Zabytki mobilnej sztuki mezolitycznej ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zdobiony artefakt z poroża
Zdobiony artefakt z poroża
Zdobiony artefakt z poroża znaleziony w Szczecinie Podjuchach. Fot. G. Solecki i A. Piętak
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 9000–6000 p.n.e
Materiał poroże jelenia
Wymiary {{{wymiary}}}

Zdobiony artefakt z poroża ze Szczecina Podjuch – zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie (MNS/A/22059; dawna sygnatura Pommersches Landesmuseum: P.S.2149).

Zdobiony artefakt z poroża ze Szczecina Grabowa (Ostrowa Grabowskiego) – zaginiony zabytek archeologiczny z dawnych zbiorów Pomorskiego Muzeum Krajowego (Pommersches Landesmuseum) w Szczecinie (dawna sygnatura: P.S. 2520)

Opis

Dwa zabytki wykonane z części tyki poroża jelenia, reprezentujące sztukę mobilną społeczności mezolitycznych (środkowa epoka kamienia). Każdy z artefaktów ma otwór wydrążony w pobliżu dolnego (bliższego części przyczaszkowej) końca poroża. Ich powierzchnie są pokryte bogatym ornamentem rytym, wykonanym w stylu geometrycznym, z przedstawieniami figuralnymi.

Oba znaleziska są najczęściej interpretowane w kategoriach ich związku z kulturą symboliczną ugrupowań zbieracko-łowieckich, jako przedmioty rytualne, czy też atrybuty osób, które zajmują szczególną pozycję w swojej społeczności. Podkreśla się także ich podobieństwo do starszych chronologicznie form zdobionych wyrobów kultur doby późnego paleolitu (szczególnie kultury magdaleńskiej), które mogą być pierwowzorami mezolitycznych artefaktów w typie znalezisk z Podjuch i Grabowa.

Z takim ich rozumieniem zawiązane są niektóre nazwy nadawane przez archeologów: laska czarnoksięska, laska magiczna, laska szamańska, laska władzy, berło wodzowskie (bâton de commandement, Kommandostab, Kultstab). Inne określenia ograniczają się jedynie do elementów formalnych –wydłużonego kształtu i obecności otworu (bâton percé, Lochstab). W przyjmowanej nomenklaturze wydobywa się również ich konotacje utylitarne i bazując na cechach formalno-funkcjonalnych, czy badaniach śladów użytkowania, włącza do grupy narzędzi lub przyborów (np. motyki, trzonki), przy czym w przypadku egzemplarzy ornamentowanych nie zaprzecza się związkom z kulturą symboliczną.

Zabytek odkryty w Podjuchach jest wykonany z przygłowowej części tyki poroża jelenia z zachowanymi śladami po róży (podstawie) i dwóch parostkach. Forma użytego poroża została przygotowana poprzez cięcie, wyłamywanie, struganie, drążenie i gładzenie. Tykę odcięto od czaszki silnie przekształcając jej podstawę. Nacięto (prawdopodobnie na głębokość kompaktowej, twardej warstwy wierzchniej) i wyłamano dwa parostki, których postawy zostały następnie zestrugane. Górna część (od strony bliższej koronie) została poprzecznie ścięta, a z jej wnętrza wydrążono porowatą spongiozę (substancję gąbczastą).

Na tyce, na wysokości drugiego parostka (nadoczniaka) wydrążono okrągły otwór. Wierzchnie uperlenie zostało starte, a następnie powierzchnię zagładzono. Zdobieniem pokryto całą cześć pomiędzy otworem a górnym zakończeniem. Ornament ma charakter strefowy i złożony jest z długich pionowych linii rytych, nacinanych krótkimi kreseczkami poprzecznymi odchodzącymi w jedną stroną od osi. Ornament pierwotnie wypełniony był czarnym barwnikiem (dziegieć).

Szkic wizerunku antropomorficznego przedstawionego na artefakcie z poroża znalezionym w Szczecinie Podjuchach (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 1689)

Strefy wydzielone są przez przesunięcie linii pionowych oraz poziome nacięcia i zygzaki. Najwyższa jest strefa środkowa, gdzie umieszczone jest również przedstawienie figuralne o wysokości 10 cm wykonane rytymi i nacinanymi liniami, identycznymi z występującymi we wszystkich częściach kompozycji.

Wizerunek jest uproszczony, złożony z głowy, tułowia i czterech kończyn, ale jednocześnie postać jest przedstawiona ekspresyjnie, co podkreślają ugięcia kończyn w stawach. Głowa ma wydłużony kształt romboidalny. Tułów jest długi i prosty, wyrażony dwiema liniami delikatnie zbiegającymi się ku dołowi. Kończyny dolne są ugięte i rozchylone w kolanach, zakończone dwoma palcami (jedna z kończyn dolnych ma niewidoczne zakończenie z powodu erozji powierzchni zabytku). Kończyny górne są uniesione szeroko do wysokości łokci, a dalej opuszczone, zakończone trójpalczasto. Nad postacią występuje ornament ukośnej kratki.

