcy i kościół Mariacki.

Rysunki miały charakter dokumentacyjny i propagandowy. Upamiętniały osiągnięcia wojenne Wielkiego Elektora i przypuszczalnie miały rozpowszechniać wieść o nich. Wprawdzie nie są znane ryciny według omawianych rysunków, które by służyły do realizacji tego celu. Natomiast rysunki wykorzystane zostały przy sporządzaniu projektu do utkania reprezentacyjnego gobelinu z cyklu draperii opiewających zwycięstwa Fryderyka Wilhelma.

Bibliografia

  • Białecki Tadeusz, Szczecin na starych widokach XVI–XX wiek, Stettin auf alten Abbildungen 16.–20. Jahrhundert, Szczecin 1995, s. 251–255, il. 241–247.
  • Gwiazdowska Ewa, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945, Szczecin 2001, s. 132–139, il. 24–27.
  • Stettin. Ansichten aus fünf Jahrhunderten. Szczecin. Widoki z pięciu wieków, bearbeitet von Andreas Blühm und Eckhard Jäger, Regensburg 1991, s. 116–120, poz. kat. 18a-g, il. 18a–f i bez nr na s. 2.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Ewa Gwiazdowska