Zdobiony artefakt z poroża znaleziony w Szczecinie Grabowie (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, akta nr 1887)

Identyfikacja tak silnie stylizowanej figury nastręcza wątpliwości. Najczęściej interpretuje się ją jako wizerunek antropomorficzny – postać niezidentyfikowanej płci w pozie tanecznej. Niekiedy dodaje się, że jest on odziany w futrzany kaftan sięgający do bioder, z kapturem oraz rękawami do łokci. Są jednak i inne skojarzenia, np. z postacią pływającą lub pełzającą. W niektórych przypadkach, ze względu na nietypowe proporcje ciała (długi tułów), w przedstawieniu dostrzegano nie postać ludzką, a figurę zoomorficzną (np. jaszczurkę).

Wątpliwości budzi również interpretacja ukośnej kratki nad postacią, w której można dopatrywać się sieci. Górne, ścięte, ścienione i wydrążone zakończenie zostało uszkodzone prawdopodobnie jeszcze w trakcie użytkowania przedmiotu. Charakter wyłamania oraz wydrążenie wnętrza sugerują, że mogła być tutaj zamocowana część (np. krzemienna) pracująca. Na tej podstawie znalezisko jest interpretowane jako motyka. Ślady kształtowania i użytkowania przedmiotu sugerują, że pierwotnie był on dłuższy, a po uszkodzeniu części pracującej został naprawiony poprzez ukształtowanie nowej.

Zabytek z Ostrowa Grabowskiego wykonany jest z dolnej części poroża jelenia .[1] Tyka została obłamana z obu stron, przy czym przynajmniej od strony dolnej (przyczaszkowej) jeszcze w trakcie użytkowania, na wysokości pierwotnego otworu, co spowodowało, że nowy został wydrążony, w strefie występowania ornamentu. Wtórny otwór, nieco owalny i kanciasty, został wykonany z mniejszą dokładnością. Z powierzchni poroża zostało zdrapane uperlenie aż do zagładzenia, przy czym po tych działaniach pozostały długie rysy, a grubość warstwy twardej (kompaktu) miejscami została mocno ścieniona.

Rysunek artefaktu z poroża znalezionego w Szczecinie Grabowie (wg: Kunkel 1936)

Ornament ryty, wykonany szeroką, ostrokrawędzistą linią, ma charakter pasmowy i przebiega przez niemal całą długość zabytku. W rowkach zdobienia znajdowały się pozostałości czarnego barwnika (żywicy lub dziegciu). Rozpoczyna się tuż przy złamaniu dolnej części linią rytą dookolnie. Składa się z wzdłużnych linii nacinanych krótkimi kreskami w jedną stronę. Do jednej z nich przylegają podstawami zakreskowane trójkąty równo i nierównoramienne. Na jednej z powierzchni z otworem, od części dolnej do połowy długości, znajduje się grupa złożona z wizerunku figuralnego i dwóch geometrycznych.

Przedstawienie zoomorficzne jest umieszczone wzdłuż osi dłuższej i zwrócone ku części górnej poroża. Od przodu i tyłu jest ono ograniczone pojedynczymi czworokątami długimi. Jeden z nich, przedzielony wewnątrz linią, został uszkodzony przez otwór. Grupa tych ornamentów wykonana jest liniami rytymi z poprzecznymi kreskami jednostronnymi, obustronnymi lub bez nich. Zwierzę jest ukazane w ujęciu bocznym, w pozycji stojącej. Korpus ma formę pięcioboku otwartego w miejscach kończyn i łba. Grzbiet, od łba po zad oddany jest linią prostą. Ogon zwisa wzdłuż zadu. Pysk, z otwartym końcem, skierowany jest w dół. Zaznaczona jest para uszu (ucho i poroże lub poroże). Uwidoczniona jest jedna kończyna przednia i jedna tylna, która uwypukla się na tułowiu przez przedłużenie kreski. Część linii tylnej kończyny, która zachodzi na korpus zwierzęcia nacinana jest kreskami w obie strony. Ten zabieg podkreśla umięśnienie kończyny. Podobna konwencja została przyjęta na linii rozdzielającej wnętrze jednego z czworokątów. Być może i tutaj twórca chciał oddać wklęsłość lub wypukłość powierzchni.

W pierwotnej publikacji zabytku, autorstwa Ottona Kunkla (1936), ornament prostokątów został zinterpretowany jako przedstawienie pułapek łowieckich, a przedstawienie zoomorficzne zidentyfikowano jako wizerunek dzikiego konia.

Historia

Szczecińskie zabytki sztuki mezolitycznej z Podjuch i Grabowa trafiły do zbiorów Pomorskiego Muzeum Krajowego w zbliżonym czasie, w listopadzie 1934 i pod koniec 1935 roku. Oba zostały odkryte przypadkowo w Dolinie Dolnej Odry.

Zdobiony zabytek z Podjuch został znaleziony w 1934 roku na dnie doliny Odry, pomiędzy Regalicą a drogą Podjuchy-Zdroje, w rozwidleniu rozbudowywanych torów, prawdopodobnie składowisku wybieranego mułu (torfu?). Do zbiorów muzealnych został oddany (sprzedany za 5 marek niemieckich) Aleksandra Resenera, miejscowego kupca. Zgodnie z jego relacją, zabytek miał zauważyć syn w trakcie spaceru. Po pewnym czasie powrócił na miejsce i zabrał znalezisko. W momencie dostarczenia do muzeum, zabytek był wyczyszczony. Wraz ze zdobioną motyką z poroża, A. Resener dostarczył brązowy grot oszczepu, który znalazł kilkaset metrów dalej, w podobnych okolicznościach.

Zdobiony zabytek z Grabowa znalazł w grudniu 1935 roku Erich Mahnke, pracownik firmy Lenz & Co., która prowadziła obmiar urobku wydobytego w latach 1933–1934 przy pracach związanych z regulacją kanału przecinającego Ostrów Grabowski (niem. Grabower Werder), części dawnej dużej wyspy (niem. Fette Ort) Miedzyodrza. Składowisko urobku zalegało na terenie przygotowywanym pod budowę spichlerza (elewator Ewa). Kilka dni po odkryciu zabytek został przekazany do muzeum. W trakcie prac obmiarowych natrafiono jeszcze na „trójpalczaste poroże renifera” bez śladów obróbki.

Zabytki należały do najcenniejszych eksponatów w zbiorach archeologicznych Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie. W trakcie II wojny światowej, w związku z zagrożeniem nalotami, zostały ewakuowane wraz z innymi cennymi muzealiami. Po zakończeniu wojny artefakt z Podjuch trafił do zbiorów stralsundzkich, a od 2009 roku, w efekcie polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych z dawnych zbiorów szczecińskich, znajduje się w kolekcji archeologicznej Muzeum Narodowego w Szczecinie. Zabytek z Ostrowa Grabowskiego zaginął.

Chronologia

Zdobione artefakty związane z symboliczną kulturą symboliczną społeczności mezolitycznych, wśród nich znaleziska z Podjuch i Grabowa, należą do najrzadszych odkryć archeologicznych dokonywanych w Europie Środkowej i Północnej. Oba zabytki wydobyte z Doliny Dolnej Odry na obszarze dzisiejszego Szczecina najczęściej są wiązane z ugrupowaniami maglemoskimi (około 9000–6000 lat przed Chrystusem).

Wymiary

Zachowana w momencie odkrycia długość wyrobów osiąga 34,6 cm (Podjuchy) i 43,8 cm (Grabowo). Otwory mają średnice 3 cm (Podjuchy) i około 1,5 x 2 cm (Grabowo). Przekrój poroża jest zmienny w obu przypadkach i osiąga od ponad 4 do ponad 7 cm. szerokości.

Przypisy

  1. Ze względu na brak części przyczaszkowej z różą, jeden z konsultantów, z których pomocy przy określeniu poroża korzystał Otto Kunkel opracowując zabytek, sugerował, że może to być także najniższy parostek (oczniak). To przypuszczenie jest jednak mało prawdopodobne, co podkreślał już w 1936 roku Kunkel w publikacji artefaktu.


Bibliografia

  • Czarnecki Maciej, Początki zasiedlenia w paleolicie i mezolicie, W: red. G. Labuda, W. Filipowiak, Dzieje Szczecina, t. I, Pradzieje Szczecina, Warszawa– Poznań, 60–80.
  • Galiński Tadeusz, Mezolit Pomorza, Szczecin 1992.
  • Galiński Tadeusz, Dziewanowski Marcin, Kowalski Krzysztof, Epoka kamienia – katalog zabytków / The Stone Age – Catalogue of the Archaeological Finds, W: red. K. Kowalski, D. Kozłowska, ZAGINIONE – OCALONE. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / LOST – SAVED. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin 2012, s. 81–100, ISBN 978-83-63365-20-2.
  • Kunkel Otto, Ein mittelsteinzeitlicher Lochstab von Podejuch, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde“ 1935, Bd. 49 , 57–61.
  • Kunkel Otto, Ein mittelsteinzeitlicher Lochstab von Stettin-Grabow. Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde“ 1936, Bd. 50, 47–52.
  • Płonka Tomasz, The Portable Art of Mesolithic Europe, Wrocław 2003, ISBN 978-8322924174.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski